اڭگىمە قارجى نارىعىنداعى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق دامۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى بولعالى تۇر. ۇسىنىستىڭ اۆتورلارى – ۇلتتىق بانك پەن قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى. قوس بىردەي قارجى ينستيتۋتىنىڭ بۇل ماسەلەنى كەشىكتىرمەۋگە, مۇمكىندىك بولسا, جىل اياعىنا دەيىن قابىلداۋعا مۇددەلى بولۋىنىڭ سالماقتى سەبەبى بار.
قازاقستانعا ۇلكەن مۇمكىندىك
پاندەميا بارلىق سالادا تسيفرلى سەگمەنتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. سەبەبى 2013 جىلدان بەرى ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعى 2 ەسەگە ءوستى. ترانسشەكارالىق ەلەكتروندى ساۋدا 37%-عا ۇلعايىپ, قولما-قول اقشانىڭ قاجەتتىلىگىن شەكتەپ تاستادى. ساراپشىلار پاندەميا تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ مۇمكىندىكتەرىنە نازار اۋدارتقانىن ايتادى.
سونداي-اق مونوۆاليۋتالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەگەنىن, 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن 1,5 ملرد قىتاي حالقى 4,5 ترلن دوللار پايدا تاپقانىن, ال فرج 4 اپتانىڭ ىشىندە بۇل سومانى باسىپ شىعاراتىنىن كولدەنەڭ تارتادى. ۆاليۋتانى باسىپ شىعارۋ قۇقىعىنىڭ باقىلانبايتىنىنا بايلانىستى اقش دوللارى الەمگە ۇستەمدىك ەتتى ءھام وزگە ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول اشىپ, الەمدى ءبىر ۆاليۋتانىڭ قۇزىرەتىنە بايلاپ قويدى. ساراپشىلار اقشانىڭ تابيعاتى تەك دامۋ ەۆوليۋتسياسىنا باعىناتىنىن ايتادى. بارىمىزگە زور بولىپ كورىنەتىن اقش دوللارى دا بۇل كەزەڭنەن ءوتتى. ەگەر الداعى ۋاقىتتا دا, قازىر دە ىشكى نارىقتىڭ تابيعاتىنا تسيفرلى ۆاليۋتا جاقىن بولسا, وعان قارسى تۇراتىن كۇش تۋرالى ايتۋ – بوس اڭگىمە.
ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا انگليانىڭ ورتالىق بانكى تسيفرلى ۆاليۋتانى قولدانىسقا ەنگىزۋدى زاڭداستىرۋعا دايىندالىپ جاتقانىن حابارلادى. بۇل قۇجات 12 ماۋسىمعا دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلىپ, ۇلتتىق تسيفرلى ۆاليۋتانى دايىنداۋمەن اينالىساتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. ورتالىق بانك مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى دجون كانليفف ماۋسىمنىڭ باس كەزىندە جەتەكشىلىك ەتەتىن جۇمىس توبىنا كانادا, جاپونيا, ەۋرووداق ەلدەرى, شۆەتسيا مەن شۆەيتساريا, حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكى مۇشە ەكەنىن ايتسا, انگليا بانكىنىڭ بانكنوت ديرەكتورى سارا دجون ورتالىق بانكتەر جەكە كومپانيالارمەن باسەكەلەستىكتى جوعالتپاۋ ءۇشىن تسيفرلى ۆاليۋتالاردىڭ دامۋى مەن ءوندىرىسىن تەزدەتۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. مۇنداي ارەكەتتەر وسىمەن ءبىر مەزگىلدە فرانتسيا, گەرمانيا مەن قىتايدا بايقالۋى تسيفرلى ۆاليۋتا ءداۋىرى ۋتوپيادان شىندىققا جاقىنداعانىن جانە ءبىز ويلاعاننان ەرتە ۋاقىتتا ەسىگىمىزدەن ەنەتىنىن سەزدىرە باستادى.
ساراپشىلار ۇلتتىق بانكتىڭ وسىعان دەيىنگى قارجىلىق ساۋاتتىلىق, كەيىنگى قارجى نارىعىنداعى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق دامۋ تۇجىرىمداماسى ەلەكتروندى تولەم – تسيفرلى تەڭگەگە كوشۋدىڭ باستاماسى بولاتىنىن ايتىپ جاتىر. بۇل تسيفرلى ەكونوميكاعا قادام باسقان مەملەكەتتەرگە ماڭىزدى.
قارجىگەر ماقسات حالىق العاشقى كەزدە تسيفرلى تەڭگەنى كريپتوۆاليۋتا نەمەسە بيتكوين فورماتىندا دايىندايىق دەگەن پىكىرلەردىڭ باسىم بولعانىن ايتادى. قازىرگى ۇسىنىس – بلوكچەين تەحنولوگياسىنا باسىمدىق بەرىپ تۇر. «بۇل تەحنولوگيانىڭ ارتىقشىلىعى ونى قورشاپ تۇرعان بلوكتارىنىڭ بەرىكتىگىندە. ەگەر ءبىز قولما-قول اقشادان تسيفرلى اقشاعا وتەتىن بولساق, كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جول جابىلادى. سەبەبى تسيفرلى اقشا جاعدايىندا ونى كولەڭكەگە باعىتتاۋ مۇمكىن ەمەس جانە اقشا اعىنىن تەك قارجى مينيسترلىگى ەمەس, بارلىق سەگمەنتتەن باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسى 30 پايىزعا جەتىپ قالعان قازاقستانعا بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك», دەيدى م.حالىق.
ساراپشىلار ورتالىق ازيا ەلدەرىن تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. Visa دەرەكتەرىنە سايكەس, 2019 جىلى بايلانىسسىز كىرىس 18,9%-دان 36,8%-عا دەيىن ءوستى. مۇنداي ءوسىمدى Apple Pay, Garmin Pay, بانكتەردىڭ ەميتەنتتىك ءامياندارى سياقتى بىرقاتار يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر ەنگىزىلگەنىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە قولما-قول اقشاسىز ەكونوميكانى دامىتۋ ۇكىمەتكە, بيزنەسكە جانە تۇتىنۋشىلارعا وڭ اسەر ەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ بۇل قۇجاتقا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. مامىر ايىندا پرەزيدەنت كومەكشىسى باعدات مۋسين جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جوياتىن جاڭا قۇرال ۇسىنىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا اقشانى قولما-قول شەشىپ الۋدا ماسەلە بار ەكەنىن, تەڭگەنىڭ تسيفرلى بالاماسى بولۋى تيىستىگىن ايتقان بولاتىن. ۇلكەن قالالاردا اينالمالى كوپىر قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا 3 ملرد تەڭگە بولىنسە, ونى تيىنىنا دەيىن مونيتور ارقىلى باقىلاۋعا بولادى. كەڭەسشى تيىنىنا دەيىن تسيفرلاناتىنىن جانە قارجى اعىنىن باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرۋگە نەمەسە وزگەرتۋگە ادامي فاكتوردىڭ قۇزىرەتى جەتپەيتىنىن ايتقان. سوندىقتان ب.مۋسين بۇل ماسەلەنى قوزعاۋعا ەرتە دەپ ارقا-باستى كەڭگە سالۋعا بولمايتىنىن, تسيفرلى تەڭگەنى جاساعان كەزدە بيتكويننان دا, بلوكچەيننەن دە وزىمىزگە كەرەگىن الۋعا بولاتىنىن ەسكەرتتى.
ىقىلاس تسيفرلى ۆاليۋتاعا اۋىپ تۇر
قازاقستان بانكتەرىنىڭ ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنداعى ارەكەتى تسيفرلى اقشانىڭ قولدانىسقا ەنگىزۋ مەرزىمىن جاقىنداتادى. بانكتەر اراسىنداعى كۇرەس كليەنت ەمەس, ءتيىمدى تەحنولوگيا ءۇشىن ءجۇرىپ, تەحنولوگيالىق كوشباسشىلىققا ۇمتىلا باستادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىن-شا, ەلدەگى ەڭ تانىمال fintech باعىتتار – ەلەكتروندى تولەمدەر, اۋدارىمدار, ۆاليۋتانى كونۆەرتاتسيالاۋ جانە ونلاين-ساقتاندىرۋ سەگمەنتتەرى IT-مەن ينتەگراتسيالانۋدى باستاپ كەتتى. ىشكى نارىقتا ينتەرنەتتىك جانە قارجىلىق تەحنولوگيا ستراتەگياسىنىڭ وپەراتورىنا اينالعان ويىنشىلار بار. ازىرگە ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى ساۋدا مەن بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ كلاسسيكالىق تاسىلدەرىنە بالاما ءادىس رەتىندە قولدانىلادى.
قارجىگەر ەرلان يبراگيم ورتالىق بانكتەر جەكە كومپانيالارمەن باسەكەلەستىكتى جوعالتپاۋ ءۇشىن تسيفرلى ۆاليۋتالاردىڭ دامۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعانىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق بانكتەر دە بار. سوڭعى جاھاندىق ترەندتەر تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى جانە بانك كليەنتتەرىنىڭ سول وزگەرىستەرگە بەيىمدەلەتىنى دە زاڭدىلىق. ءداستۇرلى بانكتىك قىزمەت تۇرىنەن سمارتفوندار نەگىزىندە كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ جەكەلەندىرىلگەن جانە قاشىقتان جۇرگىزىلەتىن تۇرىنە كوشۋ جالعاسىپ, تولەمدەر مەن قىزمەتتەرگە اقى تولەۋ مادەنيەتى مەن ادەتتەرى وزگەرىپ جاتىر. سمارتفونداردىڭ ءامياندى الماستىرا الاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ەڭ باستىسى, وسى پروتسەسس كوز الدىمىزدا ءوتىپ, قاعاز اقشا تۇرمىسىمىزدان الىستاپ جاتىر. «جاقىندا عالامتوردان ورىستىڭ كوپەەك دەگەن ءسوزى قازاقتىڭ كاپەك دەگەن سوزىنەن شىققانىن ءبىلىپ, تاڭعالدىم. ودان ءارى ىندەتسەم, كاپەك, قاسقىردىڭ قۇرتقاسى, ۇرعاشىسىنىڭ تەرىسى ەكەن. التىن وردا داۋىرىندە باعالى قاعازدارمەن بىرگە ول دا تولەم قۇرالى مىندەتىن اتقارعان. تەحنولوگيانىڭ سوڭعى مۇمكىندىگى تولەم قۇرالىنىڭ وبەكتىسىن قاعازعا اينالدىردى. ال تسيفرلى كەزەڭدە قاعاز اقشانىڭ ءداۋىرى وتكەنىن, ونى تسيفرلاندىرۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. تسيفرلى ۆاليۋتاعا دايىندالىپ جاتقان ەلدەردە ءىجو-دە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى از. دەمەك, بۇل ماسەلەگە ءبىز دايىندىقپەن, تازالىقپەن جانە ادالدىقپەن كەلۋىمىز كەرەك. سەبەبى تسيفرلى ۆاليۋتا داۋىرىندە الەمدىك ۆاليۋتامەن ينتەگراتسيالانىپ, عالامدىق جەلىدە جۇمىس ىستەيمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كەلىسىمشارتتار دا, تەندەر اينالاسىندا اداسىپ, بىرەۋدىڭ قالتاسىنا كەتەتىن تيىن-تەبەندەر دە باقىلاۋدا بولادى», دەيدى ە.يبراگيم.
ول ۇلتتىق ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنە QR-كود ەنگىزۋ جايلى توقتامدى پىكىرگە كەلمەگەنىمىزدى دە ايتىپ ءوتتى. حالىقارالىق تولەمدەردە QR-كود قانا دەربەس ەل ەكەنىمىزدى بىلدىرەدى. «ەل ىشىندە QR-كودتى ەنگىزۋگە قارسى پىكىر كوبەيىپ بارادى. الدا اتقاراتىن جۇمىس كوپ. بۇگىن قولعا الماساق, كۇنى ەرتەڭ بىزدەن بۇرىن شەشىم قابىلداپ, ەتەك-جەڭىن سايلاپ العان ەلدەردىڭ تسيفرلى ۆاليۋتالارىنىڭ جەتەگىندە كەتەمىز. سول كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا نەمەسە ۇلتتىق ەكونوميكا تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي قالادى», دەيدى ە.يبراگيم.
مۇنى مويىنداۋ قاجەت, موينىمىز جار بەرمەسە دە ۇيرەنۋدىڭ كەزى كەلگەن سەكىلدى.
تسيفرلى اقشا تۋرالى الەمدىك دوداعا ءبىز دە قوسىلىپ كەتتىك. حالىقارالىق اقشا اۋدارىمدارى سالاسىنداعى كوشباسشى Western Union كومپانياسى ەڭ ءىرى بانكتەردىڭ ءبىرى «بانك تسەنتركرەديت» اق-پەن بىرگە westernunion.kz سايتىن ىسكە قوسىپ, تۇتىنۋشىلارعا جاقىندارى مەن تۋىستارىنا 24/7 رەجىمىندە الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنە اقشا اۋدارۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنىپ, تسيفرلى جەلىسىن كەڭەيتىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ونلاين-قىزمەتتەر دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 70-تەن استام ەل مەن ايماقتاردا قولجەتىمدى. ەندى تسيفرلى اقشا اۋدارىمدارىن قازاقستانداعى كليەنتتەر دە تۇتىنا الادى. بۇرىن تمد ەلدەرىندە بۇل سەرۆيس ۋكراينا مەن رەسەيدە ىسكە قوسىلعان بولاتىن.
ۇلتتىق بانك پەن قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى الداعى ۋاقىتتا fintech-ءتىڭ جالپى شىعىندارىن ازايتۋ, تيىمسىزدىكتى جويۋ جانە قارجى سەكتورىندا جاڭا ءوسۋ نۇكتەلەرىن قۇرۋدى جوسپارلاۋعا نيەتتى ەكەنىن, بۇل باعىت نەگىزگى ەكى ستراتەگيالىق باستامادان تۇراتىنىن ايتادى. ءبىرىنشىسى, قارجى ۇيىمدارىنىڭ رەتتەۋشى تالاپتاردى ورىنداۋىن جەڭىلدەتۋ جانە باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونىمەن قاتار سالا قاتىسۋشىلارىنىڭ قاداعالاۋى. نارىق قاتىسۋشىلارى مەن قارجىلىق رەتتەۋشىلەر اراسىندا ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا كوشۋ, سونداي-اق ەسەپتەردى ونلاين فورماتقا اۋدارۋ. بۇدان باسقا, قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردى جانە قارجى نارىعىنىڭ جاڭا قاتىسۋشىلارىن قولداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىن, سونداي-اق ەسەپ بەرۋ ءۇشىن دەربەس شوتى مەن سەرتيفيكاتتالعان Regtech قىزمەتىن قۇرۋ ويدا بار. ەكىنشىسى, تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋدى جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدىڭ بىرىڭعاي قىزمەتتەرىنىڭ جانە Digital ID نەگىزىندە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ارقىلى بانك كليەنتتەرىن جانە نارىقتىڭ باسقا قاتىسۋشىلارىن قاشىقتان بايلانىستىرۋ مۇمكىندىگى دە باسىم باعىت رەتىندە قاراستىرىلىپ جاتىر. ء«بىز باسىمدىق بەرىپ وتىرعان باعىتتاردىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرى تسيفرلى يدەنتيفيكاتور, ەلەكتروندى تولەم ينفراقۇرىلىمى, Open API جانە اشىق بانكينگ, قارجى نارىقتارى جانە قارجى ينفراقۇرىلىمىنىڭ باسقا ەلەمەنتتەرى», دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك.
ەل تۇرعىندارىنىڭ 80%-دان استامى بانكتىك قىزمەتتەردى قاشىقتان پايدالانادى. بۇل جاڭا كليەنتتەردى تىركەۋ پروتسەسىندە شىعىنداردى 90%-عا تومەندەتۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق تولەمدەردى, تاۋەكەلدەردى جانە نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ شىعىندارىن ازايتۋ, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ينتسيدەنتتەرىنە ارەكەت ەتۋ جىلدامدىعى 10 ەسە ارتادى دەگەن ءۇمىت بار.
ۇلتتىق بانك پەن قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى بۇل قارجى نارىعىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرادى, نارىقتا جاڭا ونىمدەردى شىعارۋدى تەزدەتەدى, قاۋىپسىز رەجىمدە ونىمدەردى سىناۋعا كومەكتەسەدى, جاڭا بيزنەس مۇمكىندىكتەرىن تۋعىزادى جانە شىعىنداردى ازايتادى, fintech قۇزىرەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. سونىمەن بىرگە جوبا بويىنشا تۇجىرىمداما 2020 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن ءۇش كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلادى. 2020-2021 جىلدارى داعدارىسقا قارسى كۇن ءتارتىبى جۇزەگە اسىرىلادى جانە تسيفرلى ينفراقۇرىلىم ءۇشىن سىني نەگىز جاسالادى. 2022-2023 جىلدارى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جاسالادى جانە تسيفرلى ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى سالىنادى.
الماتى