قوستاناي وبلىسىنىڭ سولتۇستىك اۋداندارىندا جايىلىمنان تارشىلىق تارتىپ وتىرعان ەلدى مەكەندەر بارشىلىق. ماسەلەن, التىنسارين اۋدانىنا قاراستى سيلانتەۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءۇيىنىڭ جانىنا مال باققانى ءۇشىن 27 780 تەڭگە ايىپپۇل تولەدى.
سەبەبى جەرگىلىكتى ءىرى سەرىكتەستىك ەلدى مەكەننىڭ ىرگەسىنە دەيىنگى جەرگە كوپجىلدىق ءشوپ ەگىپ تاستاعان. اۋىل شەتىندەگى 30 شاقتى ءۇيدىڭ مالى 50 مەتردەن ءارى ۇزاسا, يەسى جاۋاپقا تارتىلادى. وبلىس ورتالىعىنان 50 شاقىرىم قاشىق جاتقان سيلانتەۆ وباعان اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. ەلدى مەكەن تۇرمىسقا قولايلى: ءار ۇيگە تابيعي گاز جانە سۋ قۇبىرى كىرىپ تۇر. ەشكىم قىستاي وت جاعىپ, كۇل شىعارىپ اۋرەگە تۇسپەيدى. اۋىز سۋ دا جىلى ءۇيدىڭ ىشىندە. بىراق قولداعى ءبىردى-ەكىلى مال باسىن كوبەيتۋ قيىن. نەگىزگى كۇنكورىس كوزى اۋلاسىنداعى ءتورت ت ۇلىك بولعاندىقتان, بۇل ماسەلە ءبىراز جىلداردان بەرى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان.
زەينەتكەر ناعاشىباي الپىسوۆ سيلانتەۆتەگى شەتكى ۇيلەردىڭ بىرىندە تۇرادى. قاريا ون شاقتى ۇساق مال, ەكى سيىر ۇستايدى ەكەن. جەر كوگەرگەن سوڭ, اۋىل مالىن باعاتىن باقتاشى شىققانشا, مالدى كوزدەن تاسا قىلماۋعا تىرىسامىز دەيدى ول. ويتكەنى ءدال ەسىكتىڭ الدىنداعى اشىق القاپتى تۇگەلدەي الپاۋىت سەرىكتەستىككە تيەسىلى شابىندىق الىپ جاتىر.
– حالىق مال ۇستايىن دەسە, جايىلىم جوق. ءدال تەرەزەنىڭ تۇبىندە 390 گەكتارداي جەر جاتىر. مۇندا بۇرىن ەگىن ەككەن. ۇشاقپەن اۋەدەن ءدارى شاشا باستاعان سوڭ حالىق شۋلاپ, اقىرى كوپجىلدىق ءشوپ ەگىپ تاستادى. ەندى سەرىكتەستىك وسى شابىندىق جەرگە مال تۇسىرمەي وتىر. وتكەن ايدا ورازا باستالىپ, ءدال اۋىز بەكىتكەن كۇنى قولىمىزداعى ازعانتاي مالدى ءسال وتتاسىن دەپ جىبەرە قويىپ ەدىك. ساعات كەشكى 17.00 شاماسىندا مال جايىپ جۇرگەن بالامدى پوليتسيا ۇستاپ الىپ, ەسكەرتۋ حاتتاماسىن تولتىرتىپتى. ساعات 21.30-دە اۋىز اشىپ جاتىر ەدىك, ۇيگە پوليتسيا كەلىپ, بالامدى الىپ كەتتى. سويتسە جايىلىمعا تۇسكەن مال ءۇشىن ءبىر كۇندە ەكىنشى رەت حاتتاما تولتىرىپ, 50 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, ەگەر ءبىر جەتىنىڭ ىشىندە تولەسەڭ 50 پايىزبەن قۇتىلاسىڭ دەپ ەسكەرتىپتى, – دەدى اقساقال.
بۇعان دەيىن راشيت قويشىباەۆتىڭ دا مالىن القاپقا ءتۇستى دەپ جەر يەلەرى قاماپ قويىپتى. مۇنىڭ اياعى ايتەۋىر ايىپپۇل سالۋعا جەتپەي تىنعان. تۇرعىننىڭ ايتۋىنشا, جايىلىم تاپشىلىعىنان بيىل بۇزاۋلاعان سيىردىڭ كۇي جيناۋى قيىن, ىڭىرشاعى شىققان جانۋار ءسۇتتى دە از بەرەتىن كورىنەدى.
– ءبىز عانا ەمەس, كورشىلەس جاتقان كىشى چۋراكوۆ, وباعان اۋىلدارى دا جايىلىم تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. كەزىندە اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىنەن 50-100 مەتردەن ءارى قارايعى جەردىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى سەرىكتەستىك مەنشىكتەپ العان. حالىقپەن ساناسقان جوق. سوندىقتان ول كەزدەگى جەر ءبولىنىسىن زاڭسىز دەپ سانايمىز. «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ بويىنشا ەگىن ەلدى مەكەننەن كەمىندە 5-7 شاقىرىم قاشىق ورنالاسۋ كەرەك. بىزگە اكىمدىك شالعايدان جايىلىم ۇسىنىپ وتىر. چۋراكوۆ, وباعان, سيلانتەۆ اۋىلدارى التى اي جاز مال باعاتىن ول جەردىڭ كولەمى ازدىق ەتەدى. الا جازداي جىلقى, سيىر, قوي-ەشكىنىڭ ءبارى سول الاقانداي جەردە جۇرەدى. كۇزگە سالىم ول جەردىڭ شاڭى شىعىپ, ساۋىن سيىردان ءسۇت تە شىقپاي قالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىل حالقىنا قاراپ وتىرماي, مال باعىپ, ودان ءونىم الىپ ۇيرەنۋدى ۇنەمى قايتالاپ كەلەدى. جەرگىلىكتى بيلىك وسىنى ەسكەرىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسۋى ءتيىس. جايىلىم – اۋىل ءۇشىن ءونىم شىعاراتىن زاۋىت سەكىلدى دۇنيە. سوندىقتان وبلىس باسشىلىعى كەزىندە جەكەنىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن سەلانتەۆ پەن وباعان اۋىلدارىنىڭ ىرگەسىندەگى جەردى حالىق يگىلىگىنە قايتارىپ بەرۋگە كۇش سالعانى دۇرىس, – دەيدى راشيت قويشىباەۆ.
داۋلى جەر الپاۋىت سەرىكتەستىك «ولجا-اگرونىڭ» «ولجا-بەلياەۆ» دەيتىن بولىمشەسىنە قارايدى ەكەن. شارۋاشىلىق باسشىسى ماقسۇت جالەل ۇلى:
– «اڭگىمە زاڭ بويىنشا ءبىزدىڭ مەنشىگىمىزدەگى №11 ەگىس القابى تۋرالى بولىپ وتىر. ول جەر ءبىزدىڭ ءشوپ شاباتىن شابىندىق. ەندى بۇل جەردىڭ سەرىكتەستىك مەنشىگىنە قالاي وتكەنىندە شارۋام جوق. ءوزىم مۇندا ءبىر جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. سەرىكتەستىكتىڭ جەرى بولعاندىقتان, ءبىز ول جەردەن ءشوپ شابامىز. بىراق اۋىلدىڭ مالى كوكتەم شىعا تاپتاپ, ءشوپتى جەپ قويىپ جاتىر. تالاي رەت ەسكەرتتىك, ەل قۇلاق اسار ەمەس. سوندىقتان شابىندىقتى بوگدە مالدىڭ تۇياعىنان قورعاپ قالۋ ءۇشىن پوليتسيانىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ءبىز ول جەردەن اجەپتاۋىر, 300-400 تونناداي ءشوپ الامىز. ودان وسى اۋىلدا تۇراتىن جۇمىسشىلارىمىزعا دا ۇلەستىرىپ بەرەمىز. بىلتىر, مىسالى, ءار جۇمىسشىعا 4 توننادان ءتۇسىرىپ بەردىك, – دەدى ماقسۇت جالەل ۇلى.
سيلانتەۆتى قوسقاندا بەس ەلدى مەكەن كىرەتىن وباعان اۋىلدىق وكرۋگىندە تۇراتىن 3 مىڭنىڭ ۇستىندەگى حالىق 500-دەن استام سيىر, مىڭعا تارتا ۇساق مال, 100-گە تارتا جىلقى ۇستايدى ەكەن. ال جايىلىم كولەمى 3 مىڭ گەكتاردان اسادى. «بۇل بىزگە جەتكىلىكتى» دەيدى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بەيبىت سەيىلحان. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كيكىلجىڭ تۇرعىنداردىڭ مالدى قاراۋسىز جىبەرۋىنەن تۋىنداپ وتىر. ال اۋىلداعى شەتكى ۇيدەن نەبارى ەلۋ مەتر قاشىقتاعى جەر جەكەنىڭ مەنشىگىنە قالاي ءوتىپ كەتكەنى بەيمالىم.
تۇرعىندار جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنە اۋىلدان شالعاي جاتقان اكىمدىككە تيەسىلى جەرلەردى الپاۋىت سەرىكتەستىك مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن اۋىل ىرگەسىندەگى جايىلىمعا اۋىستىرىپ بەرۋ تۋرالى تالاپ قويىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ قازىر ول شارۋاشىلىققا وسىنى پايدالانىڭدار دەپ بەرە قوياتىن ەگىنگە, شابىندىققا قولايلى جەرىمىز جوق. سوندىقتان بۇل تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن جوق. اۋىل ارقىلى وتەتىن كۇرە جولدىڭ ارعى بەتىندە جەر جەتەدى. حالىقتىڭ قولىنداعى 561 باس سيىرعا بىزدە 1683 گەكتار جايىلىم بار. بۇل مال باسىنا شاققاندا 3 گەكتاردان كەلەدى, سوندىقتان جايىلىم جەتكىلىكتى, – دەپ كەسىپ ايتقان اۋىل اكىمى تۇرعىنداردى الاڭداتقان جايىلىم ماسەلەسىن وزەكتى سانامايتىنىن اڭعارتتى.
دەمەك اۋىل ىرگەسىندەگى جايىلىمعا قولايلى جەر تەلىمىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى تۇرعىنداردىڭ تالابى دا قاراستىرىلمايدى دەگەن ويعا قالدىق.
قوستاناي وبلىسى