ءال-فارابي مۇراسى جانە كوبەسوۆ زەرتتەۋلەرى

ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە 2018 جىلى ء«ال-فارابي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» اشىلدى. ونىڭ ماقساتى – ءال-فارابي مۇرالارىن زاماناۋي ءبىلىم بەرۋگە ەنگىزۋدىڭ عىلىمي ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن جاساۋ جانە جاس ۇرپاقتى ءال-فارابي ەڭبەكتەرىمەن وقىتىپ تاربيەلەۋ.

ءبىزدىڭ وسىنداي زەرتتەۋلەرىمىز بەن جەتىس­تىكتەرىمىزگە مۇرىندىق بول­عان اياۋلى ۇستازىمىز, پەداگوگيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, مۇسىلمان شىعىسى عىلىمىنىڭ تاريحى مەن پەداگوگيكاسى بويىنشا كورنەكتى عالىم, پروفەسسور اۋدانبەك كوبەسوۆتىڭ ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە قاتىستى سۇبەلى زەرتتەۋلەرى ەدى.

ا.كوبەسوۆ كوپ جىلدار بويى ۇلى عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ عىلى­مي مۇراسىن زەرتتەدى.ول 60-جىلدارى قۇ­رىلعان ءال-فارابي مۇرالارىن زەرت­تەۋ توبى­نىڭ قۇرامىندا وتاندىق فارابيس­تيكا­نىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى.

ءال-فارابي عىلىم تاريحىندا نەگىزى­نەن فيلوسوف جانە مۋزىكا تەورياسىن جاساۋشى رەتىندە بەلگىلى بولسا, ا.كوبەسوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ۇلى جەرلەسى­مىزدىڭ ماتەماتيك, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندەگى شىنايى بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە شەشۋشى ۇلەس قوستى.

اۋدانبەك كوبەسوۆ 1932 جىلدىڭ 13 اق­پانىندا جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى, ويىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتى جامبىل قالاسىندا 1948 جى­لى كۇمىس مەدالعا اياقتاپ, 1952 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋل­تەتىن ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن.

ينستيتۋتتان كەيىن تالاس اۋدانىندا وقىتۋشى, مەكتەپ ديرەكتورى قىز­مەتتەرىن اتقارىپ, 1959 جىلى كازپي-گە وقىتۋشىلىق قىزمەتكە شاقىرىلدى.

1960 جىلى موسكۆاعا, كسرو عىلىم اكادە­مياسىنا, «اراب ماتەماتيكاسىنىڭ تاريحى» ماماندىعى بويىنشا اسپيران­تۋراعا ءتۇسىپ, 1963 جىلى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى.

1963 – 1967 جىلدار ارالىعىندا اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ «جوعارعى الگەبرا جانە ساندار تەورياسى» كافەد­راسىندا اعا وقىتۋشى, دوتسەنت بولدى.

ا.كوبەسوۆ 1968 – 1977 جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەگەن توپتا اعا عىلى­مي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەپ, عالىم-ەنتسيكلوپەديست ءال-ءفارابيدىڭ شىعارمالارىن ءتارجىمالاۋدا, وڭدەۋدە جانە زەرتتەۋدە ۇلكەن ەڭبەكتەر اتقاردى. وسى كەزدەردە, ياعني 1971 جىلى, عالىم موسكۆادا ءحىىى عىلىم مەن تەحنيكا تاريحى حالىقارالىق كونگرەسىندە ء«ال-ءفارابيدىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنداعى ءرولى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.

ا.كوبەسوۆ 1977 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا (2008 جىلعا) دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەپ, 1977 – 1986 جىلدار ارا­لى­عىندا «ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ ادىس­تەمەسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1990 جىلى تاشكەنت قالاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي-پەدا­گو­گيكالىق مۇراسى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.

ءال-ءفارابيدىڭ باي عىلىمي مۇرا­لارىن زەرتتەۋدە عالىم ا.كوبەسوۆ 200-دەن استام عىلىمي, عىلىمي-تانىمدىق ەڭ­بەك­تەر جاريالادى جانە اراب تىلىنەن كوپ­تەگەن اۋدارما جاسادى. ولاردىڭ ىشىندە كەڭىنەن تانىمال ء«ال-فارابي», ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇراcى», ء«ال-فارابي ەڭبەكتەرىندەگى استرونوميا» سياقتى ەڭبەكتەرى, اراب تىلىندەگى ماتەماتيكالىق تراكتاتتارىنىڭ اۋدارمالارى, «الماگەستكە» تۇسىنىكتەمەسى» جانە كوپتەگەن مونوگرافياسى مەن كىتابى بار.

ا.كوبەسوۆتىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتەما­تيكالىق مۇراسى» اتتى مونوگرافياسى عۇلاما بابامىزدىڭ ويشىل-ماتەماتيك رەتىندەگى تۇلعاسىن جان-جاقتى اشىپ بەردى. بۇل ەڭبەكتە ءال-ءفارابيدىڭ گەومەتريا, تريگونومەتريا, اريفمەتيكا, الگەبرا جانە ولاردىڭ استرونوميا مەن مۋزىكادا قولدانىلۋى, سونداي-اق ىقتي­مالدىقتار تۋرالى ءىلىم, ت.س.س. ماسە­لەلەر قاراستىرىلعان. ا.كوبەسوۆ ءال-ءفارابيدىڭ بۇل ەڭبەكتەرىن وزگە عالىم­داردىڭ جەتىستىكتەرىمەن تىعىز بايلا­نىس­­تا قاراستىرعان.

جۇرتشىلىققا, اسىرەسە ماتەماتيك­تەر قاۋىمىنا وسى ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتە­ماتيكالىق مۇراسى» مونوگرافيا­سى كەڭىنەن ءمالىم. بۇل ەڭبەك شەتەل ءال-فارابي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جوعارى باعا­سىن العان جانە ول ءال-ءفارابيدىڭ ماتە­ماتيكالىق ەڭبەكتەرى جان-جاقتى, جۇيەلى تۇردە تەرەڭ زەرتتەلگەن بىردەن ءبىر ەڭبەك رەتىندە اسا زور ماڭىزعا يە.

ونىڭ ماڭىزدىلىعى بۇگىنگى كۇندە ودان ءارى ارتپاسا, كەمىگەن جوق. ا.كوبەسوۆتىڭ وسى ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتەما­تي­كالىق مۇراسى» اتتى ەڭبەگى, ونىڭ عىلىمي رە­داك­تورلىعىمەن شىق­قان ءال-ءفارابيدىڭ «ماتەماتيكالىق تراكتاتتار» كىتابىنىڭ شەتەلدە, ياعني امەريكانىڭ ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا تسيفر­لانعان كوشىر­مەسى جاسالىنىپ, وسى ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ەلەكتروندى قورىندا ساقتالۋى, بۇعان قوسا, «پتولومەيدىڭ «الما­گەسىنە» تۇسىنىكتەمە» ەڭبەگىنىڭ كالي­فورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحا­ناسىندا تۇرۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

اتاپ ايتار بولساق, جاڭا زەلانديا­داعى وكلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گارري دج.تي «اراب عىلىمىنىڭ تاريحى» جۋرنالىندا جاريالاعان ما­­قا­­لاسىندا بىلاي دەپ جازعان: «ا.كو­بەسوۆ­تىڭ مونوگرافياسى ءال-ءفارا­بي­­دىڭ ماتەماتيكالىق ەڭبەكتەرىنە شولۋ جاسالىنعان العاشقى كىتاپ جانە ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكاسىنا قىزى­عۋ­شىلىق تانىتقاندار ءۇشىن وتە ماڭىز­دى... كوبەسوۆتىڭ كىتابى ءال-فارابي ماتەما­تيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ كەرەمەت دايەكتىلىگى مەن تەرەڭدىگىن جانە ونىڭ كوپتەگەن كەيىنگى اۆتورلارعا كۇشتى اسەرىن كورسەتۋىمەن قۇندى. ول ءال-ءفارابيدىڭ شى­عارمالارىن زەرتتەيتىندەردىڭ بار­لىعىنا دا پايدالى».

بەلگىلى عالىم, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.ا.روزەنفەلد ءوزىنىڭ بۇل كىتاپقا كەزىن­دە بەرگەن پىكىرىندە: «ا.كوبەسوۆتىڭ بۇل مونوگرافياسى ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ وسىعان دەيىن بەلگىسىز تاعى ءبىر قىرىن اشىپ كورسەتتى جانە الەمدىك اۋقىمدا اتالىپ وتىرعان ۇلى ويشىلدىڭ 1100-جىلدىعىنا لايىق­تى ەسكەرتكىش بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ ايتقان ەدى.

ا.كوبەسوۆتىڭ فارابيتانۋعا قوسقان ماڭىز­دى ۇلەستەرىنىڭ ءبىرى, عىلىم تاريحىندا العاش رەت ءال-ءفارابيدى ورتاعا­سىر­لىق شىعىستىڭ كورنەكتى استرونومى رەتىندە كورسەتكەن ء«ال-فارابي ەڭبەك­تەرىندەگى استرونوميا» مونوگرافياسى بولىپ تابىلادى. اتالعان كىتاپ اۆتورى «پتولومەيدىڭ «الماگەسىنە» تۇسىنىكتەمە» كىتابىن اراب تىلىنەن اۋداردى, ءال-ءفارابيدىڭ بۇل ءىرى شىعارماسىنىڭ مازمۇنىن جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىن زەرتتەي وتىرا, ءال-ءفارابيدى استرونوميانىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسىنە قوسقان ۇلەسىن كورسەتىپ جاڭا قىرىنان تانىتتى.

ا.كوبەسوۆ ءوزىنىڭ تاريحي-استرونو­ميالىق زەرتتەۋلەرىندە شىعىستىڭ ەكى عۇلاماسىنىڭ ءال-فارابي مەن ۇلىق­بەك اراسىندا ءوزارا ساباقتاستىق بايلا­نىستىڭ بار ەكەنىن اشتى.

ءال-ءفارابيدىڭ فيزيكا-فيلوسوفيا­لىق كوزقاراستارىن زەرتتەي وتىرىپ, ا.كوبەسوۆ وندا تابيعاتتى زەرتتەۋدىڭ ەكسپەريمەنتالدى-تەوريالىق ءادىسىنىڭ بار ەكەنىن ايقىندادى.

ا.كوبەسوۆتىڭ ايتۋىنشا,ءال-ءفارابي­دىڭ مەديتسينا, بيولوگيا عىلىمدارى­مەن شۇعىلدانعانى ءمالىم بولىپ وتىر. ول, اسىرەسە بۇل عىلىمداردىڭ تەوريا­لىق ماسەلەلەرىنە كوپ ءمان بەرگەن, بۇل جونىندە «ادام اعزالارى جايلى», «جا­ن­­ۋار­لار اعزالارى جايلى», «تەم­پە­را­­مەنت­تەر تۋرالى», ت.ب. ەڭبەكتەر جاز­عان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى اۋدارىلماي, زەرتتەلمەي جاتىر.

ءفارابيدىڭ كەيىنگى كەزگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن وسىنداي ءبىر مەديتسينالىق تراكتاتىنىڭ تولىق اتى «ادام اعزالارى جونىندە اريستوتەلمەن الشاقتىعى تۋرالى گالەنگە قارسى جازىلعان تراكتات» دەپ اتالادى. گالەن اتاقتى گيپپوكراتتان كەيىنگى ەرتە دۇنيە مەديتسيناسىنداعى ۇلكەن عالىم, دارىگەر جانە ورتا عاسىرلار زامانىندا وتە ۇلكەن, تالاسسىز بەدەلگە يە بولعان تۇلعا.

ال اريستوتەل بولسا, جالپى عىلىم­نىڭ, سونىڭ ىشىندە مەديتسينا مەن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ دا الىبى بولعانى ءمالىم. فارابي ەسكى دۇنيە مەديتسيناسىنىڭ ەكى وكىلى جايلى تراكتات جازىپ, ولاردىڭ ۇستاعان عىلىمي قاعيداتتارى مەن ادىستەرىن سارالاپ, ارالارىن اشىپ بەرگەن, تورەلىك ايتقان. بۇل ءفارابيدىڭ مەديتسينا, بيولوگياداعى ەڭبەكتەرىنىڭ باعالىلىعىن كورسەتەدى. اتاقتى عالىم, دارىگەر يبن سينا ءوزىنىڭ ايگىلى مەديتسينالىق جۇيەسىن جاساعاندا ءفارابيدىڭ تەوريالىق كاعيداتتارى مەن نۇسقاۋلارىنا سۇيەنگەن.

ۇلى ۇستازدىڭ گەوگرافيا عىلىمىنا جەتىك بولعانىن كورسەتەتەتىن دەرەكتەر دە بارشىلىق دەپ جازادى ا.كوبەسوۆ. ونىڭ كەزىندە گەوگرافيا ماسەلەلەرى استرونوميالىق ماعلۇماتتارمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلعان.

ءفارابيدىڭ الحيميا, حيميا تۋرالى دۇرىس كوزقاراسى, قاعيداسى كەيىنگى عاسىرلاردىڭ يبن سينا, ومار حايام, لەانوردو دا ۆينچي جانە تاعى باسقا الدىڭعى قاتارلى وقىمىستىلارى تاراپىنان قولداۋ تاپقان دەپ تۇجىرىمدايدى ا.كوبەسوۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە.

ا.كوبەسوۆتىڭ ءبىلىم بەرۋدە جاراتى­لىستانۋ مەن گۋمانيتارلىق عىلىم­دارىنىڭ ءوزارا ساباقتاستىعىنا كوڭىل اۋدارۋى ءفارابيدىڭ «عىلىمدار ەنتسيكلو­پەدياسىنداعى» ويلارىنان تۋعانىن تۇسىنۋگە بولادى.

بۇكىل ءومىرىن ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە ارناعان ا. كوبەسوۆ كەيىنگى جىلدارى اۋقىمدى ء«ال-ءفارابيدىڭ جاراتى­لىستانۋ-ماتەماتيكالىق مۇراسى» (1997) جانە ء«ال-ءفارابيدىڭ اشىلماعان الەمى» (2002) اتتى كىتاپتارىن جاريالادى.

ا.كوبەسوۆتىڭ تەرەڭ زەرتتەۋلەرىنە دەيىن ءال-ءفارابيدىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسىن جان-جاقتى تالداپ, اشىپ كورسەت­كەن ەڭبەك بولمادى. ونىڭ ء«فارا­بيدىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى مەن باسقا دا ەڭبەكتەرى مەن اۋدارمالارى ۇلى عالىمنىڭ پەداگوگيكالىق كوزقاراس­تارىن, ارەكەتتەرىن تولىق, عىلىمي ادىس­نامالىق تۇرعىسىنان اشىپ بەردى.

ءال-فارابي پەداگوگيكا سالاسىنداعى اسا ۇلكەن تۇلعا بولعان, ول ءوزىنىڭ تراك­تاتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن حالىقتى, اسىرەسە جاس ۇرپاقتى تاربيەلەپ ءبىلىمدار ەتۋ, اعارتۋ ماقساتىنا ارناعان. وعان «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقا­راس­تارى», «باقىتقا جەتۋ جولدارى», «فيلو­سوفيانى وقىپ-ۇيرەنۋ ءۇشىن الدىن الا نە ءبىلۋ قاجەتتىگى تۋرالى», «فيلوسوفيالىق ساۋالدار جانە وعان جاۋاپتار» جانە باسقا تراكتاتتار جاتادى.

ءفارابيدىڭ پەداگوگيكالىق جۇيەسىن ا.كوبەسوۆ بىلاي مازمۇندايدى: «اۋەلى فارابي پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ ءپانى مەن ماقساتتارى تۋرالى, ەكىنشى, عۇلا­مانىڭ جالپى پەداگوگيكالىق يدەيالارى, تاربيەنىڭ مازمۇنى, تۇرلەرى مەن ادىست­ەرى تۋرالى كوزقاراستارى; ءۇشىنشى, فا­رابي ەڭبەكتەرىندەگى ديداكتيكا پروبلەمالارى; ءتورتىنشى, ءفارابيدىڭ پەداگوگيكالىق يدەيالارىنىڭ ونىڭ ماتەماتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە قولدانىلۋى جانە جۇزەگە اسىرىلۋى; بەسىنشى, ءفارابيدىڭ پەداگوگيكالىق كوزقاراستارىنىڭ كەيىنگى عاسىرلارداعى شىعىس, باتىس پەداگوگيكاسىنا تيگىزگەن اسەر-ىقپالى».

ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىندە وقىتۋ مەن تاربيە تىعىز بايلانىستا بولعانىمەن, ولاردىڭ ارقايسىسىنا عانا ءتان ەرەكشە­لىكتەرى اجىراتىلىپ كورسەتىلەدى. مىسا­لى, فارابي جاستاردى تاربيەلەۋدە ءبىرىن­شى ورىنعا شىنايى باقىتقا جەتۋگە كەپىل بولاتىن مىنەز-ق ۇلىق تاربيەسىن قويا­دى. كەڭ ماعىنادا العاندا عۇلاما بۇل تار­بيە اۋقىمىنا ەڭبەك, ەستەتيكا, دەنە, گۋ­ما­نيستىك, پاتريوتتىق جانە تاعى باسقا تار­بيەلەر تۇرلەرىن ەنگىزىپ قاراستىرعان سياقتى.

عۇلامانىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق شىعارمالارىندا ادەمىلىك, اسەمدىك پەن ۇيلەسىمدىك, گارمونيا سەزىمدەرىن تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن.

پەداگوگيكانىڭ ماقساتى, مۇراتى تۋرالى فارابي ۇسىنعان ادامگەرشىلىك (گۋمانيستىك) يدەيالار مەن قورىتىندىلار ادام ءومىرىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە دە اعارتۋ­شىلىقتىڭ ماڭىزدى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

ءبىر قىزىق جايت, ۇلى بابادان مىڭ جىل وتكىزىپ بارىپ دانىشپان اباي ءدال وسىنداي گۋمانيستىك ۇلى قاعي­دانى جاڭعىرتىپ, قايتالاپ, قۋاتتاي تۇسە­تىن­ىن ا.كوبەسوۆ ء«ال فارابي مەن ابايدى قاتار وقىعاندا» اتتى ءوز ەڭبە­گىندە ىقىلاسپەن اتاپ وتەدى. ودان ءارى, «عۇلامانىڭ ىزگى ادامدارعا لايىق اسىل قاسيەتتەردى بۇلايشا مۇقيات سىناپ, تاپتىشتەپ تالداۋى ابايدىڭ ولەڭ-شىعارمالارىنداعى ادامگەرشىلىككە, كەلىستى كەمەڭگەرلىككە ءتان جانە وعان جات كەراعار قارسى مىنەز-ق ۇلىقتاردى تىزبەك­تەگەن تۇستاردى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى. ءبىر توپىراقتان, ەل-جۇرتتان تاراعان ەكى دانىشپاننىڭ پەداگوگيكالىق يدەيالارى مەن تۇيگەندەرىنىڭ استاسىپ, ۇقساپ جاتقانىنا تاعىدا كۋا بولامىز», دەيدى عالىم-پەداگوگ ا.كوبەسوۆ.

عۇلامانىڭ پەداگوگيكالىق جۇيەسىندە سالماقتى ورىن ديداكتيكاعا بەرىلگەن. فارابي جازعان «عىلىمدار ەنتسيكلوپەدياسى» ەڭبەگى پەداگوگيكا تاريحىندا عىلىمي-ديداكتيكالىق شىعارمالاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, ويتكەنى. ا.كوبەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تراكتات شىعىس پەن باتىس ەلدەرىندە ۇزاق ۋاقىت بارلىق عىلىم باستامالارى جونىنەن نەگىزگى باعدارلامالىق جەتەكشى قۇرال بولعان.

ا.كوبەسوۆ ءال-ءفارابيدىڭ پەداگوگي­كا­لىق مۇراسىنىڭ ءىرى زەرتتەۋشىسى بولا وتىرا, ءال-ءفارابيدىڭ بەلگىلى ەڭبەك­تەرى مەن ونىڭ عىلىمي مۇراسى بويىن­شا جاريالانعان زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە ويشىلدىڭ ۇلى ءادىسناماشى جانە ادىس­­كەر ­بولعانىن جاڭا قىرى­نان كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ءال-ءفارا­بي­دىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلى كىتابى», «الماگەسكە» تۇسىنىكتەمە», «عىلىم­نىڭ پايدا بولۋى تۋرالى» جانە ت.ب. كوپ­­تەگەن شىعارماسى العاش رەت تاري­­حي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدان زەرتتەل­گەن دەۋگە نەگىز بار. ول ءال-فارابي پەدا­­گو­­گيكاسىنىڭ فيلوسوفيالىق جانە الەۋ­مەتتىك-ەتيكالىق العى شارت­تارىن, جالپى پەداگوگيكالىق ويلا­رىن, ديداك­تيكا ماسەلەلەرىن قولدا­نىپ, جۇزەگە اسىرۋدى زەرتتەدى. ءال-ءفارا­بي­دىڭ باستى جەتىستىكتەرىن ايقىنداي وتىرىپ, ونىڭ مۇسىلمان مەملە­كەت­تەرى مەن ورتاعاسىرلىق ەۋرو­پا عالىم­دارىنىڭ پەداگوگيكالىق ويلارى­­نىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا ءال-ءفارابي­دىڭ پەداگوگيكالىق شىعارما­شىلىعى­نىڭ اسەرى تۋرالى ماسەلەلەردى قاراستىرعان.

ءفارابيدىڭ بۇكىل پەداگوگيكالىق جۇيەسىن اشىپ بەرۋ وڭاي نارسە ەمەس ەكەنىن, ول تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, كىتاپتار جازىلۋعا ءتيىس دەگەن ويلارعا مەڭزەيدى ءوز زەرتتەۋلەرىندە پەداگوگ-عالىم ا.كوبەسوۆ.

ا.كوبەسوۆتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك شىعارماشىلىعىندا جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ءال-فارابي شىعارماشىلىعى بويىنشا وقۋلىق جانە وقۋ قۇرالدارىن جازىپ, سولار بويىنشا كوپ جىلدار بويى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى ءۇشىن دارىستەر وقىپ, تاجىريبەلىك ساباقتار جۇرگىزۋ ۇلكەن ورىن الادى. ونىڭ ۇستىنە, ول كورنەكى عالىم رەتىندە ءال-ءفارابيدىڭ ءوزى تۋرالى جانە ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعى مەن عۇلاما جايلى ءبىلىمي ماعلۇماتتاردى حالىق ورتاسىنا كەڭىنەن تاراتتى.

عالىم-پەداگوگ اۋدانبەك كوبەسوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى مەن عىلىمي زەرتەۋلەرى ونىڭ عۇلاما عالىم ءال-ءفارا­بيدىڭ ويشىل-ماتەماتيك, جارىتىلىس­تانۋشى, پەداگوگ ەكەندىگىنىڭ شىنايى بەي­نەسىن قالپىنا كەلتىرۋشى, ءوز شىڭى­نىڭ بيىگىندەگى عالىم ەكەنىن بىلدىرەدى.

ءال-فارابي بابامىزدىڭ بەلگىلى عالىم ا.كوبەسوۆ تىرنەكتەپ جيناپ جۇيە­لەگەن ماتەماتيكالىق مۇراسىن جاس بۋىندى ماتەماتيكالىق عىلىم-بىلىمگە باۋلۋ ماقساتىندا ناسيحاتتاۋ قۇرالدارىنىڭ جاسالۋى, قازىرگى وقىتۋ مازمۇنىنا ونى يننوۆاتسيا رەتىندە ەن­دىرۋ مۇم­كىندىكتەرى, ادىستەرى مەن تەحنولو­گيالارى بويىنشا عىلىمي-ادىستەمە­لىك زەرتتەۋلەر ەندى-ەندى عانا جۇرگىزىلە باستادى.

ا.كوبەسوۆ ءوزىنىڭ «عىلىمدا داڭعىل جول جوق» اتتى سوڭعى كىتابىندا «وقۋ – ادىستەمەلىك جاعىنان العاندا ءال-ءفارابيدىڭ گەومەتريالىق تراكتاتى ماڭىزىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعالتقان جوق. قازىرگى پەداگوگيكا عىلىمى تالاپ دارەجەسىنە ساي ءبىراز وڭدەلسە, تولىق­تىرىلسا, بۇل ەڭبەك ورتا مەكتەپ جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن سالۋ ەسەپتەرى جونىندە اسا پايدالى قۇرال بولارى ءسوزسىز», دەپ جازعان ەدى.

ونىڭ بۇل تىلەگى ءوزى ءبىلىم العان قازاق­تىڭ تۇڭعىش جوعارعى وقۋ ورنى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر.

بۇل يگىلىكتى ءىستى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ينفورماتيكا جانە ءبىلىمدى اقپارات­تاندىرۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەسسور ە.ى.بيدايبەكوۆ باستاعان عالىم­دار توبى ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتە­ماتي­كالىق مۇرالارى – زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا» اتتى عىلىمي جوبا اۋقىمىندا ىسكە اسىرۋدا. جوبادا ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇراسىن, گەومەتريالىق سالۋ ەسەپتەرىن عانا ەمەس, تريگونومەتريا, اريفمەتيكا مەن مۋزىكا تەورياسىن مەكتەپ ماتەماتيكاسىنىڭ مازمۇنىمەن ساباقتاستىرا, زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى قولدانا وتىرىپ, ولاردى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە وقىتۋدىڭ جولدارى زەرتتەلىپ ىسكە اسىرىلۋدا. ا.كوبەسوۆ نەگىزىن سالعان جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, پەداگوگيكالىق ماماندىق ستۋدەنتتەرىنە جانە مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ءال-ءفارابيدىڭ 1 وقۋ قۇرالى ءتارجى­مالانىپ قۇراستىرىلدى, 3 وقۋ-ادىس­تە­مەلىك قۇرال شىعارىلىپ, 1 اۆتور­­لىق كۋالىك الىندى, كوپتەگەن ماقالا­لار جارىق كوردى. وقۋشىلار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جۇلدەلى ورىن­دارعا يە بولىپ, ءبىر دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.

ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءال-فارابي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى عۇلاما بابامىزدىڭ مۇرا­سىن دارىپتەپ قانا قويماي, ونى زاما­نا­ۋي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋدىڭ عىلى­­مي ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن جاساۋ جانە جاس ۇرپاقتى ءال-فارابي ەڭبەك­تەرى بويىنشا وقىتىپ تاربيەلەۋ ماسە­لەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ وتىر. ءال-ءفارابي­دىڭ ماتەماتيكالىق مۇراسى بويىنشا اق­پاراتتىق تسيفرلاندىرۋ تەحنولوگيالارى نەگىزىندە جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى.

بۇل جەتىستىكتەر ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەك­تەرىن تولىق قامتيدى دەپ ايتا المايمىز جانە عالىمنىڭ سان قىرلى مۇرالارىن زاماناۋي ءبىلىم بەرۋدە ءوز ورنىن تاباتىنداي دارەجەدە زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.

«الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ مۇرالارىن وزەكتى عىلىمي زەرتتەۋلەردە جانە يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىندە كەڭىنەن قول­دانۋ ماقساتىندا, جاس ۇرپاقتى ءال-فارابي ەڭبەكتەرى بويىنشا وقىتىپ, تاربيە­لەۋ ماسەلەسى ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىندە قولعا الىنىپ جاتسا, ەڭبەگىمىزدىڭ وتەلگەنى.

 

تاكير بالىقباەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور