قارجىلىق ساۋاتتى قالاي ارتتىرامىز؟

ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك وسى جولى تۇجىرىمدامانى دا­يىنداۋعا ۇلكەن دايىن­دىق­پەن كەلگەنى بايقالادى. قابىل­دان­عان­عا دەيىن تاۋەل­سىز ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋىنان ءوتتى, پىسىقتالدى, سىرت كوز­دىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, مەم­لە­كەت­تىڭ قارجى نارىعىنىڭ دامۋى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋا­تىنا تاۋەلدى بولىپ تۇرعانى بۇل جولى دا مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە مويىندالدى.

جاڭا تۇجىرىمداما بويىن­شا كەز كەلگەن قارجى ۇيىم­دا­رىمەن مامىلەدە ەڭ الدىمەن قارجىلىق ساۋاتتىلىققا با­سىمدىق بەرىلمەك. سەبەبى حالىق قۇقىن بىلمەسە, ونى الداپ-ارباۋدىڭ ميلليون ءتۇرلى ءتاسى­لى بار ەكەنى سەزىلىپ قالدى. بۇل باعىتتى ساراپشىلار بانك پەن سالىمشىنىڭ بايلانىسىن, ءتىپتى نەسيە الۋ مەن قايتارۋ ما­دەنيەتىن جۇيەلەندىرەدى دەپ ۇمىت­تەنىپ وتىر. حالىق پەن بانك اراسىنداعى توڭ بولىپ قا­تىپ قالعان سەنىمسىزدىك سيندرومىن دا جاڭا تۇجىرىمداما جىبىتەدى دەگەن ءۇمىت بار. باس­قا­شا ايتقاندا قوعامنىڭ قار­جىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭ­گەيى كوتەرىلسە, مەملەكەت ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بەتىن حا­لىققا قاراپ بۇرۋعا بەكىنىپ وتىر.

بۇگىندە قاراپايىم حالىق­تىڭ قارجىلىق ساۋاتى كەمشىن. بۇل فاكتور كۇنكورىستەن ارتىل­عان قارجىسى قور جيناۋعا مۇم­كىن­­دىك بەرەتىن ءاربىر ءۇشىنشى وتان­داسىمىزعا اقشاسىن سان­دىق­تا ساقتاۋعا ماجبۇرلەدى. باس­­قاشا ايتقاندا, جيعان-تەر­گە­نىم قۇنسىزدانىپ كەتەدى دە­گەن قورقىنىش حالىقتىڭ سانا­سى­­نان ءالى سەيىلە قويعان جوق.

حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى سىن تەزىنە ءتۇسىپ تۇرعانىن ۇلت­تىق بانك تە, قارجى ۇي­ىم­­­دارى دا وسىعان دەيىن تالاي رەت ەسكەرتكەن. وعان «پي­را­­ميدالاردىڭ» كوپتىگىنەن قارجى نارىعىنىڭ بەلى قايى­سىپ تۇرعانى سەبەپ بولعان. الدانعان سالىمشىلاردى قۇت­قارىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ قۇزى­رە­تى جەتپەيتىنىن, قولىنان كە­لە­­رى ولاردى جاۋىپ, سوتتاپ, ەل­دەن الاستاتۋمەن شەكتە­لە­تە­تىنىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى. ىشكى نارىقتا جۇرگەن الاياق ۇيىم­دار­دىڭ ءتۇبىن تەكسەرسەڭ, باتىس ەلدەرىنەن شىعاتىنى بەلگىلى. قىلمىسى دالەلدەنسە دە, ولار ءوز ەلىنىڭ زاڭىمەن سوتتالادى.

30-40 پايىزدىق ءوسىم «قاقپاندا» عانا بولادى

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكى­لى ا.تەرەنتەۆ «پيراميدالار» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى كووپە­را­تيۆتىك ۇيىم رەتىندە ءارتۇرلى كوممەرتسيالىق جانە ينۆەس­تيتسيالىق جوبالارىمەن ەلدىڭ الدىنا شىعاتىنىن, ولار 1990-2000 جىلدارداعى قارجى پيراميداسىمەن سالىس­تىر­عاندا زامانعا بەيىمدەلىپ العانىن ايتادى. «سالىم تۇ­رىن­­دە قاراجات تارتۋ نەمەسە قارجى قۇرالدارىنا ينۆەس­­تيتسيالار سالۋ – ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانكتەر, ۇلتتىق پوش­تا وپەراتورى جانە باعالى قا­عازدار نارىعىنىڭ كاسىبي قا­تى­­سۋشىلارى جۇزەگە اسىراتىن ليتسەنزيالانعان قىز­مەت­كە جاتادى. اگەنتتىك ليتسەن­زيا­لان­عان ۇيىمدار تۋرالى اق­پا­رات اگەنت­­تىكتىڭ ينتەرنەت-رە­سۋر­سىن­­دا بار», دەيدى ول.

قازىر جاعداي وزگەرگەنىمەن, بانكتەگى كەز كەلگەن سالىمدى مەملەكەت كەپىلدەندىرەتىن قور بار ەكەنىن, ونىڭ وزگە ەلدەردە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدارمەن ينتەگراتسيالانىپ جۇمىس ىستەيتىنىنەن ءبارىنىڭ بىردەي حابارى بار دەپ تاعى دا ايتا المايمىز. تاراتىپ ايتساق, قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى – دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جۇيە­لەرى حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىعىنىڭ (IADI) مۇشەسى. الەمدىك تاجىريبەلەرگە نەگىز­دەلگەن ادىستەمە مەن نۇس­قاۋ­لىق­تاردى ازىرلەۋ, ىلگەرى­لە­تۋ جانە حالىقارالىق كاسى­بي قوعامداستىق اياسىندا ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇگىندە قاۋىمداستىق 110 ۇيىمدى بى­رى­كت­ىرەدى. سونىڭ ىشىندە اقش, ۇلىبريتانيا, ەۋروپا, ازيا-تىنىق مۇحيت جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ دەپو­زيت­تەردى ساقتاندىرۋ ۇيىم­دارى, ورتالىق بانكتەرى جانە حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى قارجى ۇيىم­دارى بار.

قارجى سەكتورىنداعى 1990 جىلدار مەن قازىرگى جاعدايدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە كەيبىر بانكتەر جابىلىپ قالعاندا سالىمشىلاردىڭ قارجىسى مەملەكەت كەپىلەندەندىرەتىن قور ارقىلى قايتارىلدى. بۇگىن­دە ىشكى نارىقتاعى بانك­تەر­دىڭ ءبارى سول قورعا مۇشە. ەگەر ­بانك بانكروت بولسا, سا­لىم­­شىلاردىڭ قارجىسىن قاي­تارۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دە­پوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قو­رىن­دا جيناقتاۋ نەگىزىندە ارنايى رەزەرۆ قۇرىلعان. بۇل دە­پو­زيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيە­سىنە قاتىسۋشى بانكتەردىڭ ءۇش اي سايىنعى جارنالارى ەسە­بىنەن تولىعىپ وتىرادى. قور وكىلدەرى قاجەت جاعدايدا كە­پىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تو­لەۋ ءۇشىن قوردىڭ مەنشىكتى قارا­جا­تى دا پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

ءبارى قول قويۋدان باستالادى

«2019 جىلدىڭ سوڭىنا قا­راي قدكبق ارنايى رەزەرۆىندە 495 ملرد تەڭگە, ال قوردىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن ەسكەرە وتىرىپ 604 ملرد تەڭگە جيناقتالعان. بۇل سوما تۇرعىندارعا تيەسىلى دەپوزيتتەرىنىڭ شامامەن 7 پا­­يىزىن وتەيدى» دەيدى قور وكىلدەرى وسى ماسەلەگە تۇسىنىك بەرگەندە. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس دەپوزيتتەردى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەزەرۆتەرى بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ دەپوزيتتىك بازاسىن وتەۋگە ەمەس, كۇتىلەتىن زالالداردىڭ دەڭگەيىنە سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن ۇمىتپاعان ءجون.

تولەمدەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىندا جي­ناق­تاۋ نەگىزىندە ارنايى رەزەر­ۆ قۇرىلعان. ول دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە قاتى­سۋشى-بانكتەردىڭ ءۇش اي سايىنعى جارنالارى ەسە­بى­نەن تولىعىپ وتىرادى. ودان باسقا, قاجەت جاعدايدا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ ءۇشىن قوردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى دا پايدالانىلۋى مۇمكىن. قور­دىڭ مەنشىكتى قاراجاتى ساقتالۋى بارىنشا جوعارى, ال قۇنسىزدانۋ تاۋەكەلى ەڭ تومەن قاعيدا بو­يىنشا ينۆەستيتسيالانادى. 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قدكبق ارنايى رەزەرۆىندە 495 ملرد تەڭگە, ال قوردىڭ مەنشىكتى كاپي­تالىن قوسقاندا – 604 ملرد تەڭگە جيناقتالعان. حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا ساي­كەس دەپوزيتتەردى قورعاۋ جۇيە­سى­نىڭ رەزەرۆتەرى بۇكىل قارجى جۇيە­سىنىڭ دەپوزيتتىك بازاسىن وتەۋگە ەمەس, كۇتىلەتىن زالال­دار­دىڭ دەڭگەيىنە سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن ۇمىتپاعان ءجون.

ساراپشىلار قارجىلىق سا­ۋات­­­­­تىلىققا ەڭ الدىمەن حا­­­­لىق­تىڭ مۇددەلى بولۋى كەرەك­تىگىن ايتادى. كۇنى كە­شە­­گە دەيىن قارجى ساۋاتىن اشاتىن باعدارلامالار مەن گازەت-جۋرنالداردا, باسقا دا باسى­لىمدارداعى اقپا­رات­تار قاراپايىم حالىق ءۇشىن جەت­كى­لىكسىز دەگەن سەبەپ­تەر ايتىلىپ كەلدى. بۇل فاكتور الدانىپ قالعان نەمەسە نەسيە الاتىن كەزدە كەلىسىمشارتتاردى وقىماي, بارلىق شارتتارىنا كوز جۇمىپ قول قويا سالاتىن سالىمشىلاردى اقتاپ المايدى. قازىرگىدەي اقپاراتتى تەح­نولو­گيانىڭ زامانىندا وزى­ڭە قاجەتتى اقپاراتتى عا­لام­تور­دىڭ كەز كەلگەن قۋىسىنان سۋىرىپ الۋعا بولادى. تەك قۇقىڭدى قورعاپ الۋعا توتەپ بەرەتىن ەرىك-جىگەرىڭ مەن ىقىلاس بولسا بولعانى. حالىقتىڭ قارجى­لىق ساۋاتى بانك نەسيەسى نەمەسە دەپوزيت نەسيەسى تۋرالى كەلىسىمشارتتارعا قول قويار سات­تەن باستالاتىنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى.

قوعامنىڭ قارجىلىق ساۋات­تىلىعى ۇكىمەتتى دە, ۇلت­تىق بانكتى دە ويلاندىراتىنى تۇ­سىنىكتى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ما­سە­لەنى كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, ونىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە قا­تىس­تى ۇستانىمىن ناقتى جانە كوپ­شىلىككە تۇسىنىكتى قۇ­جات­­­تارمەن ايقىنداپ كەل­دى. حا­لىق­تىڭ قارجىلىق ساۋا­تىن كو­تەرۋگە باعىتتالعان تۇ­جى­­رىم­داماسىن ىسكە ىسكە اسىرۋ قار­جىلىق قىزمەتتەردى تۇتى­نۋ­شى­لاردىڭ ءبىلىمىن, ولار­دىڭ قۇ­قىقتارى مەن مۇد­دە­لەرىن قور­عاۋدى جاقسارتادى دەگەن ءۇمىت بار.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان قار­جىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ تۇ­جى­رىمداماسىن جۋرنا­ليس­تەر مەن ساراپشىلار نازارىنا ۇسىندى. قارجى نارى­عىن دا­مىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنت­تى­گى قارجى قىزمەتتەرىنىڭ تۇ­تى­­­نۋ­شىلار قۇقىعىن قور­عاۋ دە­پارتامەنتىنىڭ ديرەك­تو­رى ا.تەرەنتەۆ ونلاين جي­ىن­­­دا قارجىلىق قىز­مەت­تەر­­دىڭ قار­قىن­دى دامۋى, بول­شەك ساۋدا ونىم­دەرىن ونلاين فورماتقا جانە جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيالارعا اينالدىرۋ, كۇردەلى جانە ءبىر ۋاقىتتا تاۋە­كەلدى قارجى قۇ­رال­­دا­رى­نا سۇرانىستىڭ ارتۋى حا­لىق­تىڭ قارجىلىق ساۋاتىن دا كوتەرۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى. حالىقتىڭ قارجىلىق ءبىلى­مىن ارتتىرۋ – قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى, ول حالىق پەن بيزنەستىڭ قارجىلىق قىز­مەت­تەر­گە ۇزدىكسىز قول جەت­كىزۋىنە جول اشادى. ول ازا­مات­تاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىن كوتەرۋگە, جەكە ينۆەس­تور­لاردىڭ قاراجاتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تۇسۋىنە, قارجى نارىقتارىنداعى باسە­كەلەس­­تىك­تىڭ دامۋىنا, قارجىلىق تۇراق­تىلىق پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا كومەك­تەسەد­ى.

«قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ – ءبىلىم بەرۋ مەن حاباردار ەتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ەكونو­ميكالىق تۇرعىدان ۇتىم­دى مىنەز-قۇلقىن قالىپ­تاس­تى­رۋ­دىڭ, سول ارقىلى ونىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن, سونىڭ ىشىندە قارجى نارىعىنىڭ قىزمەتتەرىن پايدالانىپ ارت­تى­رۋدىڭ جەدەل جانە قاجەت شاراسى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە, قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارت­تى­رۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ قورىتىندىلادى الەكساندر تەرەنتەۆ .

ايتا كەتۋ كەرەك, 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­­رىمداما مەملەكەت باس­شىسىنىڭ حالىقتىڭ قار­جى­لىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت­تى­لىگى تۋرالى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا دايىندالدى. بۇل ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىق جانە دامۋ ۇي­ىمىنىڭ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جول كارتاسىن قارجىلاندىرۋ جانە قارجىلىق ساياساتتى ۇل­عاي­تۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇسى­نىستارىنا سايكەس ازىر­لەندى. تۇجىرىمدامادا باسىم­دىقتار, ماقساتتار مەن مىن­دەت­­تەر, ماقساتتارعا ءتيىمدى قول جەتكىزۋ جانە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى, ماقساتتى اۋديتوريالار, تاقىرىپتىق فوكۋس­تار جانە 2020–2024 جىلدارعا قازاقستان حالقىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قۇرالدار ايقىندالعان.

الماتى