الەم ادەبيەتتانۋىندا گەرمەنەۆتيكا, سەميوتيكا, سترۋكتۋراليزم, مودەرنيزم, پوستمودەرنيزم سياقتى باعىتتار كەڭ ءورىس الىپ, بۇل عىلىمنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعانى بەلگىلى. ەندى كوركەم شىعارمالاردى بۇرىنعىداي تاقىرىپ, يدەيا, جاعىمدى, جاعىمسىز كەيىپكەرلەر ارقىلى تالداۋ «قىزىق ەمەس». جاڭاشا وي-پايىمداردىڭ, اناليزدەردىڭ سالماعى باسىم ءتۇسىپ جاتىر. وسى جازبادا پوستسترۋكتۋراليزم, پوستمودەرنيزم تۋدىرعان ۇعىمدار, سونداي-اق پوستمودەرنيزمگە جول اشقان باعىتتار تۋرالى ءبىرشاما وي قوزعاساق دەيمىز. ونىڭ ىشىندە سترۋكتۋراليزم مەن پوستسترۋكتۋراليزمنىڭ ورنى ەرەكشە.
سترۋكتۋراليزمنىڭ ادىستەمەلىك ۇستانىمدارى ف.ءسوسسيۋردىڭ قۇرىلىمدىق لينگۆيستيكاسى مەن ورىستىڭ فورماليستىك مەكتەبىنە نەگىزدەلەدى. تۇرپايى سوتسيولوگيزم تۇسىنداعى كوركەم شىعارمالاردى نەگىزگى يدەيا مەن كەيىپكەرلەر وبرازى تۇرعىسىنان قاراستىرۋ باسىمدىعىن ءماتىندى جاڭاشا تانۋ, ونىڭ كۇردەلى ماعىنالىق قاباتتارىن اناليتيكالىق تالداۋ اۋىستىردى. سترۋكتۋراليزم (لاتىنشا structura – قۇرىلىم, بايلانىس, رەت) العاش 1940-1950 جىلدارى فرانتسۋز مادەنيەتتانۋشىسى ك.لەۆي-ستروس ەڭبەكتەرىندە پايدا بولدى. ونىڭ «قۇرىلىمدىق انتروپولوگيا» اتتى ەڭبەگى امەريكا ۇندىستەرىنىڭ تەك-ناسىلدەرىن, ونداعى بەرتىنگە دەيىن تامىر تارتقان وتباسىلىق ۇلگىنىڭ باستاۋلارىن زەرتتەۋگە ارنالادى. بۇل باعىتتىڭ وكىلدەرى رەتىندە كلود لەۆي ستروسس, جاك لاكان, ميشەل فۋكو, روللان بارت سىندى فيلوسوفتاردى ايتامىز. سونىمەن قاتار سترۋكتۋراليزم – عىلىمي جانە فيلوسوفيالىق يدەيالاردىڭ جيىنتىعى, ءتۇرلى عىلىم سالالارىنداعى قولدانىلىپ جۇرگەن زەرتتەۋ ءادىسى.
ادەبيەتتەگى سترۋكتۋراليزمنىڭ ناقتى ماقساتى – ماتىنگە باستى نازار اۋدارۋ, ونىڭ تۋ مەحانيزمىن تابۋ. جالپى, بۇل باعىت ەلەمەنتتەردىڭ وزىنەن گورى شىعارما قۇرىلىمىنداعى ەلەمەنتتەر اراسىنداعى قاتىناسقا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. وندا كەز كەلگەن زەرتتەپ وتىرعان قۇبىلىستاردى وزگەرتكەندە, قۇرىلىمنىڭ ساقتالاتىنىن مويىنداۋ جاتىر. «قۇرىلىمدار ادامنىڭ سانالى جانە سانادان تىس ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى, ولاردى زەرتتەۋشى اشۋى كەرەك, ال مادەني قۇبىلىستاردىڭ ار جاعىندا جاتقان قۇرىلىمدار ءتىل, ءسوز بولىپ كورىنىس بەرەدى», دەيدى ميشەل فۋكو.
پوستسترۋكتۋراليزمگە كەلەتىن بولساق, ول وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا قالىپتاسقان پليۋراليستىك باعىت. سترۋكتۋراليزمدەگى بينارلىق (ەكى بولىمنەن, ەكى كومپونەنتەن تۇرۋ) جانە يەرارحيالىق تۇسىنىكتەردى پوستسترۋكتۋراليزمدە ەشقانداي بىرلىككە نەگىزدەلمەگەن كوپتىك ۇعىمدار الماستىردى. ول ج.دەلەز بەن ف. گۆاتتريدىڭ «كافكە» (1974) ەڭبەگىندەگى «ريزوما» تەرمينىنەن انىق كورىنەدى. تامىرلىق جۇيەدەگى كوپتەگەن «تۇيىندەردى» «ريزوما» دەپ ۇسىنعان. ولاردىڭ ويىنشا «ريزوما» ناقتىلىقتى بەينەلەۋدە قۇرىلىم ۇعىمىنان گورى قولايلى. عالىم ك.جانۇزاقوۆا «سترۋكتۋراليستىك مەكتەپ ەرەكشەلىكتەرى» ەڭبەگىندە ءداستۇرلى تانىم تەورياسىنداعى نەگىزگى مەتافورا «اعاش» ەكەنىنە, ال «ريزوما» ورتالىق تامىرى جوق, وتە كۇردەلى, ءوزارا بايلانىستاعى بۇتاقتار مەن بالاۋسا بۇتاقشالارعا تامىر قىزمەتىن اتقارا بەرەتىنىنە توقتالادى. بۇل سەكىلدى الەم كورىنىسىندە «ورتالىق» جانە «شەتكى ايماق» (پەريفەريا) ءوزىنىڭ ءمانىن جويادى.
پوستسترۋكتۋراليزمدە فيلوسوفيا ەندى ەشبىر ونتولوگيالىق, گنوسەولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشپەيدى, مۇندا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءمانى تۋرالى سۇراقتار قويىلمايدى. فيلوسوفيا – ينتەرپرەتاتسيا (تالداپ ءتۇسىندىرۋ) فورماسى, اقىل-وي – مادەنيەتتىڭ ءارتۇرلى سالالارى اراسىنداعى ينتەرپرەتاتسيالىق دەلدال. پوستسترۋكتۋراليزمنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – دەتسەنتراتسيا, دەكونسترۋكتسيا, مادەنيەت ءتىلىن ديسكۋرسيۆتىك تالداۋدى مادەنيەت كەڭىستىگىندە ءماتىن مەن مانماتىننەن تۇراتىن تاڭبا جۇيەسى رەتىندە ءتۇسىندىرۋ. ج.دەرريدا «ەشنارسە ماتىننەن تىس ءومىر سۇرمەيدى» دەدى. ج.دەرريدا ورتالىقتاندىرۋدى سىناپ, ءماتىن مەن جازۋدى قىزمەت رەتىندە ءتۇسىندىردى. م. فۋكو «سوزدەر مەن زاتتار» ەڭبەگىندە پوستسترۋكتۋراليزم ماسەلەلەرىن زەرتتەدى. ەۋروپالىق تانىم تەورياسى بويىنشا ول ءۇش تانىم ءورىسىن كورسەتەدى: قايتا ورلەۋ, كلاسسيكالىق راتسيوناليزم, قازىرگى زامان. ەگەر قايتا ورلەۋدە ءتىل زاتتار ىشىندەگى زات بولسا, كلاسسيكالىق راتسيوناليزمدە (مودەرنيزم) ءتىل ويدى جەتكىزەتىن قۇرال, قازىرگى زامانداعى تانىم ورىسىندە ءتىل – دەربەس كۇش.
ونەرتانۋدا, ادەبيەتتانۋدا باياعىدان قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا اۆتور دەگەنىمىز – ونەر تۋىندىسىن جاساۋشى, قالامگەر, ءوز شىعارماسى ارقىلى ءوزىنىڭ دارا, كوركەمدىك تانىمىن ايگىلەيتىن شىعارماشىلىق تۇلعا. اۆتور ساناتى شىعارماشىلىق قابىلەت, شىعارماشىلىق دارالىق, دارا دۇنيەتانىم, ەتيكالىق, ەستەتيكالىق پرينتسيپ, ءومىر تاجىريبەسى سەكىلدى ۇعىمدار اۋقىمىندا تالدانادى دەلىنەدى اۆتور ۇعىمىنا تۇسىنىك بەرىلگەندە. ال XIX عاسىردا فرانتسۋز اقىنى ستەفان ماللارمە «جازۋ دەگەن جەكە تۇلعا رەتىندەگى دارالىققا قاتىسى جوق ارەكەت» دەپ ايتىپ, شىعارماشىلىق پروتسەستەگى جەكە «مەندى», اۆتوردىڭ دەربەس تۇلعا ەكەنىن مويىندامايتىن, تەرىستەيتىن يدەيالاردىڭ تۋىنا الىپ كەلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پوستسترۋكتۋراليزم, پوستمودەرنيزم مەكتەپتەرىندەگى نەگىزگى پرينتسيپتەردىڭ ءبىرى – وسى اۆتوردى مويىنداماۋ. ولار – سكريپتور, ينتەرماتىندىلىك, نارراتور, بەنەفيتسيار, ت.ب ۇعىمداردى ۇسىنادى.
ادەبيەتكە «سكريپتور» دەگەن تۇسىنىكتى ەنگىزگەن اتاقتى تەورياشى روللان بارت. «پوستمودەرنيزم» شىعارماسىندا ول «اۆتور «ولەدى» دە, سكريپتور عانا قالادى» دەپ تۇسىندىرەدى. وسى جەردە ايتا كەتەر ماسەلە, پوستسترۋكتۋراليزم پوستمودەرنيزمدى تۋدىرعان اعىم. سوندىقتان پوستسترۋكتۋراليزمگە ءتان ۇعىمدار پوستمودەرنيزمدە دە قولدانىلا بەرەدى. مىسالى, سكريپتور, نارراتور, ينتەرماتىندىلىك پوستمودەرنيزمگە دە, پوستسترۋكتۋراليزمگە دە قاتىستى باياندالادى. ءبىز ايتىپ وتىرعان الگى سكريپتوردىڭ بويىندا سەزىم دە, اسەر دە, كوڭىل دە بولمايدى, وندا تەك سوزدىك بولادى. سول بويىنشا قالاعانىنشا ءماتىن قۇراستىرادى.
پوستمودەرنيزمدە قولدانىلاتىن نەگىزگى ۇعىمداردىڭ ءبىرى – ينتەرماتىن. ينتەرماتىن دەگەنىمىز – ماتىنگە باسقا شىعارمالاردان تسيتاتالار مەن فراگمەنتتەر ەنگىزۋ. مۇنىڭ بىردەن ويعا تۇسەر مىسالى جازۋشى جاك ريۆەنىڭ 1979 جىلى شىققان «ا.-دان كەلگەن بيكەش» رومان-تسيتاتاسى. وسى ينتەرماتىندە (رومان) 408 اۆتوردىڭ شىعارماسىنان 750 تسيتاتا الىنعان. سونداي-اق «جاڭا رومانشىلاردىڭ» ءبىرى م. بيۋتور 1969 جىلى «ارك» جۋرنالىنا سۇحبات بەرىپ, مادەني كەڭىستىكتە ادام جاي عانا ەلەمەنت بولعانى ءۇشىن دارا شىعارمالاردىڭ بولمايتىنىن, «ۇجىمدىق شىعارمالار» عانا بار ەكەنىن ايتىپ, جازۋشىلار قاۋىمىن ويلانتىپ تاستايدى. جالپى ايتقاندا, ينتەرماتىندىلىك ۇعىمىن ادەبيەتكە پوستسترۋكتۋراليزم تەورەتيگى يۋ.كريستەۆا 1967 جىلى ەنگىزدى.
پوستسترۋكتۋراليزمدەگى ماڭىزدى ۇعىمنىڭ ءبىرى – نارراتور. ايتسە دە نارراتورعا وسى كۇنگە دەيىن ناقتى سيپاتتاما بەرىلمەيدى. بايانشى, اڭگىمەشى, تاريحتى مازمۇنداۋ قىزمەتتەرى نارروتورلىقپەن بايلانىستى ايتىلادى. سوندا نارراتور اۆتور نە سكريپتور دەگەن سياقتى شىعارما جاساۋشى ادام ەمەس. ول – تەك قىزمەت. «تەرمين «نارراتيۆنىي», پروتيۆوپوستاۆلياەمىي تەرمينۋ «دەسكريپتيۆنىي», يلي «وپيساتەلنىي», ۋكازىۆاەت نە نا پريسۋتستۆيە وپوسرەدۋيۋششەي ينستانتسي يزلوجەنيا, ا نا وپرەدەلەننۋيۋ سترۋكتۋرۋ يزلاگاەموگو ماتەريالا». (شميد. ۆ «نارراتولوگيا). بۇل ورايدا شميد اۆتور مەن نارراتوردى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويا وتىرىپ, اۆتوردى وقيعادان تىسقارى ادام رەتىندە كورسەتەدى. ال نارراتور كوركەم تۋىندىنىڭ بولشەگى, ونسىز بايانداۋدىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, سترۋكتۋراليزم دە, پوستسترۋكتۋراليزم دە –باتىستا كەڭىنەن ءورىس تاپقان اعىمدار. باتىستا يندۋستريالدىق قوعامنان پوستيندۋستريالدىق قوعامعا ءوتۋ بارىسىندا پايدا بولدى. اقىل-وي تانىمىن ەمەس, سەزىمدىك تانىمدى ۇستانۋ بارىسىندا, سونداي-اق ماسەلەگە تەك ءبىر قىرىنان ەمەس, جان-جاقتى كەلۋ بارىسىندا وسى اعىمدار دۇنيەگە كەلىپ, قالامگەرلەر تاراپىنان دا, زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان دا كوپتەگەن ەڭبەك جارىققا شىقتى. ءتىپتى كورشى رەسەيدە دە وسى اعىمداردىڭ ءوز تەورەتيكتەرى بار. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارىندا كورىنىستەرى بار بولعانىمەن, ونى وسى ادىستەر بويىنشا زەرتتەۋ جەتكىلىكسىز دەپ ايتۋعا بولادى.