اباي قاسىموۆ شەتەلدەگى قازاقتارعا قانداي ساياسي ارەكەت جۇرگىزدى؟

بۇل ءۇردىس وسىمەن توقتاپ قال­عان جوق. قىزىلدار موڭعوليانىڭ باتىس شەبىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان از عانا قازاقتاردى دا ۇمىت قال­دىر­ماي, ولاردى جاڭا ميزامعا با­عىتتايتىن كومينتەرن وكىلىن جى­بەردى. ماسكەۋدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قيىر­­داعى قوبدا قازاق­تارىن (موڭعوليا) اعارتۋعا كەلگەن ادامنىڭ اتى – اباي قا­سى­موۆ. بۇل كىسى 1930-1938 جىلدارى اۋەلى موڭعوليادا, كەيىن شىڭ­جاڭ ول­­كە­سىندە ساياسي قىزمەت ات­قارىپ, تاپ جاۋلارىمەن كۇرەستە قا­تىگەزدىگىمەن, كوم­مۋنيزم يدەياسى­ ءۇشىن ادالدىعىمەن تانىلعان تۇلعا بولدى.

 كومينتەرنگە باستاعان سوقپاق

اباي قاسىموۆ – 1896 جىلى قورعاس وڭىرىندەگى «لاستى» بۇ­لا­عىن­دا تۋعان. اكەسى قاسىم وڭىرگە اتى ءمالىم اتاقتى باي ۇسەيىن مۇسا­باەۆپەن بىرگە 1887 جىلى قاجىعا بارعان جانە ءبىر باسىنا جەتەرلىك داۋلەتى بار اۋقاتتى ادام ەكەن. قاسىم قاجىنىڭ ابدىۋاقيت, اب­دى­قادىر, اباي (ابدىمۇحامەد), ەرمۇ­حامەد, نۇرمۇحامەد, شاي­مۇحامەد ات­تى التى ۇلى, 10 قىزى بو­لىپتى. وسىن­داعى شاي­مۇ­حا­مەدتەن را­شيدا, شاقيدا دەگەن ەكى قىز تۋادى. را­شيداسى شىڭجاندىق ولكەتانۋشى-شە­جى­رەشى قا­ليول­دا نۇرتازانىڭ ايەلى بولسا, شاقيدا ەلىمىزگە تانىمال پەداگوگ جالاۋ سۇرانشيەۆتىڭ جارى.

ابايدىڭ العاشقى ايەلى زەي­نەپ­ دەي­تىن ادام ەكەن. بۇل ايەل­مەن­ ۇزاق وتاسا الماعان. بۇلعاق باس­تالعان 1918 جىلى ءوزى­نىڭ اپايى­نان تۋعان جيەن قارىنداسى شا­را­­پاتتى ىرقىنا كوندىرىپ, الىپ قاشىپ كەتەدى. جەزدەسى ۋاق سا­قان قاجى بالدىزى مەن قى­زىنىڭ بەيادەپ قىلىعىنا كۇيى­نىپ, ولار بارىپ پانالاعان جاركەنتكە ىزدەپ كەلەدى. ازۋلى جەز­دەسى ال­عاشىندا سىر بىل­دىرمەي ەكى جاس­تىڭ ىڭعايىنا كونگەن سىڭاي تانىتىپ, الداپ-سۋلاپ اۋىلىنا اكە­لەدى. سول جەردە اعايىن-تۋعان جينالىپ ابايدىڭ باسىنا اڭگىر-تاياق ويناتادى. قىس­قاسى, «شى­رىگەن جۇمىرتقانىڭ» كوزىنە تۇر­تەدى. اسىرەسە جۇرتقا ءسوزى ءوتىمدى ەل اعا­سى ورداحان بي «ۇرپاعىن دۇرىس تاربيەلەي ال­ماعان» ابايدىڭ تۋىستارىنا جازا رە­تىن­دە اۋىر سالىق سالادى. اباي بولسا قا­شان­­عى ادە­تىنە باسىپ, ءبىر تۇندە جوق بولادى. ايەلى قىتاي جاقتا قالىپ قويادى. جار­كەنتكە قاشىپ كەلىپ, ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اباي كەڭەستىك قى­زىل يدەولوگتاردىڭ كوزىنە تۇسەدى. بۇ­رىن ىلەدە مەدرەسە بىتىرگەن ونى بىردەن ماسكەۋگە اتتاندىرادى.

­اباي قاسىموۆ ماسكەۋدە شىعىس ەڭبەك­شىلەرىنە ارنالعان كوممۋنيستىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە ءبى­لىم الادى. وسىندا ول 1958-1968 جىلدارى قىتاي حالىق رەس­پۋبليكا­سى­نىڭ توراعاسى بولعان, سونىمەن قاتار قىتايدىڭ دە-يۋرە مەملەكەت باسشىسى قىزمە­تىن اتقارعان ليۋ شاۋ شيمەن (ليۋ شاوكي) بىرگە وقىعان. 1924 جىلى وقۋىن اياق­تاپ, الماتىعا كەلىپ قالالىق قۇرىلىس باس­قارماسىنىڭ كادر بولىمىنە باسشىلىق جا­سا­عانى جايلى دەرەك بار. وسى جىل­دار­دىڭ بىرىندە تەگى سەمەيلىك ارۋ تاشينكە مىر­قاسىمقىزىنا ۇيلەنەدى. ءسويتىپ, 1930 جىل­دىڭ باسىن­دا كومينتەرننىڭ تاپسىرماسى­مەن­ موڭعوليا قازاقتارىن اعارتۋعا اتتانادى.

قاسىموۆتىڭ قوبدا بەتىندەگى قىزمەتى

بۇل جىلدارى قازىرگى باي-ولكە ايماعى ورناماعان, قازاقتار­دىڭ اكىمشىلىك ور­تا­لىعى قوبدا قالاسىنا قاراستى اۋ­مالى-توكپەلى زامان-تىن. كەڭەس ودا­عى­ قال­تىل­داعان قايىقتاي سوتسياليزم جولىنا بەتتەپ كەلە جاتقان موڭعوليادان ايى­رىلىپ قالماس ءۇشىن بارلىق ساياسي-ەكونو­مي­كا­لىق­ مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ جاتقان تۇس. ەلدىڭ باتىس وڭىرىنە جاڭا ميزام ءالى جەتە قويماعاندىقتان ونداعى قازاقتار شىڭ­جاڭ­عا قاراي ۇركىپ كەتۋگە ءازىر تۇرعان بولاتىن.

باي-ولكەلىك قالامگەر ماحفۋز ق ۇلى­بەك ۇلى 1970 جىلى ولگەي قالاسىندا جا­رىق كورگەن «قىزىلقايىڭ حيكاياسى» ات­تى ەس­تەلىگىندە: «1930 جىل­دىڭ كوك­تە­مىن­­دە اقبالشىقتا وتىرعان ەلدى جيناپ الىم­بەك بي تولىقشا كەلگەن ورتا بويلى, قىرما ساقال, بۋرىل مۇرت كىسىنى قاسىم ۇلى اباي, ۇزىن بويلى, قىر مۇرىندى, سيدا قاراتورىنى وتەپ ۇلى ءشارىپ دەپ تانىس­تاردى» دە­سە, قوبدا قازاقتارى اراسىندا اباي­مەن بىرگە قىزمەت اتقارعان كيم (كوم­مۋنيستيچەسكي ينتەرناتسيونال مولو­ديوجي) وكىلى ءشارىپ عايسا ۇلى ءوزىنىڭ ومىر­باياندىق حيكاياتىندا: «قازاق اۋىلدارى­نا كومەكتەسۋ جونىندەگى بارلىق شارالاردى جۇ­بايىم ديلنۇز وتەپوۆا مەن دوسىم اباي قاسىموۆ ۇشەۋمىز بىر­لەسىپ جۇرگىزدىك. اباي قاسىموۆ موڭعولياعا 1930 جىلى بىزدەن ءسال كەيىنىرەك كەلدى. بۇل كىسى موڭعول ۇكىمەتىنىڭ سۇراۋى بويىن­شا كومينتەرننىڭ جولداماسى­مەن كەلگەن بولاتىن. ءتۇپ تەگى شىڭجان پروۆينتسياسىنان شىق­قان ول ­جيىرماسىنشى جىلدارى كسرو ازاماتتىعىن الىپ, شىعىس ەڭبەكشىلەرىنە ارنالعان كوم­مۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتى بىتىر­گەن. جاسى بىزدەن ەرەسەك سول كەز­دىڭ وزىندە قىرىقتار شاماسىندا بولاتىن. ايەلى تاشينكە مىر­قاسىمقىزى كومسومول مۇشەسى, قىزىل وتاۋدىڭ اكتيۆيسى ەدى» دەپ جازىپتى ء(شارىپ وتەپوۆ. «جا­لىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم», الماتى «جالىن», 1981 ج. 144-145 ب).

موڭعولياعا بارعان سوڭ اباي­دىڭ بى­تىرگەن العاشقى شارۋاسى 1931 جىلدىڭ كوك­تەمىندە ەلدىڭ باتىس ولكەسىندە قونىستانعان قازاق, ۇرانقاي, دوربەت حالىقتارى ارا­سىنداعى جايىلىمدىق جەرگە تالاستى رەتكە كەلتىرىپ بەرگەنى. ول ءۇشىن قوبدا قالاسىنا بارىپ, ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, وعان ءوزى باس بولىپ اۋىلداردىڭ جەر پايدالانۋ شەكارالارىن بەلگىلەپ, ونى مەملەكەتتىك اكتىمەن بەكىتىپ بەرەدى. بۇل ىستە جەرگىلىكتى قا­زاقتار ءۇشىن جىلىكتىڭ مايلى باسى بۇيىرماسا دا, بۇرىنعى جەرلەرىنە يەلىك ەتۋ قۇقىعى ساقتالعان كو­رىنەدى. ويتكەنى كۇللى عالام اۋزىنا قاراپ وتىرعان كومينتەرن وكى­لىنىڭ ۇكىمىنە جەرگىلىكتى بيلىكتە قارسى كەلەر كىم بار دەيسىز.

جالپىلاي العاندا, قوبدا قازاعى ابايدان جاماندىق كورگەن جوق. باي-ول­كەلىك قالامگەر سويان قاجىباي ۇلىنىڭ ەس­تەلىگىندە, اقبالشىققا كەلگەن كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆ پەن ءشارىپ وتەپوۆ, ولاردىڭ ايەلدەرى ديلنۇز, تا­شينكەلەر قىزىل وتاۋ قۇرىپ, جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردى رەۆوليۋتسيا جولىنا تۇسىرۋگە كوپ كومەگى ءتيدى, دەپ جازادى.

سول سياقتى 1944-1950 جىلدار ارا­لىعىندا باي-ولكە ايماعىن باس­قار­عان قايراتكەر تۇلعا جەڭىس­حان دۇزەل­باي ۇلىنىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان قۇجاتتىق دەرەكتە, ول كىسى: – 1930 جىلى قىر­كۇيەك ايىندا اباي مەن ءشارىپ ءبىر توپ جىگىتتەردى جيىپ الىپ: ««سەندەر وقۋلارىڭ كەرەك, ءبى­لىمسىز بولمايدى. ءتىپتى موڭعول ءتىلىن دە بىلمەيسىڭدەر, سول ءۇشىن ۇلان-باتىرعا بارىپ وقىڭدار. ءبىز كەلىسىپ قويدىق» دەدى. كوبى وقۋ­دان باس تارتتى. جايسانىپ, ماقابىل, ءجۇنىسحان جانە مەن بار «تاۋەكەل» دەپ كەلىستىك. بىزگە ءشارىپ, شاكىرتباي, قىزاي ءابزالي تورتەۋى ەرەتىن بولدى. جولاي تۇلبادان توقتىباي ىلەستى. جولعا ءۇش قونىپ, قوبدا ايماعىنا كەلدىك. ول ارادان 10 موڭعول جىگىتى قوسىلدى. 20 كىسى ءبىر ماشيناعا وتى­رىپ ۇلان-باتىرعا بەت الدىق» دەيدى.

بۇلار ۇلكەن قالاعا بارعانىمەن وقۋ وقىپ جىرعاتپاعان سىڭايلى. قىسقاسى, «موڭعولدىڭ تاماعىن جەمەيمىز» دەپ قالادا ەجەلدەن تۇراتىن ۇيعىر اسحاناسىن جاعالاپ بوسىپ كەتكەن. بۇل جايسىز حابار قۇلاعىنا جەتكەن اباي قاسىموۆ ۇلان-باتىرعا كەلىپ ءمان-جايعا قانىعادى. دەرەۋ جاس­تاردى «قازاقستانعا اپارىپ وقىتۋ كەرەك» دەگەن ماتىندە ەل باس­شىسى چويبالسىنعا حات جول­دايدى. بىراق ۇكىمەت «بۇلار قازاقستانعا ەمەس, ماسكەۋگە بارىپ, قازاقشا وقىسىن» دەگەن شە­شىم قابىلدايدى.

ءسويتىپ, ءبىر توپ قازاق لوسول دەگەن بۋريات ءتىلماشتىڭ بۇي­دا­لاۋىمەن قولدارىندا اباي قا­سى­موۆتىڭ جولحاتى بار ماسكەۋگە اتتانادى. ەكى ەل شەبىندەگى كەدەن بەكەتىنە دەيىن اتپەن كەلىپ, وسى ارادان پويىزعا وتىرادى. بۇلاردى ماسكەۋدە كۋتۆ-دە مۇعالىم ا.قاسىموۆتىڭ ەسكى دوسى قاميتوۆ كۇ­تىپ الادى. ول كىسى قوبدانىڭ قوڭىر قو­يىنداي قۇ­لاعى سالپيعان قازاقتاردى جا­تاق­حاناعا ورنالاستىرادى. اباي ءوزىنىڭ دوسى قاميتوۆقا جازعان حاتىندا: «مونعوليانىڭ باتى­سىندا قازاقستان, قىتايدان بارعان از قازاق تۇرادى. بۇلار وتە نادان, تۇرمىسى ناشار. وقۋ-ءبى­لىم­دى بىلمەيدى. ساۋاتسىز ەل, مالدان باسقا تىرشىلىگى شامالى. رەۆوليۋتسيا ءىسى, جاڭا ۇكىمەت ەندى ورناپ جاتىر. بولاشاقتا ەل باستايدى-اۋ دەگەن جىگىتتەردى ەكشەپ جىبەردىك. كومەگىڭدى اياما!» دەگەن ەكەن.

قازاقتاردى قارسى العان قا­مي­توۆ ولاردى كۋتۆ ديرەكتورى, قارت بولشەۆيك يۋدينگە جولىقتىرادى. بۇل وقيعا جايلى ج.دۇزەلباي ۇلى: ء«بىزدىڭ قايسىمىزدا دا ۇسقىن جوق ەدى. ساقال-مۇرت وسكەن, ەلدەن كيىپ شىققان قازاقى شاپاندا­رىمىز جىرتىلعان, جاماۋ كون ەتىگىمىزدىڭ اۋزى اشىلىپ, وكشەسى ءتۇسىپ شوقيعان, قايىس بەلبەۋ بۋىن­عان الاباجاق ەدىك» دەپ ەسكە الادى.

جوعارىداعى ءۇردىس ودان ءارى جالعاسىپ, 1931 جىلدىڭ كۇزىن­دە ەكىنشى تولقىن: شولتاي, ءماجىم, بالجى, قيىسحان, سەيىت­حان, جەكسەنبى, احمەت, نىعمەت باستاتقان 12 قازاق جىگىتى الدىڭ­عىلاردىڭ ىزىمەن ماسكەۋگە وقۋعا كەلەدى. بۇل جەردە قالاي دەسەك تە اباي قاسىموۆتىڭ ەڭبەگى بار. ويتكەنى, كۋتۆ كومينتەرنگە كادر دايارلايتىن بىردەن-ءبىر ورىن ەدى.

 * * *

اباي قاسىموۆتىڭ قوبدا بە­تىندە ءجۇ­رىپ بىتىرگەن تاعى ءبىر ىرگەلى ءىسى – ال­تاي بەتىندە تۇ­راتىن ءدىندار-اعارتۋشى اقىت قاجى ۇلىمجى ۇلىمەن كەزدەسىپ, وعان اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 1922 جىلى تاش­كەنتتە شىققان كىتا­بىن سىيعا تارتقانى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­­فەسسور مارقۇم قابيداش قا­لياس­قار­ ۇلى: «1932 جىلى قايىرتى دەگەن جەردە بىرسەك دەگەن ادامنىڭ اۋىلىندا اباي مەن اقىت كەزدەسكەن. بۇل جولىعۋدىڭ تاريحي ماڭىزى اقىت قاجى وزىنە سىيعا بەرىلگەن ا.قۇنانباي ۇلىنىڭ كىتابىن وقىپ, ىلە-شالا وعان ەلىكتەپ ءوزىنىڭ قۇندى عاقليالارىن جازدى» دەيدى. اقىت اتامىز دا قاراپ قالماي اباي قاسىموۆقا ۇزاق جىر ارناعان.

 شىڭجاڭ ولكەسىندەگى ارپالىس

كەڭەس وداعى ورنىعىپ, ەتەك-جەڭىن جيناپ العان سوڭ تاپ جاۋ­لارىن جويۋدى قولعا الدى. ي.ۆ.ءستا­ليننىڭ 1937 جى­لى: ء«بىز تاپ جاۋ­لارىنىڭ كوزىن جويۋ­مەن شەك­تەلمەيمىز, ولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاق, ءتۇپ-تۇقيانىنا دەيىن قۇرتامىز» دەگەنى بار (لەونيد ملەچين «كگب. پرەد­سەداتەلي ورگانوۆ گوسبەزوپاسنوستي. راس­سەكرەچن­نىە سۋدبى». موسكۆا, 2005, س-152). وسى ءسوز قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇرانى بولعان سياقتى. كوسەم ايت­قان تاپ جاۋلارى كىمدەر؟ سو­تسيولوگ گ.باتىگيننىڭ پايىمداۋىنشا, بۇلار ءوز حالىقتارىنىڭ تاريحىن, داستۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەندەر. وسىنداعى ستاليندىك رەپرەسسيا, ياعني قۋدالاۋ كەڭەس وداعىندا باس­تالىپ, ءبىر دەمدە كوسەمنىڭ القاۋىنداعى شىڭجاڭ ولكەسى مەن موڭعوليادا قاتار جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولدى. ءسوي­تىپ اتالعان ءىستى تياناقتى ات­قارۋ ءۇشىن كەڭەستىك ماماندار «شىڭ­جاڭعا كومەك» دەگەن جەلەۋمەن الدىن الا جىبەرىلدى.

ايتالىق, شىڭجاڭ باسشىسى شىڭ شىساي 1935 جىلى ستالينگە ءوتىنىش جا­ساپ,­ كەلەشەكتە جۇرگىزىلەتىن جازالاۋ ناۋقا­نىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ىرىكتەلگەن كادرلار جىبەرۋىن سۇرايدى. وسى تىلەك بويىنشا 33 (4 قازاق, 4 ۇيعىر, قالعاندارى ورىس پەن قىتاي) ادام كەلىپ, ولار ءار جەرگە لاۋازىمدى­ قىزمەتكە قويىلادى. وسىنداعى ءتورت قازاقتىڭ ءبىرى باقتيار – قو­تان ايماعىنا, سانسىزباي – تار­باعاتايعا, ساپار مولدا – التاي ايماعىنا, اباي قاسىموۆ – قۇمىل ايماعى ءۋاليىنىڭ ورىن­­باسارلىعىنا تاعايىندالادى. كە­شىك­پەي جاڭادان باركول ايماعى قۇرى­لىپ, وعان ا.قاسىموۆ ءۋالي (اكىم) بولادى.

 بۇل وقيعا تۋرالى كەيىن اباي­دىڭ حاتشىسى بولعان جاڭ ءجۇن اتتى قىتاي: «1935 جىلى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا دۋبان مەكەمەسى ءىس باسقارماسىنىڭ باستىعى ءشۇي مىرزا مەنى شاقىرىپ: «كەڭەس ەلىنەن قاسىموۆ دەگەن كەلدى. ول باركولدە تۇراتىن بولدى. سەن حاتشىسى بولاسىڭ دەدى. اباي سۇڭ­عاق بويلى, شىمىر دەنەلى, قىرىق نەشە جاستاعى قارا سۇر كىسى ەكەن. اقپان ايىنىڭ ورتاسىن­دا اباي توقالى, ءۇش قورعاۋشى جانە مەن, جيىنى 6 ادام كەڭەس ودا­عىندا جاسالعان شەكپەن شاتىر­لى كولىكپەن جولعا شىقتىق» دەپ جازادى.

اباي قىزمەت بارىسىندا شىڭ شى­سايدىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالادى. ونىڭ قىزمەت اتقارۋىنا تولىقتاي جاعداي جاسالىپ, ارنايى حاتشى, توتە بايلانىسقا شىعاتىن كوشپەلى راديوستانسا جانە ولكەنى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن 17 ادامنان قۇرالعان قۇپيا قىزمەت توبىن ۇيىمداستىرادى. وسى ادامدار ابايدىڭ نۇسقاۋىمەن ساياساتقا قارسىلىق تانىتقان تۇلعالاردى قۇ­رىقتاپ, ۇرىمجىگە ايداتىپ وتىر­عان. ءبىر جولى اعايىندى قاب­دولدا, زەينوللا, قايبار, كابەن تورتەۋى قاتار ۇستالىپ, كابەن عانا امان ورالسا, كە­شىكپەي قاسىم باتىر, قۇداباي باتىرلار قۇرىققا ءىلىندى.

ەكى ايدان استام تۇرمە ءدامىن تاتقان قاسىم باتىر امالىن تاۋىپ قاشىپ شىعىپ, ءزايىپ باتىر اۋىلىن پانالايدى. اباي ونى ۇستاپ بەرگەن ادامعا «500 قوي بەرەم» دەپ جار سالعانىمەن ناتيجە شىقپايدى. قاسىموۆقا وشىككەن قاسىم باتىر ونىڭ قۇمىلعا ات­تانعانىنان حابار الىپ, جولىن توسادى. بىراق ايلاكەر قىزىل ات­قوسشىنىڭ كيىمىن كيىپ, اتىن اۋىستىرىپ مىنگەندىكتەن امان قا­لىپ, اتقوسشىسى قىمىزباي وققا ۇشادى.

ونىمەن قويماي 1937 جىلى قاپتىق تاۋىندا بەيبىت وتىر­عان ەلدى «گانسۋ ولكەسىنە اۋا كو­شۋگە قامدانىپ جاتىر» دەگەن­ جەلەۋ­مەن باستى ادامدارى: باي­دوللا, ءشامشي, بەگي, ساقابا, قو­جابەرگەن, جەڭىسحان, قازي, ىبىرايىم, قايدار, ايكەباي, قابىلقاجى, قاقان, اكبار, ءبىلال جانە باسقالاردى بايلاپ-ماتاپ ۇرىمجىگە جونەلتەدى. بۇل كىسىلەر تۇگەلدەي شىڭ شىسايدىڭ تۇرمەسىندە ولتىرىلەدى (جاقسىلىق ءساميت ۇلى. «قى­تايداعى قازاق­تار». – الماتى: دۇنيەجۇزى قا­زاق­تارى قاۋىمداستىعى, 2000 ج. – 96 ب). ونىمەن قويماي مومىن ەل­دىڭ قولىنداعى مال-مۇلكىن الداپ-ارباپ الىپ, باركولدىڭ شۇ­رايلى جەرىنەن قورا سالدىرىپ باقتىردى. بۇل جەر ءالى كۇنگە دەيىن «اباي سايى» اتالادى.

كەكشىل اباي مۇندا كەلگەن سوڭ, وسىدان 10 جىل بۇرىن ءوزىن جازاعا تارتقان ورداحان ءبيدى ىزدەيدى. ىلەدە وتىرعان ءبيدىڭ اۋىلىنا كەلىپ: «ەي, ورداحان سەن ماعان نە ىستەگەنىڭدى بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى. ارتىنان ونى ءولىمشى ەتىپ سابايدى. وسى سوققىدان قورلانعان بي وڭالماعان ەكەن.

قىسقاسى, ءستاليننىڭ تاپسىر­ما­سى­مەن قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ادامدارىن جويۋعا كىرىسكەن اباي­دىڭ الەگىنەن كە­يىن ەل اتاجۇرتىن تاستاپ, شىعىسقا اۋا­دى. اۋعان ەلدى توقتاتۋعا شاماسى جەت­پەگەن قاسىموۆ ولكە باستىعى شىڭ شى­سايعا حات جازىپ «قاراقشىلاردى» جويۋعا قارۋلى اسكەر جىبەرۋىن ءوتىنىپتى (تۇ­راقىن ۇلى. ق.قۇمىل قالاسىنىڭ تاريحي ماتەريالدارى. – قۇمىل, 2013 ج. 152-ب).

ءسويتىپ اۋا كوشكەن ەلگە جەردەن, كوك­تەن اياۋسىز سوققى جاسالدى. وسى وقيعا جايلى ءارى وسى كوشتىڭ توپ ورتاسىندا بولعان حاليفا التايدىڭ 2011 جىلى جا­رىق كورگەن «التايدان اۋعان ەل» اتتى ەستەلىك كىتابىندا بوياماسىز باياندالادى: «جاۋ ۇشاقتارى كوشتى 11 كۇن تىنىمسىز بومبالاۋ­مەن بولدى. ولاردىڭ ماقساتى نە كوشتى توقتاتۋ, نە حالىقتى ءبىر­جولاتا قۇرتۋ ەدى. كۇندىز كوشۋ قاۋىپ­تى بولعاندىقتان ايلاعا باسىپ تەك تۇندە كوشەتىن بولدىق» دەپ جازىپتى.

«بىرەۋگە ور قازبا, وعان ءوزىڭ تۇسەسىڭ» دەگەندەي كوپ كەشىكپەي قاسىموۆتىڭ جەكە باسىنا بۇلت ۇيىرىلەدى. شىڭجاندىق زەرتتەۋشى قىرباق تۇراقىن ۇلىنىڭ ەڭبە­گىندە: «شىڭ شىساي ولكەدە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەڭەس­تىك مامانداردىڭ كەيبىرىن «تروتس­كي­شىلدەر» دەگەن قارا تىزىمگە ىلىك­تىرىپ ونى ستالينگە جولداعان. وسى قاتاردا اباي قاسىموۆ تا بولدى» دەيدى.

ءسويتىپ, كۇدىكتى رەتىندە تاڭبا باسىل­عان قاسىموۆ 1938 جىلى ماسكەۋگە شا­قىر­تىلىپ, وسى جىلدىڭ 24 ماۋسىم كۇ­نى تۇت­قىندالادى. ءبىر جىلداي جۇر­گىزىل­گەن تەرگەۋدىڭ قورىتىندىسى ونى اتۋ جازاسىنا بۇيىرىپ, ول ۇكىم 1939 جىل­دىڭ 10 ناۋرىز كۇنى ورىندالعان ەكەن. مارقۇمنىڭ دەنەسى الاش قايرات­كەرلەرى ءالي­حان بوكەيحان مەن نىع­مەت نۇر­ماقوۆتاردىڭ ك ۇلى كومىلگەن ماس­كەۋدەگى «دونسكوە كلادبيششە» زيراتىنا جەرلەنىپتى.