وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق قازاق تاريحىنىڭ قارالى بەتى. قازىر «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ساياساتتىڭ سالدارىنان قولداعى بارىنان ايرىلىپ, تۇڭدىگى اشىلماي قالعانداردىڭ, جۇت جايلاعان جۇرتىنان اۋا كوشكەندەردىڭ سانى دا ءارتۇرلى ايتىلىپ ءجۇر. انىعى – وزەگى تالىپ ولگەندەردىڭ تىم كوپ ەكەندىگى.
جۇرتتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق كۋاگەرىنىڭ ءبىرى 96 جاسقا كەلىپ وتىرعان ءانۋزا ەلكەيقىزى.
- اكەم مەن ەسىمدى بىلەر-بىلمەس جاستا كەتتى. ىلە-شالا اشتىق باستالدى. ول كەزدە ءتىپتى بالامىز. نەمەرە اعامنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز تىم پىسىق ەدى. سونىڭ ارقاسىندا اجالدان امان قالدىق. كۇن سايىن كىشكەنە بيداي قۋىرىپ, ەتەگىمىزگە سالىپ بەرەدى. شوجە قۇساپ, سونى تەرىپ جەپ وتىراتىنىمىز ەستە قالىپتى. اعام بيدايدىڭ كوپ بەرىلمەۋىن قاداعالاپ, تەكسەرىپ تۇراتىن. ەرتەڭگى كۇننىڭ قامىن ويلاعانى عوي. جەڭگەم اعامنان جاسىرىپ بەرىپ, جانىمىزدى الىپ قالدى. ايتپەسە, سول تۇستا اشتىقتان بالالار كوپ قىرىلدى عوي, – دەيدى ءانۋزا اجەي.
اشتىقتىڭ زاردابى ەندى ۇمىتىلا باستاعان كەزدە سوعىس كەلىپ كيلىكتى. بويجەتە باستاعان قىز جۇرتپەن بىرگە جۇمىس ىستەدى. ءدان سەبىلگەن جەرگە جۇقالاپ توپىراق توگەتىن كەزى ەستە قالىپتى. «سوعىس ءبىتتى!» دەگەن حابار جەتكەندە دالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ, داۋىس سالعانىن ۇمىتپايدى.
باۋداي تۇسكەن بالالار
جالپى زەرتتەۋشىلەر كەڭەستەر وداعىنىڭ كەزىندە ەكى اشارشىلىقتىڭ بولعانىن ايتادى. 1918-1922 جىلدار ارالىعىندا بولعان اشارشىلىق زاردابى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن قامتىپ ءوتىپتى. كىشى اشارشىلىق دەپ اتالاتىن وسى كەزەڭدە وسى وڭىرلەردەن 1 ميلليونعا جۋىق ادام اشتان ولگەن ەكەن. بۇل تۋرالى جەرگىلىكتى زەرتتەۋشى ساعات ءجۇسىپتىڭ تاريحي مالىمەتتەر نەگىزىندە قۇراستىرعان «اشارشىلىق اقيقاتى: دەرەكتەر مەن دايەكتەر» كىتابىندا كەڭىرەك ايتىلادى. ال ۇلى اشارشىلىق دەپ اتالاتىن 1931-32 جىلداردىڭ زاردابى ەندى جەر بەتىندە قازاق باردا ۇمىتىلمايتىن قاسىرەت-اۋ.
قىزىلوردا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە وتىرمىز. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى وتىنىشىمىزگە وراي كەرەكتى قۇجاتتاردى اكەلىپ بەردى.
1929 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە ولكەلىك ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ, نان الۋعا ەنگىزىلگەن كارتوچكالىق جۇيەنىڭ ناتيجەسى ايتىلىپتى. تاۋلىگىنە 1000 پۇتتان تاراتىلىپ كەلگەن ناننىڭ 840 پۇتقا تۇسكەنى اتاپ وتىلگەن.
تاعى ءبىر قۇجاتتا اشتىق دەڭدەپ تۇرعان 1932 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جىلقى سويۋعا تىيىم سالعانى كورسەتىلگەن. مال دارىگەرى اكت بەرمەي جىلقى سويعانداردىڭ ءىسىن قاراۋ تۋرالى پروكۋراتۋراعا تاپسىرما بەرىلگەن.
قۇجاتتاردىڭ دەنى قىزىلوردا قالاسىندا 1930 جىلدارى بالالار ءۇيى مەن بالاباقشالار ۇيىمداستىرۋعا كوبىرەك ءمان بەرىلگەندىگىن ايعاقتايدى. پاناسىز قالعان بالالار انىقتالىپ, ارنايى ورىندارعا جىبەرىلىپ تۇرىپتى.
مىسالى, مىنا ءبىر قۇجاتتا 1933 جىلدىڭ 1-10 ناۋرىزى ارالىعىندا (33-قور;121-ءىس;) قاراۋسىز قالعان قىزىلوردا قالاسىندا 1615 بالانىڭ تابىلىپ, 1500-ءى بالالار ۇيىنە, 115-ءى بالاباقشاعا ورنالاسقانى جازىلعان. وسى قۇجاتتا كورسەتىلگەن مەرزىمدە ەلۋ توعىز بالانىڭ ءولىپ كەتكەنى جازىلىپ تۇر. وسى جىلدىڭ 1-10 ءساۋىرى ارالىعىندا 1931 پاناسىز بالا تابىلعان. كوپ ۇزاماي ولاردىڭ 65-ءى كوز جۇمىپتى. قۇجاتتاردىڭ تاعى بىرىندە «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» بالالار ءۇيىنىڭ شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسىنىڭ قابىلدانعان بالالاردىڭ قاتارىندا ەتى سۇيەگىنە جابىسقان بالالاردىڭ كوپ ەكەندىگى جايلى ەسەبى ءجۇر.
كولەمى ءار ءتۇرلى پاپكالار قارالى تاريح قاتتالعان قۇجاتقا اينالىپتى. قاي بەتى دە اشتىق شەڭگەلىنە تۇتىلعان تاعدىرلار تۋرالى دەرەككە تولىپ تۇر.