ەر مۇعالىمدەر نەگە از؟

جالاقىدان دا قۇندى دۇنيە بار

وسى ماقالانى جازباس بۇرىن ازداعان جۋرناليستىك زەرتتەۋ جاساپ, قوعامنىڭ ماسەلەگە قاتىستى ويىن ءبىلىپ الۋ ماقساتىندا ساۋالداما جۇرگىزدىك. سوندا جاۋاپتاردىڭ 70-80 پايىزىندا جالاقى ماسەلەسى ايتىلدى, ءتىپتى اراسىندا «250 مىڭ تەڭگە ايلىق تولەسە, مەكتەپتە ساباق بەرۋگە بارار ەدىم» دەپ جازعاندار بولدى. ءارى وسىلاي جاۋاپ بەرگەندەر اراسىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى بار جانە ديپلومى ساي كەلەتىن جاندار دا كەزدەستى. سودان سەنىمدى دەرەككوزدەرىن تابۋعا تىرىسىپ, مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەتىن تانىستارمەن تىلدەستىك. باسىم كوپشىلىگى ساۋالداماعا جاۋاپ بەرۋشىنىڭ ارمانىنداعىداي, كەيبىرى ءتىپتى ودان دا جوعارى جالاقى الىپ ءجۇر.

سونىڭ ءبىر دالەلى ەركەبۇلان اكىمقوجا ۇلى اۋىلدىق ەلدى مەكەندە تۇرىپ, نان تابامىن دەپ قانشاما مىڭ شاقىرىم جەردەگى قالاعا سابىلعان كوپ جۇمىسكەردەن 2-3 ەسە جوعارى جالاقىعا قول جەتكىزىپ وتىر. ءبىراز ادام سەنە قويماس, بىراق ول ەكى جەردە ەمەس, ءبىر عانا مەكتەپتە 1,5 مولشەرلەمەمەن 400 مىڭ تەڭگەدەن اسا ايلىق الادى. ارينە, تەك قانا ساعاتپەن مۇنداي جالاقىعا جەتۋ مۇمكىن ەمەس, بۇل دا ەڭبەك. ەڭبەكاقىسىنىڭ وسۋىنە (جاراتىلىستانۋ پاندەرىن 3 تىلدە وقىتۋ بويىنشا) ينفورماتيكا پانىنەن اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرگەنىنە, پەداگوگ-مودەراتوردان باستاپ پەداگوگ-شەبەرگە دەيىنگى بىلىكتىلىك ساناتتارىنىڭ ىشىندە زەرتتەۋشى دەپ اتالاتىن ساناتىنا قوسىلعان ۇستەمەاقىسى سەپ بولدى. دەمەك, پەداگوگ ءوزىن دامىتىپ, جەتىلدىرگەن سايىن ونىڭ جالاقىسى دا جوعارىلاپ وتىرادى. وسى تۇستا ءبىز بايقاعان ءبىرىنشى كەدەرگى – قۇندىلىقتار وزگەرە باستاسا دا, بىرجاقتى كوزقاراستاردىڭ كوكەيدە قاعىلعان قازىقتاي قاتىپ قالۋىندا سەكىلدى. ويتكەنى اقپارات كوزدەرىنەن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى ءوسىپ, ءتۇرلى ساناتتار بويىنشا ۇستەمەاقىلاردىڭ قوسىلاتىنى تۋرالى دەرەكتەر تاراتىلسا دا ساناداعى سەنىمسىزدىك كەيىن تارتادى. ايتپەسە تالاي ادام پەداگوگيكالىق ماماندىقتى ءبىتىرىپ, 70-100 مىڭ تەڭگەگە عيمارات كۇزەتىپ, نە ەدەن جۋىپ جۇرەر مە ەدى...

العاشقى كەدەرگىنى ايقىندادىق, الايدا ءبىز بايقاعان كەرىتارتپا كوز­قاراس پەن كوپشىلىك ايتقان جالاقى جايىنان دا ماڭىزدى ماسەلە بار ەكەن. مۇنى قازاق «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا نالي­مىن» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن جەتكىزگەن. ال كەيىپكەرىمىز ەركەبۇلان اكىمقو­جا ۇلى: «مەن 16 جىلدان بەرى مەكتەپ­تە جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. ءوز جۇ­رە­گىم­مەن قالاپ كەلگەن كاسىبىم بول­­عان­دىقتان, بارلىق جاعدايعا توتەپ بەرىپ ءجۇرمىن. ەڭ الدىمەن, مۇعا­لىمدىكتەن قاشاتىندار – ديپلومدى كەز­دەيسوق العاندار, ماماندىقتى امال­سىز وقىعاندار. ودان كەيىن جوعارى جالاقى بار پروبلەمانى شەشىپ تاستايدى دەپ ويلايدى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قىزمەتىنەن ەكى ەسە جوعارى ەڭبەكاقى تاعايىنداپ تۇرسا دا, تارتىنشاقتايتىندار بار. نەگە؟ سەبەبى مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى ءالى دە بولسا تومەن. ابدەن جاۋىر بولعان جايت دەۋگە دە بولادى. دەگەنمەن, بۇل – ەڭ نەگىزگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى. ءيا, زاڭ قابىلدادىق دەرسىز, بىراق ماسەلە – زاڭنىڭ قابىلدانۋىندا عانا ەمەس, ونىڭ ورىندالۋىندا. كەرەك دەسەڭىز, ورىندالۋىنان دا ماڭىزدىسى – ونى كەرەك, مۇقتاج جاننىڭ قولدانۋىندا. ءبىر عانا مىسال, مۇعالىمدەردى مىن­دەتىنە جاتپايتىن جۇمىستارعا تارتۋدى زاڭمەن شەكتەدى, ال وسى تالاپ تولىعىمەن ورىندالىپ جاتقان جوق. سەبەبى نەدە؟ ويتكەنى ونىڭ ورىندا- لۋىن جانىن سالىپ قاداعالاپ جاتقان ورگاندار جوق, ياكي باقىلاۋشىلار بىلەك سىبانىپ تۇرسا دا قۇقىعىن قورعاۋعا قولدانىپ جاتقان مۇعالىم جوق», دەپ ءتۇسىندىردى. ءيا, شىنىندا مار­تەبەسى بيىك ماماندىقتارعا بۇيرە­گىمىزدىڭ بۇرىپ تۇراتىنى, باعالاۋعا كەلگەندە دە كاسىپتىڭ ناسىبىمەن ەمەس, قوعامداعى بەدەلىمەن ولشەيتىنىمىز راس. ولاي بولماعاندا ارىپتەسىمىز بەن اۋىلداسىمىز سەكىلدى قىزمەتىنىڭ اشەيىن اتى مەن مەكەمەنىڭ اتاۋىنا بولا 100 مىڭ تەڭگە جالاقىعا جۇمىس ىستەمەس ەدى.

ەر مۇعالىمدى جۇمىسقا الۋ كەرەك

«مەكتەپتە ەر مۇعالىمدەر سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالىمىزعا ەكى ادام بىردەي: «ەر مۇعالىمدى جۇمىسقا الۋ كەرەك», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. العاشىندا قابىل­داي المادىق. سەبەبى جاۋاپ ەمەس سەكىل­دى. ال تەرەڭىنە بويلاي بىلسەك, ءبىر­شاما كەدەرگىنىڭ بەتىن اشادى ەكەن. ايتا­لىق, مەكتەپ باسشىلىعىنا ەر مۇعالىمدى تارتۋ دا تۇيتكىلگە اينالىپ وتىر. سەبەبى كوبىنە ايەل ادامداردىڭ كانديداتۋراسى قابىلدانىپ كەتىپ جاتادى نەمەسە باسىمدىق بەرىلەدى. مۇنىڭ ماڭىزى نەدە؟ ەگەر وقۋ وشا­عىنىڭ باسشىلىعىنا ەر ادام كەلسە, ەر مۇعالىمدەر دە وزدىگىنەن تارتى­لا تۇسەدى. وعان جاقىندا عانا باس باسىلىمعا شىققان «كابينەتىن مۇعالىمدەرگە بوساتىپ بەرگەن ديرەكتور» اتتى ماقالامىزدىڭ كەيىپ­كەرى ايقىن دالەل بولا الادى. ەلى­مىزدەگى ەڭ جاس مەكتەپ ديرەكتورى, «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى شاكارىم سەيسەمباي: «مەن كەلگەلى ەر مۇعالىمدەردىڭ سانى ارتتى. دەسە دە تۇپكى نيەتىمىز ونداي بولماعان. ەر مۇعالىمدەردى ماقساتتى تۇردە ىز­دەسەڭ دە تابا المايسىڭ. ويتكەنى قا­زاقستاندا ولاردىڭ سانى از. مەنىڭشە, بۇعان مەكتەپكە ەر كىسىنىڭ ديرەكتور بولعانى اسەر ەتتى», دەپ ەدى. ءيا, نە­گىزىنەن ديرەكتوردىڭ ەر بول­عانى دا سەپ­تىگىن تيگىزەتىن شى­عار. دەگەن­مەن, ايەل ادام باسقارسا دا ەر مۇعالىم­دەرىنىڭ ۇلەسىن تىم بولما­عاندا 25%-عا جەتكىزۋگە مۇددەلى بول­عانى ابزال.

«ەر مۇعالىمدى جۇمىسقا الۋ كەرەك» دەگەن قاراپايىم قاعيدا سىندى جاۋاپ­تىڭ استارىنداعى ەكىنشى جايت قىزمەتكەردى جۇمىسقا الاتىن, كادر­لىق قۇرامدى جاساقتايتىن كەي ديرەكتورلاردىڭ ەر مۇعالىمدى جۇ­مىسقا ەمەس, جۇمساۋعا العىسى كەلە­تىنىندە بولسا كەرەك. ويتكەنى «بارىپ كەل, شاۋىپ كەلگە» جۇگىرتەتىن جۇمىس­شىعا بولەك جالاقى بەرگەننەن گورى مۇعا­لىمگە جۇكتەي سالۋ جەڭىلدەۋ ءارى قال­تاعا تيىمدىرەك قوي. مىنە, وسى سەبەپ­تى ەر ادامدار مۇعالىمدىكتەن قاشا­دى, ويتكەنى باسشىلاردىڭ قول­جاۋ­لىعى بولعىسى كەلمەيدى. ءارى باس تارتۋدى, قۇقىعىن قورعاۋدى باس­شى­لىققا باعىنباۋ دەپ تۇسىنەتىن ديرەك­­تورلارمەن تاجىكەلەسىپ, جۇي­كەسىن جۇقارتۋدان قاشادى. بۇل رەتتە ساۋالدامامىزعا قاتىسقان پەداگوگ ساندۋعاش اليمانوۆانىڭ: «ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىس­تەيتىن جاپ-جاس قىزدار شكاف كو­تەرىسۋ, ستەند ءىلىسۋ, ت.ب جۇمىستارعا ەر مۇعالىمدەردى زىركىلدەپ جۇمساپ جاتقاندا قاراداي ۇيالاسىڭ. اكەسىندەي ادامدى وقۋشىنىڭ الدىندا جەر قىلادى. ەر ادامدى اۋەلى ايەل جانە قىز مۇعالىمدەر سىيلاپ, وقۋشىعا ۇلگى كورسەتۋى كەرەك. ونسىز باسقانىڭ ءبارى بوس ءسوز», دەگەن پىكىرىن قوسا كەتپەسكە بولماس.

مىندەتىن بىلمەۋ دە مىندەتتى كوبەيتەدى

ادام كاسىبىنە قاتىستى ءوز مىن­­دەت­تەرىن بىلمەسە دە جۇمىسى كوبەيەدى. بۇل وي تاعى دا سول جوعا­رىداعى قوعامدىق پىكىردەن تۋدى. ءبىزدى ويلانتقانى «مەكتەپتەگى قا­عازباستىلىقتى جويۋ كەرەك, ايتپەسە ەر مۇعالىمدەر تاۋسىلمايتىن ەسەپتەردى تولتىرىپ وتىرۋعا شىدامايدى» دەگەن مازمۇنداعى پىكىرلەردى سول سالادا جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ايتقانى بولدى. نەلىكتەن؟ سەبەبى ءبىز باس باسى­لىمدا «مۇعالىمنەن ارتىق ەسەپ سۇراماڭىز» تاقىرىبىمەن تۇيت­كىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلعانىن حابارلاعانبىز. ءبىراز باق وكىلدەرى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قاجەتسىز ەسەپ بەرۋ مەن وزدەرىنە ءتان ەمەس مىندەتتەردەن بوساتاتىن بۇيرىققا قول قويعانىن, اتالعان قۇجاتتا 2020 جىلعى 6 ساۋىردەگى №130 بۇيرىقتا ورتا, تەحني­كالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ پەداگوگتەرى تول­تىرۋعا مىندەتتى قۇجاتتاردىڭ ناقتى ءتىزىمى كورسەتىلگەنىن جارىسا جازدى. ماسەلەن, ءپان مۇعالىمى كۇندەلىكتى ەكى قۇجاتتى – سىنىپ جۋرنالى مەن ساباق جوسپارىن تولتىرادى. ال وقۋ جىلىنىڭ باسىندا كۇنتىزبەلىك-تاقى­رىپتىق جوسپاردى جازىپ, ءار توقسان سوڭىندا كريتەريالدى باعالاۋ بو­يىنشا قۇجاتتاردى ازىرلەيدى. وسى­دان وزگە ەسەپ تالاپ ەتىلمەيدى. بۇل بۇيرىق, جاعىمدى جاڭالىق پەدا­گوگتەردىڭ قۇلاعىنا جەتپەدى مە, الدە پەداگوگتەردىڭ باسشىلارى قۇلاق اسپاي ما؟ بىزدىڭشە, مۇعالىم ءوز مىندەتىن انىق بىلسە, مىندەتىنە جاتپايتىن جۇكتەمەنى ارقالاپ جۇرمەيدى. دەمەك, ارتىق ەسەپ پەن قاعازباستىلىق – جويىلعان, پەداگوگ ساناسىنان دا جويىلۋى ءتيىس كەدەرگى.

ءتۇيىن

ەر ادام – بارىنەن بۇرىن وتبا­سىنىڭ اسىراۋشىسى. ال ەر مۇعالىمى جوق ءبىلىم ۇياسى اسقار تاۋداي اكەسىنىڭ توبەسى كورىنبەي كەتكەن شاڭىراق سەكىلدى, ورنى ويسىراپ تۇرادى. وزات وقۋشىنى عانا ەمەس, تاباندى, جىگەرلى, بۇگىنگىدەي الما-كەزەك زاماندا, سىن ساعاتتا سىنىپ كەتپەيتىن, رۋحى بيىك ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە ەر مۇعالىمدەردىڭ ازدىعى, كەي مەكتەپتەردە ءتىپتى جوقتىعى ءبىلىنىپ-اق ءجۇر. سوندىقتان ۇرپاق جايىنا الاڭداعان ءار ادام, اسىرەسە جوعارىداعى جاۋاپتىلار مەن ەلدىڭ جايىن مىنبەرلەردە كوتەرىپ جۇرگەن ازاماتتار بۇعان بەي-جاي قاراماس دەپ سەنەمىز.