ءىز قالدىرعان ءىرى تۇلعا

سولاردىڭ كەيبىرىن الساق, بالقاش وڭىرىندەگى اقدالا القابى كۇرىش وسىرەتىن وڭىرگە اينالدى. قارادالا, شەڭگەلدى, بوزوي اتىراپتارى سۋلاندىرىلىپ, باۋ-باقشا, كوكونىستىڭ مەكەنى بولدى. وبلىستا قاپشاعاي سۋ-ەلەكتر تورابى سالىنىپ, كۇرتى سەكىلدى جاڭا اۋدان دۇنيەگە كەلدى. كوپتەگەن ساۋلەتتى ەسكەرتكىشتەر مەن عيماراتتار بوي كوتەرىپ اۋىل كوشەلەرى رەتكە كەلدى. بىلىكتى باسشى ايماقتىڭ الەۋمەتتىك الە­ۋە­تىن ارتتىرىپ قانا قويماي, قازاقى­لىق­تىڭ دا قامىن جەدى. وبلىس ورتالىعى الماتىداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنىڭ جابىلماۋى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن جاننىڭ ءبىرى وسى اسانباي اعامىز بولاتىن.

اسەكەڭ – جاي عانا باسشى ەمەس, دانالىعىمەن دارالانعان ءىرى تۇلعا. ونىڭ جۇمىستا ءوز قاعيداسى بار-تىن. «جاقسى باسشى بولۋ ءۇشىن ادامدا ءۇش قاسيەتتىڭ بولۋى شارت: بىلىكتىلىك پەن زيالىلىق, تازالىق پەن ادالدىق, حالقىن شەكسىز ءسۇيۋ. وسى ءۇش قاسيەت بولسا, باسقارۋ تاجىريبەسى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى كەلە-كەلە ۋاقىتىنا وراي قالىپتاسادى. ال جوعارىداعىداي قاسيەتتەر جوق بولسا, وندا ونداي باسشى ەلدىڭ سورى», دەگەن ءسوزى بۇگىنگى قوعامدا دا ءوز ءمانىن جويعان جوق. ول جەتىسۋ وڭىرىندە قىزمەت ەتكەن جىلدارى تالاي ازاماتتى تاربيەلەپ قاناتتاندىردى. «اسقاروۆ مەكتەبىنەن» ءتالىم العان ۇل-قىزداردىڭ ەشقايسىسى دا شالىس باسقان جوق. شاپاعاتىن كورگەن, شىڭدالعان شاكىرتتەر ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ءار سالادا جەتىستىككە جەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – اتالعان وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازامات, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ يەگەرى بوكەي يسابەكوۆ. ول: «اسەكەڭنىڭ الدىنا ءبىر رەت كىرىپ, اقىل-كەڭەسىن الىپ شىعۋدىڭ ءوزى تاربيەنىڭ ۇلكەن مەكتەبى ىسپەتتى ەدى. ويعا تۇيگەن ۇسىنىسىمىزدى ىركىلمەي ايتاتىنبىز. كوپ رەتتە پىكىرىمىزگە قۇلاق سالىپ قۇپتايتىن. سوندا شارۋاشىلىعىمىزعا شابىتتانىپ بارىپ, ىسكە زور قۇلشىنىسپەن كىرىسۋشى ەدىك. ول كىسىنىڭ: «مەن – وبلىستىڭ باسشىسىمەن. ەگەر سەندەرگە قاتتى ايتىپ, ۇرسار بولسام, ول مەنىڭ – السىزدىگىم» دەگەنى جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى», – دەيدى. بۇل پىكىر سول تۇستا اسەكەڭمەن قاتار جۇمىس ىستەگەن ءاربىر ازاماتتىڭ ويىنداعى ءسوز ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تۇلعانىڭ تۇسىندا الماتى وبلىسىنداعى مال باسىن اسىلداندىرۋعا, اسىرەسە, تاۋ­­لى ايماقتاعى نارىنقول, كەگەن اۋداندارىندا شەتەلدىك گاللوۆەي, ابەردين-انگۋس سيىرلارىن ءوسىرۋ مەن ارقار-مەرينوس قويىنىڭ تۇقىمىن كوبەيتۋگە, ساتى ەلدى مەكەنىندە انگور ەشكىسىن باعۋعا, كۇرتىدەن تۇيە شارۋاشىلىعىنا ارناپ «سارىتاۋقۇم» كەڭشارىن قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى.

اسانباي اعامىزدىڭ تاعى دا ءبىر قاسيەتى – ءوزى ەڭبەك ەتكەن اي­ماق­تاردىڭ ەل مەن جەر جاعدايىن, ءار اۋىلدىڭ جاي-كۇيىن, ءتىپتى ەگىس­تى­گى مەن جايلاۋىن, قىستاۋىن ءجىتى بىلەتىندىگى ەدى. بۇل ونىڭ ءوز قىزمەتىنە شىن نيەتىمەن, جان دۇنيەسىمەن بەرىلگەندىگىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. وبلىس كولەمىندەگى قاي ىسكە دە سول جەردىڭ جاعدايىن تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەپ بارىپ قانا ىسكە كىرىسەتىن. اعامىزدىڭ ءبىزدىڭ ۇيعىر اۋدانىنداعى قارادالا شۇراتىنا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگى بار. ونى بۇگىنگى جاس بۋىننىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەۋى دە مۇمكىن.

قازىر كەيبىرىمىز كەتپەننىڭ اسۋى دەپ جۇرگەن جولدان اتا-بابالارىمىز ەرتەدە وگىزبەن, اتپەن كوشەدى ەكەن. سول قۇز, جاق­پار­تاس­تاردان جۇكتەرىن اۋپىرىمدەپ الىپ ءوتىپ, شالكودەنىڭ جايلاۋىنا جايعاساتىن بولعان. بەرتىن كەلە وگىز ەمەس, اۆتوكولىك شىعا باستاعان تۇستا, ۇيعىر اۋدانىنىڭ مالشىلارى اسۋدان وتە الماي قالدى. سەبەبى, تەحنيكالار بۇرىنعى سوق­پاقپەن جۇرۋگە جارامادى. بالا كەزى­مىزدە, ەسىمىزدە, قويشى-قولاڭ شالكودەگە سۇڭقاردان شىعىپ, قايقىنىڭ اسۋى ارقىلى كەگەننەن ءوتىپ, 300 شاقىرىمداي جول ءجۇرىپ, زورعا جەتەتىن. سوندا جايلاۋعا بارىپ, قايتادان كۇزدەۋگە كەلۋدىڭ ءوزى 600 شاقىرىمدى قۇرايتىن. ول جايلاۋعا بارمايىن دەسە, توڭىرەكتە جايىلىم جوق. ارينە, جوعارىداعى قاشىقتىق وڭاي جەر ەمەس. وسى قيىنشىلىق ءبىزدىڭ اۋداننىڭ شوپاندارىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تيتىقتاتىپ ءجۇردى. اسەكەڭ وبلىس باسىنا كەلگەن سوڭ بۇل ماسەلەنى كوپ ۇزاماي قولعا الدى. اۋەلى قاي جولدىڭ وڭ­تاي­لى ەكەندىگىن زەرتتەدى. اقى­رى قازىرگى ءبارىمىز پايدالانىپ جۇر­گەن اسۋدىڭ جولىن جاساتتى. وسىلايشا 300 شاقىرىمدىق اراقاشىقتىق قىسقارىپ, نەبارى 40 شاقىرىم بولدى. سول كەزدەگى قالجات, كەتپەن, سۇڭقار, كىشى ديقان, شارىن ۇجىم­شار­لا­رىن­دا­عى 200 مىڭنان استام قوي مەن 30 مىڭنان ارتىق ءىرى قارا الگى جاڭا اسۋ ارقىلى شالكودە جايلاۋىنا ەش قيىندىقسىز بارىپ ءجۇردى. ارينە, جايلاۋدا مال ەڭ اۋەلى قوڭدى بولدى. وندا ءسۇت ساۋىلىپ, قوي قىرقىلىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى. ال جازداي اۋىل ماڭىندا مال بولماعاندىقتان ويداعى جا­يى­­لىمدار جەتىلىپ, ەگىن مەن ءشوپ ىڭ-شىڭسىز جينالاتىن. سەبەبى اشا تۇياقتىنىڭ ءبارى شالكودەدە عوي.

اۋىل حالقىنا, اۋدان شوپاندارىنا وسى جاقسىلىقتى جاساعان اسانباي اعا اسقاروۆ ەدى. قوي-ەشكى تۇياعىنان توڭىرەك توزباسىن, ەتكە وتكىزەتىن قوعام مالى جايلاۋعا شىعىپ قوڭدانسىن, تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنداعى اق اتاۋلىعا شاڭ-توزاڭ قونباسىن دەپ جۇرتتىڭ تاۋلى وڭىرگە بارۋىن جەڭىلدەتكەن بۇل جولعا جۇرت كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءدان ريزا. ريزاشىلىق بەلگىسى سول, ەل ونى «اسقاروۆ اسۋى» دەپ اتاپ ءجۇر.

حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى. جانە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى قاي ۋاقىتتا دا كوپ نارسەگە بىردەن ىڭعاي بەرە قويمايدى. نە نارسە بولسا دا ەلدىڭ سىن تەزىنەن ءوتىپ بارىپ, جۇرت اۋزىمەن ومىرگە ەنەدى. سونىڭ ءبىر مىسالى – اسقاروۆ اسۋى. بايىپتاپ قاراساق, بۇل جولدىڭ سالىنعانىنا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. عاجابى سول, مۇنى كىم سالعانىن سول ايماقتاعى ەل-جۇرت ۇمىتپاعان. جوعارىداعىداي اتاۋدى حالىق ەشبىر جارناماسىز, ناسيحاتسىز ءوزى قويىپ, ءوزى ايتىپ كەتكەن. ول سول وقيعاعا كۋاگەر بولعان اتادان بالاعا, ودان بۇگىنگى ۇرپاققا جەتىپ وتىر. ەندەشە وسى اتاۋدى نەگە زاڭداستىرماسقا؟! ەلدىڭ شىن پەيىلىنەن تۋعان جول اتىنا اۋداندىق ءتىل باسقارماسى قولداۋ كورسەتىپ, وعان وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كو­مي­تەتى وڭ قاباقپەن قاراسا دەي­مىز. جاسىراتىنى جوق, كۇنى كەشەگە دەيىن: «ادامنىڭ اتى – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتى – كوشەگە» دەگەن تالاي وعاشتىقتى كوردىك قوي. ءبىزدىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز ونداي وزىمبىلەرمەندىككە جاتپايدى. حالىقتىڭ ءوزى ايتىپ, ءوزى قويعان اتاۋىن قولداۋ. وعان جاردەمدەسۋ. ال بۇل – ادامگەرشىلىك. وسىنى ۇمىتپايىق.

ىزعاربەك بەكتۇرسىنوۆ,

الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى