كاشميردەگى قازاقتار

بۇلار – كادىمگى اتام زاماننان قيىر قونىپ, شەت جايلاپ جۇرەتىن شىڭجان-التايدىڭ قازاق­تارى. العاش 1930-جىلدارى ءور التايدان ۇركىپ, قازىرگى شىڭجان ولكەسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا اۋىپ بارادى. وندا دا بايىز تاپپاي اقىرى 1940 جىلى ءۇندىستان اسىپ كەتكەندەر. مارقۇم حاليفا التاي وسى كوشتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. وسى اتامىز ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «العاش التايدان كوشكەندە 36 مىڭ ادام ەدىك, 1941 جىلى ۇندىستانعا وسىدان 3039 ءتىرى جەتتىك. ارادا ءبىر جىل وتكەندە جەرسىنبەي 2000-عا تارتا ادام ءولىپ كەتتى. 1942 جىلى 1150 ادام ءتىرى قالدىق. سودان 1946 جىلعا دەيىن بىردە-ءبىر ايەل بالاسى قۇرساق كوتەرمەدى. تۋرا جەتىنشى جىلى دەگەندە العاشقى بالا تۋدى» دەپ قيىن جىلداردىڭ زارىن جازىپتى.

سريناگار قالاسى – كاشمير ولكەسىنىڭ ورتالىعى. ول تۇستا كاشمير ولكەسى ءۇندىستان مەن پا­­كىس­تان اراسىنداعى داۋلى ءوڭىر بولاتىن. حالقىنىڭ كوبى مۇ­سىل­­­­مان ءدىنىن ۇستاناتىن بولعان­دىق­تان العاش ۇندىستانعا وتكەن قازاق­تار وسى وڭىرگە ويىسىپ كەل­گەن. ونىڭ بەر جاعىندا كاش­مير­دىڭ بي­­لەۋ­شىسى شەيح مۇحامەد اب­­دۋل­­­لا قا­زاقتاردى جەرىنەن اۋعان «مۇ­­حا­جير» ساناپ كوپ كومەك كورسەتكەن.

وسى قازاقتارعا 1951 جىلى جوعارىداعى امەريكالىق جۋرنالشى كەلىپ, ءبىر جىل بىرگە تۇرادى. قازاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنەدى. كينو تۇسىرەدى. مارقۇم حاليفا اتامىز: «ە, ول ءبىزدىڭ كلارك ەمەس پە!» دەپ ءسۇيسىنىپ ايتىپ وتىرعانىن تالاي ەستىگەن ەدىك.

سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ, بۇل قازاقتاردى دۇنيەنىڭ جارتىسىن اينالىپ, سونىڭ ىشىندە دالانىڭ قوڭىر اڭى دا وتە المايتىن اتاقتى تاكلاماقان ءشو­لىن باسىپ ءوتىپ, گيمالايدان اسىپ تۇسكەن. جان بالاسى باس­پاي­تىن تيبەتتىڭ دۋنحۋان ولكە­سىن­دەگى تسزيانفودۋن جارتاسىن كوك­تەي ءوتىپ, ۇزىندىعى 1 ميل ۇڭگىر­دەگى بۋددانىڭ مۇسىندەرى مەن فرەس­كا­لىق ورنەكتەرىن كورگەن. ارتى­نان وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ اسكەر­لەرىمەن ايانباي سوعىسىپ, 90 پاي­ى­زى جولدا قىرىلعان بەيباقتار دەپ ايتا الامىز با؟ شىندىعىندا سولاي. بىراق سۋرەتتە كوشپەندى ءومىر­دىڭ سالتاناتى بايقالىپ تۇر­عان جوق پا؟ كوپ جىلعى ءومىر مەن ءولىم ارپالىسى قازاقتاردىڭ ساعىن سىندىرا الماپتى.

امەريكالىق جۋرنالشىنىڭ ماقالاسىن تاريحشى سابەتقازى اقاتاي مارقۇم وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى قازاق تىلىنە اۋدا­رىپ, جاريالاماققا نيەت ەتكەن كورىنەدى. سودان شاعىن ءۇزىن­دى ۇسىنعاندى ءجون كوردىك: «...مەن كاشمير جازىعىنداعى سري­نا­گار­دا اتا-بابالارى 2 مىڭ جىل ور­تالىق ازيادا كوشىپ جۇرگەن ەرەكشە حالىقتىڭ وكىلى – قازاق­تاردىڭ اراسىندا ءبىر جىل بولدىم. قاسىرەتتى جورىقتىڭ قا­تال سىنىن ارتقا تاستاعان قازاق­تار ەندى ەس جيا باستاعان سە­كىلدى. ولاردىڭ داۋلەسكەر اۋىز ادە­بيەتىن تىڭداعان العاشقى امە­ري­كالىق مەن بولارمىن. بۇل كوش­پەن­دىلەر جاز شىعا شاڭى مەن قاپى­رىعى ىعىر قىلعان جەردى تاس­تاپ جايلاۋعا شىقتى. كاشميرلىك ارعىماقتارىن ەرتتەپ مىنگەن ولار (مەنى دە ەرتىپ الدى) تاۋعا شىعىپ كەتتى. بيە بايلاپ راحات ءومىردى باس­تادى...».

ميلتون دج.كلارك قازاق­تار­دىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەۋمەن عانا اينالىسپاعان كورىنەدى. 1954 جىلى بۇلاردىڭ تۇركياعا كوشۋىنە مۇرىندىق بولعان. ءتىپتى 1953 جىلى اقش-تىڭ پرە­زي­دەنتتىگىنە ۇمىتكەر ادلاي ە.ستە­ۆەنسوندى سريناگارعا ەرتىپ كەلىپ, قازاقتاردىڭ ومىرىمەن تا­نىس­تىرعان. حاسەن ءورالتاي اعامىز­دىڭ ايتۋىنشا, ميلتون دج.كلارك اقش-تاعى تسرۋ-ءدىڭ قىز­مەت­كەرى. ول قازاقتاردى شىنىندا كوم­مۋنيستىك رەجىمنىڭ تەپكىسىنەن قاشتى ما, جوق پا دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن ادام دەيدى.

قالاي دەسەك تە بۇل سۋرەتتەر بۇ­گىنگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاري­حي قۇجاتى رەتىندە قىمبات. دىت­تەگەن جەرىنە جەتە الماي قازا تاپقان نەمەسە قاڭعىرىپ باسقا­لارعا قولدى بولىپ كەتكەن بەيباق­تاردىڭ سارقىتىنداي تاريحتان بىزگە جەتكەن تابارىك.

وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ بۇل قازاقتاردىڭ الا­ساپىران ءومىرى جايلى: «تۋعان جەرىنەن تىس بۇكىل جەر شارى­نا شاشىراپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بەس ميلليونعا جۋىق قانداس­تارى­مىزدىڭ قانداي قايعىلى دا, قورلىقتى جولدان وتكەنىن بۇگىنگى كوزى تىرىلەردىڭ ەشقايسىسى دا ءوز دەڭگەيىندە بارشا قاسىرەت قايعىسىمەن بەينەلەپ بەرە المايدى. ويتكەنى كەيدە قۇجات جەتىسپەيدى, كەيدە بوسقىنداردىڭ تۇتاس كوش كەرۋەنىنىڭ ىزدەرى بەلگى-بەدەرسىز تاۋ شاتقالدارىنا ءسىڭىپ, جوق بوپ كەتەدى نەمەسە مۇردەلەرى قازاق دالاسىنان شالعايدا اتاۋ­سىز قالعان», دەپ اتاپ ءوتىپتى. («تاريح تولقىنىندا» الماتى, «اتامۇرا» 1999 جىل, 140-بەت)

شىندىعىندا قازاق تاري­حىن­­داعى اسا ءبىر ەلەۋلى وقيعا تۇيە­لى كوش­پەن «گيمالاي اسقان» كوشپەن­دىلەر تۋرالى سوڭعى جىلدارى بىر­نەشە شىعارما جارىق كوردى. ح.ال­تايدىڭ «التايدان اۋعان ەل», د.جا­نالتايدىڭ «قي­لى زامان – قيىن كۇندەر», حاسان ءورال­تاي­دىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» كى­تاپ­تارىندا ەگجەي-تەگ­جەيلى باياندالعان.