قوستاناي قالاسىنا توبىل ارقىلى كىرە بەرىستۇستا بىرنەشە تابيعي بۇلاق كوزى بار. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ پايىمىندا جەردىڭ استىنان اتقاقتاپ شىعىپ جاتقان بۇل قاينار باستاۋلاردىڭ سۋى ەڭ تازا ءارى دەنساۋلىققا شيپاسى مول دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. سوندىقتان كوپتەگەن تۇرعىندار ءبىرتالاي جىلدان بەرى اۋىز سۋدى وسى بۇلاقتاردىڭ باسىنان الىپ كەلەدى. الايدا ەكولوگ ماماندار قالا ماڭىنداعى بىردە-ءبىر بۇلاقتىڭ سۋى ىشۋگە جارامايدى دەپ دابىل قاعۋدا.
بۇلاق سۋىنىڭ دەنساۋلىققا زياندى ەكەنى «Qostanai – adaldyq alany» جوبالىق كەڭسەسى مەن ەكولوگيا دەپارتامەنتى زەرتحانالىق-ساراپتامالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. قاينار سۋدىڭ قۇرامىندا نيترات, فوسفاتتار مەن اۋىر مەتالداردىڭ شەكتەن تىس كوپ مولشەرى انىقتالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوكتەم جانە جاز ماۋسىمىندا سۋداعى ادام اعزاسىنا زياندى ەلەمەنتتەر ءۇش ەسە كوبەيەدى ەكەن. مىسالى, ءبىر ليتر سۋداعى اموني تۇزىنىڭ شەكتى مولشەرى 45 مگ-نان اسپاۋى كەرەك. ال ساراپشىلار قوستاناي ماڭىنداعى بۇلاق سۋلارىندا بۇل كورسەتكىش 145 مگ-نان اسىپ كەتكەنىن ايتادى.
– بۇل سۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن جانە ونىڭ مۇلدەم ىشۋگە جارامايتىنىن بىلدىرەدى. ءبىز جۇرگىزگەن تالداۋلار سۋ قۇرامىندا اۋىر مەتالدار مەن ءاممونيلى توپ ەلەمەنتتەرىنىڭ مولشەردەن تىس كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى تىلمەن ايتاتىن بولساق, بۇلاق سۋىنىڭ قۇرامىندا شارۋاشىلىققا پايدالانىلاتىن حيميالىق قالدىق كوپ. وعان قالا كوشەلەرىندە جاڭبىر سۋى اعىپ كەتەتىن توعانداردىڭ بولماۋى مەن تۇرمىستا پوليفوسفاتتاردىڭ ءجيى قولدانىلۋى اسەر ەتىپ وتىر, – دەدى ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تالعات سابيەۆ.
اسىرەسە جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا قالا ماڭىنداعى بۇلاقتاردىڭ باسىندا سۋ كەزەكتە تۇرعاندار كوبەيەدى. بىرەۋى شايلىق سۋ الادى, بىرەۋى مۇزداتقىشىنا قويىپ قايناتپاي ىشەدى. ماماندار مۇنى بىلمەستىككە ساناپ وتىر. ەكولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاق سۋىن سۇزگىدەن وتكىزىپ ءىشتى نە, قايناتىپ ءىشتى نە, ءبارىبىر دەنساۋلىققا كەرى اسەرى ساقتالادى. ويتكەنى سۋ قۇرامىنداعى اعزاعا زياندى زاتتار قانشا قايناتساڭ دا كەتپەيتىن كورىنەدى. مۇنىڭ زيانىن ادام بىردەن بايقامايدى. ءتىپتى شامادان تىس نيتراتتار مەن فوسفاتتاردىڭ كەسىرىنەن بۇيرەگىنە تاس تۇرىپ اۋىرىپ قالعاننىڭ وزىندە, نەمەسە مارگانەتس سالدارىنان ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كەمي باستاعاندا دەرتتىڭ سۋدان ەكەنىن اڭعارماۋى مۇمكىن.
مامانداردىڭ ەسكەرتۋىنە قاراماستان, بۇلاق باستاۋلارىنا بارىپ جاتقان جۇرت تولاستار ەمەس. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن بۇل تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ باسىنا «بۇلاق سۋى ىشۋگە جارامسىز!» دەگەن ەسكەرتپە تاقتايشا ورناتىلعان ەكەن. كوپشىلىك كوپ وتپەي ول تاقتايشانى دا تۇبىنەن قوپارىپ ج ۇلىپ الىپتى.
– ءبىز مونيتورينگ وتكىزۋ بارىسىندا بۇلاقتىڭ باسىنا بارىپ, تۇرعىندارمەن تىلدەسىپ, سۋدىڭ زياندى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ كورمەك بولدىق. بىراق مۇنىمىزدان تۇك شىقپادى. بۇلاق باسىنداعىلار سوزگە قۇلاق اسپاستان, قۇتىلارىن تولتىرىپ الىپ جاتتى. ەندى قالا ماڭىنداعى بۇلاقتاردى شارۋاشىلىققا پايدالانىلاتىن سۋ كوزى رەتىندە تانىپ, ونى كومىپ تاستاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋ عانا قالدى. باسقا امال جوق, – دەپ قىنجىلدى «قوستاناي – ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى انجەلا ءالجانوۆا.
قوستاناي وبلىسى