قوعام ومىرىندەگى وڭ وزگەرىستەرمەن قابات كەلگەن توسىن سىناقتارعا تولى وتكەن جىل حالقىمىز ءۇشىن دە, مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە وڭاي سوققان جوق. دەگەنمەن, ەلدەگى جوعارى بيلىكتىڭ وركەنيەتتى, بەيبىت جولمەن جانە ساباقتاستىق جاعدايىندا اۋىسىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆقا ءوتۋى, ىزىنشە بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ قورىتىندىسىندا جەڭىسكە جەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىنە رەسمي كىرىسكەنى جىلدىڭ باستى جاڭالىعى, ماڭىزدى وقيعاسى بولعانى انىق.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, قارىشتاپ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي, «مەملەكەتتىك باسشىلىق قىزمەتتەردە ابدەن ىسىلعان, تاجىريبەسى مول, سوڭعى كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى دامۋ ستراتەگياسىنا قاتىستى ۇلتتىق باعدارلامالاردى ازىرلەۋدىڭ باسى-قاسىندا بىرگە بولعان سەنىمدى ارىپتەسىن جاڭا پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ەڭ لايىقتى ءىزباسار رەتىندە» تاڭداۋدى جان-جاقتى, ۇزاق قاراستىرىپ, دۇرىس شەشىمگە كەلگەنىن وسى ءبىر جىل تولىق دالەلدەپ بەردى. جەتى ولشەپ, ءبىر كەسەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاڭداۋى توقاەۆقا تۇسكەنىن سوندىقتان دا كەزدەيسوق توقتام دەي المايمىز. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋدان سوڭ بەرگەن العاشقى سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە «پرەزيدەنت جوعارى لاۋازىمى ءسىز ءۇشىن كۇتپەگەن توسىن وقيعا بولدى ما؟» دەگەن ساۋالعا «بۇل ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا سوڭعى ءۇش-ءتورت جىل كولەمىندە ىشتەي شيرىعىپ, تولعانىستا جۇرگەنىن» جاسىرماي ايتقانىن ەسكەرسەك, تاڭداۋدىڭ ەكىجاقتى سيپاتىن باعامداۋعا نەگىز بار.
بىرىنشىدەن, بۇل جايتتار جوعارى بيلىكتىڭ اۋىسۋى ابدەن سارالانىپ, تەرەڭ دايىندىقپەن جاسالعانىن كورسەتەدى. ەكى ساياسي تۇلعانىڭ ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى شەشىمدى ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاعانىن, مەملەكەت دامۋىنىڭ بولاشاعى مەن الداعى ماقسات-مۇراتتارى توڭىرەگىندە تالاي كۇردەلى تاقىرىپتاردى اقىل تەزىنە سالعانىن, تۇپتەپ كەلگەندە جوعارى بيلىك اۋىسۋى اۋقىمىندا كونسەنسۋسكە كەلگەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس.
ەكىنشىدەن, بيلىكتىڭ اۋىسۋى مەملەكەتىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتۋىنە بايلانىستى ورىن العانىنا كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر. ءدال قازىرگى تاڭدا الەمدە ۇلكەن تەكتونيكالىق وزگەرىستەر جۇرۋدە. عىلىم جانە وزىق تەحنولوگيا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. عالامدىق گەوساياسات, گەوەكونوميكالىق ماقسات-مۇددەلەر سوڭعى جىلدارى مۇلدە كۇردەلى, قايشىلىقتى سيپات الۋدا. جاھاندىق سەنىمسىزدىك, ساۋدا-ەكونوميكالىق سانكتسيالار, پروتەكتسيونيزم سياقتى الەمدىك قۇبىلىستاردىڭ تەرىس اسەرى انىق سەزىلە باستادى. وسىنداي سىندارلى قاتەرلەرگە قازاقستاننىڭ دايىن بولۋى, جاڭا ماقسات-مۇددەلەرگە قول جەتكىزۋى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دا زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلۋىن قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا ۋاقىت, قوعام, حالىق جاڭا پرەزيدەنتكە ۇلكەن تاريحي ميسسيا جانە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاق مەملەكەتتىك دامۋ ۇردىستەرىن ايقىنداۋ بارىسىندا وسىعان دەيىن قول جەتكەن جەتىستىكتەر مەن ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا تولىقتىرۋلار, باستامالار مەن كۇن تارتىبىنە تولىق سايكەس كەلەتىن تۇجىرىمدامالاردى انىقتاپ الۋعا ەڭ الدىمەن كۇش سالدى.
وسى ورايدا اتاپ وتەتىن جايت – مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا بەلگىلەنىپ, حالىققا العاشقى جولداۋىنداعى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىنا نەگىز بولعان تىڭ ۇستانىمدارى مەن رەفورمالىق قادامدارى ءبىر كۇندە اياقاستى پايدا بولماعانىن, تالايدان بەرى ويىندا جۇرگەن يدەيالار مەن مۇراتتاردىڭ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىنا ۇلاسقانىن كورسەتەدى.
* * *
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسقارۋ ءىسىنىڭ قوعام سۇرانىسىنا سايكەس كەلەتىن ءتيىمدى جانە ادىلەتتى مودەلىن قۇرۋ قاجەتتىگىنە ءبىرىنشى كەزەكتە ماڭىز بەردى. ول ەلىمىزدىڭ تاريحي دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە ساباقتاستىق قاعيدالارىن ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا باتىل قادام جاسادى. سونىڭ ناقتى ناتيجەسىندە بيلىك ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى دۇنيەگە كەلدى.
وسى تۇراقتىلىق قاعيداسىنىڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرىلا باستاعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, جاريالىلىق, ناتيجەلى ءىس سياقتى قۇندىلىقتاردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنداعى باسىمدىقتار قاتارىنا قوستى. بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى بولاشاق وزگەرىستەردىڭ ىرگەتاسى قالاندى. بارلىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىسى ەندى حالىقتىڭ پىكىرىنە نەگىزدەلە وتىرىپ ناقتى باعالاناتىن بولدى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وزگەرىستەردى ايقىن سەزىنىپ, حالىق الدىندا تۇراقتى ەسەپ بەرۋى ءۇشىن جاسالعان جاندى مەحانيزمىنە اينالدى.
ال ستراتەگيالىق ماقساتتىڭ ءتۇپ-تامىرى ازاماتتىق قوعامدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ ەدى. قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى سالاسى – ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن شىن مانىندە قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكاسى بار قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ. ساياسي قوندىرعىنىڭ ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلارعا سايكەس بولۋى – مىندەتتى قاجەتتىلىك. بۇل تۇجىرىم ءوز كەزەگىندە ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى ازاماتتىق قوعام – ۇكىمەتتىڭ ءىس-شارۋاسىنىڭ تيىمدىلىگىن كۇندەلىكتى باقىلاپ وتىراتىن بارومەتر ىسپەتتەس.
مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭاشا جۇمىس ىستەپ, بەدەلىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى ساياسي باستامالاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى. قوعامدىق ديالوگ پەن سەنىم الاڭىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ۇلتتىق كەڭەس ءبىر جىلعا تولار-تولماس ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستان ازاماتتارىن تولعاندىرىپ وتىرعان كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, قۇقىقتىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ, ناقتى ۇسىنىستار دەڭگەيىنە شىعا ءبىلدى. پرەزيدەنت قوعامدى الاڭداتىپ جۇرگەن كوكەيكەستى سۇراقتارعا باسا نازار اۋدارىپ, ونى جان-جاقتى تالقىلاۋعا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن ەل تۇرعىندارىن تارتىپ, ولاردى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلدى. ءسويتىپ ۇلتتىق كەڭەس حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى كوپىرگە اينالدى.
بەلگىلى قوعام بەلسەندىلەرى مەن ساراپشىلاردان جاساقتالعان كەڭەس ازاماتتىق قوعامعا باستار ماڭىزدى شارانىڭ بىرەگەيىنە اينالدى. ولاي دەيتىنىمىز, كەڭەستىڭ ۇسىنىستارى جاڭا زاڭداردىڭ نەگىزىن قالاۋمەن قاتار, ولاردىڭ تەزىرەك قابىلدانۋىنا جول اشتى. وتكەن جىلعى ەكىنشى وتىرىستا پرەزيدەنت ۇسىنعان ساياسي-الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ العاشقى پاكەتى ناقتى جۇزەگە استى. ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ بويىنشا بىرنەشە زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسى «ساياسي پارتيالار», «پارلامەنت تۋرالى» جانە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەرگە قول قويدى. قازىر ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن مۇشەلەر سانى 40 مىڭنان 20 مىڭعا ازايتىلدى. ەكىنشىدەن, پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستارعا مىندەتتى 30% كۆوتا قاراستىرىلاتىن بولدى. ۇشىنشىدەن, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى اشىلدى. «پارلامەنت تۋرالى» زاڭ ساياسي ازشىلىققا كەپىلدىك بەرەتىن نورمالارمەن تولىقتىرىلدى. پارلامەنتتەگى ازشىلىق ءماجىلىستىڭ ءبىر كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە ەكى كوميتەتتىڭ حاتشىسى لاۋازىمدارىن يەلەنە الاتىنى زاڭداستىرىلدى. بۇل ونىڭ ۇستىنە پارلامەنتتە بالامالى قىزمەتتىڭ جۇيەلى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ ساياسي قوندىرعىنىڭ ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلارعا سايكەس بولۋىنا قول جەتكىزۋىنىڭ جانە ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالارمەن جانە قوزعالىستارمەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇددەلىلىك تانىتقانىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ بەيبىت جينالىستار, ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار, شەرۋلەر مەن پيكەتتەر وتكىزۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىن وسى باعىتتاعى ەڭ ماڭىزدى قۇجات دەپ قابىلداعان ابزال. بۇل – پرەزيدەنت باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان جاڭا قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاماسى عانا, قوعامدىق ءومىردىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنىڭ العىشارتى. ەندى حالىقتىڭ زاڭدى تالاپ-تىلەكتەرى, ۇسىنىستارى انىق ەستىلىپ, ونىڭ ءۇنى تولىققاندى مانگە يە بولماق.
اتالمىش ۇدەرىس تەك قانا پىكىر الۋاندىلىعى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ازاماتتار مەن بيلىك اراسىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ وزگەرگەندىگىن كورسەتەدى. ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋ مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە حالىقتى تارتا وتىرىپ قوعامدىق-ساياسي قارىم-قاتىناستاردى قالپىنا كەلتىرۋ تەتىگى ەكەنى انىق. ولاي بولسا, بيلىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن دامىعان ازاماتتىق قوعام باستى فاكتور بولىپ سانالادى. وسى پروتسەستەردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مارتەبەسىن دە ءوسىرۋدى ۇمىتقان جوق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ءوز قىزمەتىنىڭ باستى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى. ەلىمىزدە ءادىل سوت شەشىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا بيلىكتىڭ وسى تارماعى تاجىريبەسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە بىرقاتار ماڭىزدى شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. پرەزيدەنت داۋلاردى شەشۋدىڭ ايرىقشا تەتىگى رەتىندە اكىمشىلىك يۋستيتسياسىن ەنگىزۋدى قولدادى. سوتتاعى ءىس قاراۋ كەزىندە تۋىندايتىن قاراما-قايشىلىقتار مەن ءدۇدامال تۇستار ازاماتتاردىڭ پايداسىنا, مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرىلۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىسى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
مەملەكەت باسشىسى زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىندا تەڭ بولۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاساعان مەملەكەتتىك مەكەمە ءبىرىنشى باسشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زاڭنامالىق تۇرعىدا ناقتى بەلگىلەندى. پارلامەنتتە زاڭسىز جانە ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە بارعانى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى باپتار قاراستىرىلىپ جاتىر. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, ايەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, براكونەرلىك سياقتى باسقا دا اۋىر, اسىرەسە بالالارعا قاتىستى, قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازالار كۇشەيتىلدى.
پرەزيدەنت ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جالپى ساندىق كورسەتكىشتەرىنەن گورى ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسىمدىق بەرەتىن ادىلەتتى الەۋمەتتىك ۇستانىمدى ناقتى جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل ۇدەرىس تولىققاندى ءومىر تالابىنا ساي كەلەتىن وزگەرىستەردى جاساۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. جاڭا كوزقاراس اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسى ەندىگى جەردە جالپى قۇرعاق كورسەتكىشتەردەن ارىلىپ, ازاماتتاردىڭ ناقتى تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالۋىن تالاپ ەتىپ وتىر.
بۇۇ-نىڭ رەسمي ستاتيستيكاسى بويىنشا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 19%-ى كەدەيلەر قاتارىنا جاتادى. وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى كەدەيشىلىكتىڭ شىنايى دەڭگەيىن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە اشىق مالىمدەدى. ول حالىقتىڭ تاعدىرىنا, مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ءوز پىكىرىن بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە ەركىن بىلدىرگەن. ماسەلەن, كوپبالالى انالاردىڭ جانايقايى مەن الەۋمەتتىك تۇرعىدان از قورعالعان ادامداردى قارسىلىق قوزعالىسىنا قاتىسۋعا يتەرمەلەگەن سەبەپتىڭ ءتۇپ-تامىرى وسى كەدەيشىلىكتە جاتقانىن جاسىرماي ايتتى. سونىمەن قاتار جەردىڭ قىتايعا ساتىلمايتىندىعى, مول قارجىنى كەرەك ەتەتىن كوكجايلاۋ جوباسىنىڭ توقتاتىلاتىندىعى سياقتى كەسەك ماسەلەلەردەگى پرەزيدەنتتىڭ بەرىك ۇستانىمدارى قوعامنىڭ كوڭىلىنەن شىققانى راس.
سوندىقتان دا بولار, الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. 2019 جىلى 2,7 ميلليون قازاقستاندىقتىڭ جالاقىسى كوتەرىلدى. بيىلدان باستاپ 770 مىڭ مۇعالىم, دارىگەر, الەۋمەتىك سالا, مادەنيەت, ونەر, سپورت جانە مۇراعات قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى 30%-عا ۇلعايتىلدى. زەينەتاقى جانە جاردەماقى كولەمى ورتا ەسەپپەن 7-20%-عا كوتەرىلدى. 315 مىڭ وتباسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الدى. ناتيجەسىندە, 136 مىڭ وتباسى مۇقتاجدىق جاعدايىنان شىعارىلدى, 150 مىڭ وتباسى وزدەرىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىن دامىتتى, 94 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن قامتىلدى. 8,5 مىڭ ادام ءوز بيزنەسىن اشتى. 2,2 ميلليون ادام اكىمدىكتەر مەن دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن 80 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا قولداۋعا يە بولدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرعان تاعى ءبىر باعىت – جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنداعى ۇلكەن وزگەرىستەرگە وراي ادام كاپيتالىن دامىتۋ. اسىرەسە گەندەرلىك تەڭدىك, جۇمىسشىلاردى قولداۋ جانە جاسىل ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سالالارىنا ەرەكشە ماڭىز بەرۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. قازىر الەم عىلىم, تەحنولوگيا, ينجينيرينگ جانە ماتەماتيكا سالالارىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ادامي كاپيتال ءرولى اسىرەسە ءبىلىم سالاسىندا كۇرت ارتتى. سوندىقتان وسى ماقساتقا ينۆەستيتسيا سالۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن جالپى قوعام ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم مالىمەتتەرىنە سايكەس ادام كاپيتالىنىڭ الەمدىك يندەكسىندە قازاقستان 2017 جىلى 45-ورىندا بولسا, بيىل 35-ورىنعا كوتەرىلدى. پرەزيدەنت الداعى 3 جىلدا 180 كوللەدج جانە 20 الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورنىن اشۋعا تاپسىرما بەردى.
الەمدىك پاندەميا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ دا بىرقاتار سالاسىنداعى كوپتەگەن پروبلەمالارىنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. بۇل الەمدىك ىندەت ويىمىزدى, بويىمىزدى, ءجۇرىس-تۇرىسىمىزدى قايتا قاراپ, ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ وزگەرۋىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىن العا قويدى. ادامي تۇرعىدان العاندا ىزگىلىك, سىيلاستىق, ەڭبەكقورلىق, رۋحاني تازالىق, مادەني ورلەۋ, بولمىستىق ەسەيۋ سياقتى ۇلى ۇعىمدار ءار وتباسىنىڭ, قوعامنىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. قورشاعان ورتاعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتىپ, تابيعات-ۋربانيزاتسيا-ادام سيمبيوزىنا ۇمتىلاتىن كەز كەلگەنىن ءبىلدىردى.
پاندەميادان سوڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە بۇل سالادا داعدارىستى جاعدايلارعا قاشاندا دايىن بولۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرۋ – وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت. وسى جاعدايدىڭ ءبارىن ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ جۋىردا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالاتىن جاڭا زاڭ دايىنداۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
پرەزيدەنت كادرلىق ساياساتقا دا باسا كوڭىل ءبولىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاڭا بىلىكتى جاس مامانداردى تارتا باستادى, كادرلىق رەزەرۆىن قۇردى. ونىڭ قۇرامىنان جەتەكشى دەڭگەيدەگى تاعايىنداۋلار باستالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن جانە ونىڭ نىعايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن جاقسى بىلەمىز. ول قاشاندا ەلدىك مۇددەنى قورعاپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. تاياۋدا وتكەن ەاەو ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ونلاين-وتىرىسىندا پرەزيدەنت 2025 جىلعا دەيىنگى ەاەو-نىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنىڭ دامۋ باعىتتارى تۋرالى ماسەلەدە ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن مالىمدەدى. ۇلتتىق زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ جانە بىرىزدەندىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ كەزىندە «جەتكىلىكتى قاجەتتىلىك» قاعيداتىن ۇستانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, تاباندىلىق تانىتقانى ونىڭ تاۋەلسىزدىك پرينتسيپتەرىن تۋ ەتكەن ساياسي حاريزماسىن, مەملەكەتشىل تۇلعاسىن اشا ءتۇستى.
* * *
قورىتا ايتقاندا, ق.ك.توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىندەگى العاشقى جىلىندا ەلىمىزدە باستالعان رەفورمالار مەن جاڭعىرۋ پروتسەستەرى عالامدىق دەڭگەيدەگى كۇردەلى وزگەرىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى جانە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان سوڭ تۋىنداپ وتىرعان الەمدىك اۋىر قارجىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بىرىنەن سوڭ ءبىرى قاتار كەلىپ, ەلدى ابىگەرگە تۇسىرگەن تابيعي اپاتتار مەن تاعى باسقا توسىن جاعدايلار مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنا, پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىق قارىم-قابىلەتىنە قوسىمشا سىن بولعانى دا راس. مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىندەگى, ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك سالاداعى, اسىرەسە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىندەگى جۇيەلى كەمشىلىكتەردىڭ بەتى اشىلدى. وزىق, زاماناۋي تەحنولوگيا مەن ناقتى تسيفرلاندىرۋ سالالارىنىڭ ماڭىزى كۇرت ءوستى.
دەمەك, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دامۋىنىڭ جاڭا ءبىر كۇردەلى, سىندارلى كەزەڭى باستالدى. الدىمىزدا بۇرىنعىدان دا اۋىر سىناقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۇر. ولاردى ەرىك-جىگەرىمىزدى جانىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەلدىگىمىزدى تانىتىپ قانا ەڭسەرە الامىز. ەلدىكتىڭ يگى كورىنىستەرى, ازاماتتىق قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى نىشاندارى ورتاق ماقسات-مۇددە توڭىرەگىندە جاڭاشا ۇستانىمداردىڭ وسى سوڭعى جىل بارىسىندا-اق كورىنە باستاعانى قۋانتادى.
قوعام جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مەملەكەت اشىق ساياسات جۇرگىزە باستادى. بيلىك پەن حالىقتىڭ تۇسىنىستىگى قالىپتاسۋدا. ۇكىمەت حالىق ۇنىنە قۇلاق استى. ەل-جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايى, جۇمىسپەن قامتىلۋى, دەنساۋلىق ماسەلەلەرى باستى نازارعا الىندى. ەكونوميكادا ىسىراپشىلدىقتان, قاعاز جۇزىندەگى سانى كوپ «جەتىستىكتەردەن» ارىلىپ, ناقتى تۇپكى ناتيجەلەر تالاپ ەتىلۋدە. ەڭ باستىسى, ەل ەرتەڭىنە دەگەن سەنىم وياندى. وسىنىڭ ءبارى – قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىر جىلدىق پرەزيدەنتتىك قىزمەتى ناتيجەسىنىڭ تولىق ەمەس ءتىزىمى. سوندىقتان زامان كوشىنەن قالماي, دەموكراتيالىق جاڭارۋلارعا بەت العان اشىق, باقۋاتتى جاڭا قازاقستاننىڭ ەڭسەسى بيىك, ەكونوميكاسى تۇراقتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋى – بارشامىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز.
جاپسارباي قۋانىشەۆ