ازاتتىق جولىنداعى ارپالىس – يسا-دوسان كوتەرىلىسى

ەلىنىڭ ازاتتىعى, جەرىنىڭ تۇ­تاس­تىعى جولىندا اتقا قونعان ەر­لەر­دىڭ باس كوتەرۋلەرى – قا­زاق تاريحىنىڭ قۇنارلى, قى­زىق­تى ءھام قايعىلى-قاسىرەتتى بەت­­تەرى. كوتەرىلىستەر قام­تىعان اۋما­عى, قاتىسقان ساربازدار سا­نى, سوزىل­عان جىلدارى, ادام شى­­­عىنى, ۇيىمداسۋى-ۇيىم­داس­پاۋى, جەتىستىك-جەڭىسى سىندى ول­شەم­دەرگە قاراپ, ءىرىلى-ۇساقتى دەپ سيپاتتالۋى مۇمكىن, الايدا ولاردىڭ ەڭ باستى ماقساتى مەن مۇددەسى بوداندىققا تۇسپەۋ, ەگە­مەندىكتى ساقتاۋ, ەل مەن جەردى قور­عاۋ بولعاندىقتان, ءبارىبىر – ءىرى, ءبارىبىر – ۇلى! ويتكەنى اۋىل ارا­سىنداعى الدەبىر ەرەگىستەن تۋعان ەسەرسوقتىق ەمەس, قارا باس­­تىڭ قا­مىن ويلاعان مەرەزدىك ەمەس, وتباسى-بالا-شاعانىڭ عانا كۇيىن كۇيتتەگەن پىسىقايلىق ەمەس, ەل ءۇشىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جانىنان باز كەشۋ – ەر­لەر­­دىڭ ءىسى. قازاق دالاسىنداعى ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كوتە­رىلىستەر مەيلى ءىرى بولسىن-بول­ماسىن جەڭىسكە جەتىپ, جاۋدى ءبىر­جولاتا كۇيرەتىپ, قازاقتىڭ با­سى­نان بوداندىق قامىتىن سىپىرىپ تاستاي العان جوق, جەڭىلدى, جانىشتالدى, باتىرلارى سوتتال­دى, اتىلدى. مۇنىڭ سەبەبى ەلدىڭ نەمەسە ەردىڭ السىزدىگىندە ەمەس, قارۋدىڭ كۇشىندە! مۇزداي قارۋ­لانا ساپ تۇزەگەن اسكەردىڭ الدىندا دالانىڭ ەسىل ەرلەرى سوڭعى قا­نى سارقىلىپ, سوڭعى كۇشى تاۋ­سىلعانشا ايقاستى, قازاقتىڭ قا­بىلان جۇرەكتى حالىق ەكەنىن دالەلدەي ءتۇستى.

ازاتتىقتى اڭساپ, وزبىرلىققا كونبەگەن كوتەرىلىستىڭ ءبىرى – ماڭ­عىستاۋداعى يسا-دوسان كوتەرىلىسى. بيىل اتالعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىسىنە – 150 جىل. كەزىندە دۇلەي كۇشتىڭ قولىمەن كوتەرىلىس جانىشتالدى, بىراق ۇرپاقتىڭ رۋحى قايرالا تۇسكەن بولاتىن.

گراف كۋتايسوۆ:

«ادام شوشىرلىق الاساپىران...»

پاتشا وكىمەتىنىڭ 1868 جىل­عى «دالالىق وبلىستاردى باس­قارۋ جونىندەگى ەرەجەسى», ياعني «ۋاقىتشا ەرەجە» ماڭعىستاۋ حال­قىنا 1870 جىلى كەلىپ, اسىرا سىلتەۋمەن قولعا الىنا باس­تادى. جوعارىدان ەكى جىلدىڭ – 1869-1870 جىلداردىڭ ءتۇتىن سالىعىن ءبىر-اق جيناۋعا پار­مەن بولىپ, قارۋلى جاساق حا­لىقتىڭ قينالعانىنا قاراماي سالىقتى زورلىقپەن جيناپ الۋعا ۇمتىلدى. 1870 جىلى ناۋرىزدا – ءدال كورىسۋ مەرەكەسىنىڭ ەرتە­سىنە ماڭعىستاۋ پريستاۆى پود­پول­كوۆنيك رۋكين كازاك-ورىس وتريا­دىن, جەرگىلىكتى ءبىر-جار بي-شونجارلاردى ەرتىپ سالىقتى جي­ناۋعا بەلسەنە كىرىسپەك ويمەن ءوزى باس بولىپ حالىق اراسىنا اتتانادى. زورلىققا كونۋ, بەيكۇنا ەل-جۇرتىن تالاتىپ-توناتۋ – نامىس­تى ەرلەرگە سىن. دوسان تاجيەۆ, يسا تىلەنباەۆ باستاعان, ديحان وتەپوۆ, سۇگىر شاباەۆ, شۇرەن يمانوۆ, العي جالماعانبەتوۆ سىندى ەرلەر قوستاعان باتىرلار پاتشا وكىمەتىنىڭ جوعارى شەن­دى پريستاۆى مەن ول باستاعان قا­رۋلى وتريادقا قارسى شىعادى. ەل اراسىندا ايرىقشا بەدەلدى, سوي­لەسە اۋزى دۋالى, ءسوزى ءوتىمدى يسا مەن دوساننىڭ سوڭىنان جىگىت­تەردىڭ ەرۋى قيىندىق تۋدىرمايدى. ولاردى كوتەرىلىسشىلەرگە قو­سىلۋعا بىرىنشىدەن, قيىن كەزدە تاقىمعا قىلبۇراۋ سالعان زور­لىقتىڭ اشۋى شىداتپاسا, ەكىنشىدەن, ەلى سۇيگەن ەرلەر­گە دەگەن سەنىم جەتەلەيدى. كو­تە­رىلىستىڭ نەگىزگى باسشىلارى يسا تىلەنباي ۇلى – ايتۋلى شەشەن, ارقالى بي, ەرەن باتىر بولۋى­مەن بىرگە, ادۋىندى­ اقىن, ساڭلاق سەيىس-اتبەگى. 1829 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, جاستايىنان-اق ەل اراسىندا ەرەكشە قابىلەتىمەن تانىلعان يسانىڭ اداي اراسىنداعى زور بەدەلى پات­شا وكىمەتى ادامدارىنىڭ نا­زا­رىنا ءىلىنىپ, ونىمەن ءتىل تا­بىسۋعا ۇمتىلدى. ال بيلىگىنە, شە­شەندىگىنە قاردەر جۇرتتىڭ جۇ­گىنگەندىگىنە ەل اراسىنداعى ەس­تەلىكتەر, اقىندىعىنا ارتىندا قالعان ولەڭ جولدارى دالەل. 1835 جىلى بوزاشى تۇبەگىندە ومىرگە كەلگەن, وردا بۇزار وتىز جاس­تان وتە بەرە اتقا قونعان دو­سان ءتاجى ۇلى بولسا – قايتپاس ەر, نامىستى تۇلعا. كەك جولىندا كەسكىلەسپەي بەرىسپەيتىن كەسكەكتى جىگىت.

ءاپ دەگەننەن تەگەۋرىندى قار­سىلىققا تاپ بولعان رۋكين وتريا­دى شەگىنەدى, ال ءاۋ باستا 400-500 ادام بولىپ باستالعان كوتە­رى­لىسشىلەر قاتارى ءاپ-ساتتە مىڭعا جە­تىپ, بىرتە-بىرتە قالىڭداپ ون مىڭعا دەيىن جەتەدى. ءۇشاۋىز جەرىندە اداي ساربازدارى قىرىق جاۋىنگەرى مەن رۋكيننىڭ كوزىن جويادى, ياعني دالا جاعدايىندا سوعىس جۇرگىزۋدە تاكتيكادان ما­قرۇم, قارۋىنا سەنگەن ءاۋپىرىم اس­كەرباسى قورشاۋدا قالىپ, ابدەن تى­عىرىققا تىرەلىپ پۇشايمان بولادى دا انتالاعان قازاق جى­گىتتەرىنىڭ قولىنا تۇسۋدەن قور­قىپ ءوزىن-ءوزى اتادى. بۇل – ەر ءۇشىن, اسىرەسە كۇللى ساربازدىڭ تاع­دىرىنا جاۋاپتى, ۇرىس قيمىل­دارىن ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويۋشى جوعارى شەندى اسكەرباسى ءۇشىن ماسقارا ءولىم. ول ەرلىكتەن, وجەت­تىكتەن ەمەس, ماجبۇرلىكتەن, قور­قىنىشتان ولۋگە ءماجبۇر بولادى.

قيان-كەسكى شايقاس ءوتىپ, رۋ­كين قاسىنداعى جەرگىلىكتى شون­جارلار قوسىم مىرزاباەۆ سى­تى­لىپ شىعىپ, بايمەنبەت ماياەۆ وققا ۇشقان جەر ەل ارا­سىندا «ورىس قىرىلعان» دەپ اتالدى, الاي­دا كەيىن جانە بۇ­گىن كور­شىنىڭ كوڭى­لىنە قا­راپ كىبىر­تىك­تەۋمەن ءۇشاۋىز دەگەن اتاۋ­عا قايتا يە. قوسىم مەن باي­مەن­بەتتىڭ تاعدىرى, سوڭعىسى­نىڭ كىم­­نىڭ قولىنان وققا ۇشقان­دىعى,ءۇشاۋىزدا ساداقا بەرگەن قا­باقتىڭ ارەكەتتەرى سىندى تۇس­­­تار بۇل كوتەرىلىستىڭ اشىل­ما­عان بەتتەرى, قالاي بولعاندا دا ەرلەردىڭ ەلدى امان ساقتاپ قالۋ جولىنداعى جانكەشتى تىرلىگى, ءتىپ­تى كەي جاعدايدا تۇسىنبەستىككە ۇرىن­­دىرىپ جاتاتىن الاس-قا­پاس ارەكەتتەرىنىڭ ءوزىن ەل مۇد­دەسى تۇر­عىسىنان تۇسىنۋگە تال­پى­نا­مىز.

بالەنىڭ باسى رۋكيندە ەمەس, وتار­شىل پاتشا وكىمەتىندە ەكەن­دىگىن تۇسىنگەن كوتەرىلىسشىلەر اتال­­عان وكىمەتتىڭ ماڭعىستاۋداعى ما­ڭىزدى كۇشتەرىنە, قۇرى­لىس­تارىنا شابۋىلداپ, كۇيرە­تەدى. بۇل تۋرالى بارلىق جازبا دەرەك­تە «1870 جىلى ءساۋىر ايىن­دا كوتەرىلىسشىلەر فورت­تى قورشايدى. ارميان بازا­رىن تالقانداپ, ساۋداگەر­لەر مەن ءوندىرىس يەلەرىن تۇتقىن­داي­دى, نيكولاەۆسك ستانساسىن ورتەپ, ارميان سلابودكاسى مەن قاراعانتۇپتەگى ماياكتى قيرا­تادى» دەپ كەلتىرىلەدى. كوتە­رىلىسشىلەردىڭ ەكپىنى دەم بەرگەن با­لىقشىلار مەن جۇمىسشىلار ءوز قاناۋشىلارىنا قارسى كوتە­رىلىپ, قايىقتارىن قولدى ەتەدى. ال بۇل سۋ كولىكتەرىنەن كىشى فلوتيليا قۇرىپ, الەكساندروۆ پورتىن قورشاۋدى جوسپارلايدى. بۇل پورت پاتشا وكىمەتىنىڭ بەرىك سوعىس قامالدارىنىڭ ءبىرى, ياعني ستراتەگيالىق مانگە يە نىسان بو­لاتىن. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىن­شا نەبارى اۋىل اراسىنداعى 36 بىلتەلى مىلتىقپەن, كەيىن ءۇش­اۋىزدا قى­رىلعان پاتشالىق جاۋىن­گەر­لەردىڭ 40 شاقتى مىلتىعىمەن عانا قارۋلانعان, سولاي بولا تۇرا ماڭعىستاۋ تۇبەگىن تۇگەل شارپىپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ بارا جاتقان بە­تى قاتتى كوتەرىلىس كەلەشەككە ماڭ­عىستاۋ, كاسپي تەڭىزى ارقىلى حيۋا جورىعى سىندى ءتۇرلى ساياسي جورىقتار جوسپار­لاپ, ءىرى جوبالاردى قولعا الۋدى كوزدەپ وتىرعان پاتشا وكىمەتىن سەسكەندىرمەي قويعان جوق. كوتەرىلىستى جانشۋ ءۇشىن كاۆكازدان زەڭبىرەكتەرىن سۇيرەتكەن جازالاۋشى وتريادتى توگەدى, كوتەرىلىسشىلەر شەگىنە ءجۇرىپ ۇرىس سالادى. ىزالانعان وكىمەت ماڭعىستاۋدىڭ كەڭ دالاسىنا ويقاستاي ات ويناتىپ ءجۇرىپ جازالاۋشى وتريادقا مىسىن باس­تىرماعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ سو­ڭىنا شام الىپ ءتۇستى دەۋگە بولادى. 1870 جىلدىڭ سوڭىنا تا­مان ماڭعىستاۋ دالاسى قارۋ­لى اسكەرگە لىق تولادى. ورىن­بور, جايىق بەتىنىڭ كازاكتارىنان قۇرالعان جانە زامانا­ۋي قارۋلارمەن قۇر­سانعان مىق­تى اسكەرى بار, پاتشالىق رەسەي­دىڭ ەڭ مىقتى بەكىنىسى سانالا­تىن ماڭعىستاۋداعى فورت-الەك­سان­دروۆسك قامالىن قورشا­عان دا­لالىقتاردىڭ دابىلىنان قو­رىققان وكىمەت شۇعىل شارا قول­دانىپ, كاۆكاز ارمياسىمەن قوسا, ورال, ورىنبور وڭىرىندەگى كازاك اسكەريلەرىن ۇدەرە اتقا قوندىرىپ, ماڭعىستاۋ جەرىنە كىرگىزەدى.

مىقتى تىلى, اسكەري-ەكونو­ميكالىق بازاسى جوق, سوعىس جوس­پارى جوق, ءىس-ارەكەتى كۇندەلىكتى وقيعالارعا قاراي باعىت الىپ ۇيىم­داستىرىلىپ وتىرعان قا­را­پايىم اۋىل ازاماتتارىنان­ قۇ­رالعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ جە­رى تارىلادى, ويتكەنى قارۋلى جاساق ولاردى وكپەدەن سىعىپ تۇس-تۇستان قورشاۋعا الا باستايدى. ال قارۋىنا سەنگەن وتارشىل وكى­مەت ەرلەردىڭ ارتىندا قالعان ەل-جۇرتىن بەلگىلى ۋاقىتقا دەيىن كاۆكازدان كەلگەن اسكەري وكى­مەتكە باسقارتىپ, اتالعان جاساقتىڭ سۇسىمەن, قارۋىنىڭ كۇشىمەن ەزگىلەي تۇسەدى. التى مىڭ وتباسىنى ورال وبلىسىنا قوسسا, توعىز مىڭ وتباسىدان سالىق كۇشپەن وندىرىلەدى. بىراق كوتەرىلىستەن سوڭ «ۋاقىتشا ەرە­جەدەگى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, سالىق تەك اقشالاي ەمەس, مالمەن وتەۋگە دە كەلىسىلەدى. دە­مەك كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىرا­عانىمەن, ءىشىنارا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. ونىڭ ۇس­تىنە كوتەرىلىستەن كەيىنگى جىلدارى ماڭعىستاۋ پريستاۆىنىڭ «بىزگە اۋەلدەن دە بەرىلمەگەن ادايلار 1870 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن ءتىپتى باعىنۋدان كەتتى. ءبىز ماڭعىستاۋدا اياعىمىزدان تىك باسىپ, ءوزىمىزدى ونىڭ قوجاسىمىز دەي المادىق» دەگەن جازبا قال­دىرعان. دەمەك قارۋىن قوقاڭداتا ودىراڭداپ كەلگەن وزبىردى ورنىنا قويىپ, تاۋبەسىنە ءتۇسىرۋ – كوتەرىلىستىڭ ەڭ باستى جەڭىسى.

1872-1873 جىلدارى ماڭعىس­تاۋدىڭ ۇسىرتىندە, حورەزم بەتىن­دە جۇرگەن يسا تىلەنباي ۇلى مەن دوسان ءتاجى ۇلى باستاعان ون مىڭ جاساق كوتەرىلىسشى حيۋا بەتىنە وتەدى. بۇل قادامدارى ولار­­دى قۋ­­عىنداۋدان قۇتقارا ال­ماي­دى. حيۋاعا جورىق جاساۋعا ءارى «ب ۇلىكشىلەردى» قولعا ءتۇسىرۋدى ماقسات ەتكەن پاتشا جاساعى دالانى كەزىپ قازاقتاردى ىزدەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ال اداي جا­ساقتارى جازالاۋشى جاساقتى سىرتىنان اڭدىپ, تۇتقيىلدان شابۋىل جاساۋىن توقتاتپايدى. حيۋا حانىنىڭ وزدەرىن كۇش سا­ناعانمەن ءىشىن بەرمەي, قاجەتتى جەرىنە پاي­دا­لانعىسى كەلگەندىگىن, سونداي-اق حيۋا حاندىعىنىڭ پاتشا وكى­مەتىنىڭ قارۋلى وتريادىنا قار­سى قايرات تانىتا المايتىنىن بىلگەن اداي ساربازدارى ورىس اسكەرى مەن حيۋا اسكەرى اراسىندا ەسىل ەرلەردى قىرىپ الۋدان ساقتانىپ, كوتەرىلىسشىلەر قولىن تاراتۋعا ۇيعارىمعا كەلەدى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ كوتەرىلىس­شى­لەردى كەشىرۋ تۋرالى جىلىمىق سوزىنە وراي يسا جاناشىرلارىنىڭ اقىلعا شاقىرىپ, كوندىرۋىمەن ەلگە ورالىپ, بولىستىق قىزمەت اتقارادى. 30 جىلدىڭ ۇستىندە بولىس بولىپ ەلىنە قىزمەت ەتكەن يسا 1909 جىلى ومىردەن ءوتىپ, الاتورپاداعى «سارىقىز» قاۋى­مىنا جەرلەنەدى.

ەلگە قايتپاي يسادان ءبولىنىپ قالىپ, 1873 جىلى حيۋاعا باسىپ كىرگەن ورىس اسكەرلەرىنە, گەنەرال كاۋفمان اسكەرىنە جانىنداعى 200-گە تارتا ساربازىمەن قارسى تۇرعان دوسان باتىر حيۋا جەڭىل­گەن سوڭ ەلگە ورالادى. قولعا تۇس­پەي ىزدەۋشى جاساقتى ابدەن تيتىقتاتقان دوسان باتىردىڭ 1874 جىلى سام قۇمىندا وتىرعان ءۇيىن ورال كازاك اسكەرىنىڭ ەساۋلى, جوعارى قۇرامداعى وفيتسەر شەندى انيچكيننىڭ اسكەرى قاماپ, كەسكىلەسكەن ايقاس بارىسىندا كيىز ءۇيىن توڭكەرىپ تاستاپ, بەرىلمەگەن جارالى باتىردى ازەر تۇتقىندايدى. تۇرمەدە ازاپتىڭ نەشە ءتۇرىن كورسە دە باس يمەگەن, رايىنان قايتپاعان, ءتىپتى قارۋلاس دوسى, اعايىنى وراق تەرەزەنى جاقتاۋىمەن ج ۇلىپ الىپ قاشۋعا مۇمكىندىك جاساعاندا دا «دوسانعا جاراسپايدى» دەپ كامەرادا قالىپ قويعان ەر 1876 جىلى اقپاندا اباقتىدا ەكى جىل جاتىپ اجال قۇشادى. اباقتىداعىلار تۋىس­تارىنا مارقۇمنىڭ مۇردەسىن ازەر بەرەدى – اعايىنى اقىن سات­تىعۇلدىڭ اكەسى جانعابىل باس­تاعان ازاماتتار باتىردىڭ دەنەسىن تۋعان جەرى بوزاشىعا جەتكىزىپ, قاراتوبە قاۋىمىنا ارۋ­لاپ جەرلەيدى.

كوتەرىلىس تاريحى, ۇيىمداسۋى مەن ءوربۋى, بەتپە-بەت كەزدەسۋلەر كەزىندەگى وقيعالار مەن ەرەن ەر­لىكتەر, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءاربى­رىنىڭ وقيعا كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى تاعدىرى اۋىر ءارى ۇزاق, مىڭ قاتپارلى, ميلليون شىتىرماندى. ونى زەرتتەۋ – تاريحشىلاردىڭ ءىسى, ال ماقالادا تاپتىشتەپ جازا بەرۋگە گازەت بەتىنىڭ كوتەرە بەرمەيتىنى بار. بىراق نايزا جانە قىلىشپەن عانا قارۋلانعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەكپىنىنەن قورىققان كاۆكازدان كومەككە كەلگەن گراف كۋتايسوۆتىڭ قۇزىرلى ورىندارعا: «ولكە تۇ­گەلىمەن كوتەرىلگەن, قارۋسىز ءبىر ادام جوق» دەپ ۇرەيلەنە حابارلاپ, «ولارمەن العاش كەزدەسكەندە ءتىپتى شوشىپ كەتتىم. بىردە-بىرەۋى قانشاما اتساڭ دا قۇلامايدى. شاۋىپ كەلەدى, شاۋىپ كەلەدى. ءولىسى قايسى, ءتىرىسى قايسى ادام ايى­رىپ بولار ەمەس. ادام شوشىر­لىق الاساپىران. مۇنداي قار­بالاستا اسكەردىڭ باس-اياعىن جيناپ ۇستاۋدىڭ ءوزى قيىن», دەپ مالىمدەگەن ەكەن. الدىندا الاپات قارۋى, قا­سىندا قۇرسانعان مىڭ سان سار­بازى, ارتىندا ارقاسۇيەر الىپ وكىمەتى بار گرافتىڭ بۇل ۇرەيلى بايبالامى ءارى ۋايىمعا سالىنا جانۇشىرعان جازباسى كو­تەرىلىستىڭ قانشالىقتى قار­قىن­دى, قورقىنىشتى بولعانىن كور­سەتىپ-اق تۇر.

باتىرلار وتان تاريحىنان ورىن الۋى ءتيىس

ەل ىشىندە «يساتاي مەن ما­حامبەتتىڭ ماڭعىستاۋداعى سى­ڭارى» اتانعان يسا مەن دو­سان, ولاردىڭ قارۋلاستارى – ەر­لىك­تىڭ ەرەن ۇلگىلەرى. وكىنىشكە قا­راي كوتەرىلىس تاريحى دا, ونىڭ قاھارماندارى دا جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە زەرتتەلمەي ءارى ناسيحاتتالماي كەلەدى. «ماڭعىستاۋ» گا­زەتىندە ءى.شىرتانوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 1977 جىلى باسىلعان م.تۇرسىنوۆانىڭ «كازاحي مان­گىشلاكا ۆو ۆتوروي پولوۆينە XIX ۆەكا» كىتابىندا كوتەرىلىس تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. بىر­قاتار عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ, تاريحشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعانى راس, بىراق كوتەرىلىستى تولىق تانىتۋ-تالداۋ ءبارىبىر كەمشىن. ال ەل اراسىندا كوتەرىلىس تۋرالى ايتۋشىلارعا اقتان, بالا وراز, قالنياز, قاشاعان, ساتتىعۇل اقىنداردىڭ جىرلارى, دوسان باتىرعا ارناۋلارى نەگىزگى وزەك بولدى. سونداي-اق جۋرناليست مارقۇم سايىن ءادىلحانوۆ پەن ولكەتانۋشى-جۋرناليست ابىل­قايىر سپاننىڭ ءبىراز تەر توگىپ, قالام تەربەۋى اتالعان وقيعا تۋرالى اقپاراتتاردى تام-تۇمداپ مولايتا ءتۇستى. ءا.سپان ب.قاراتاەۆتىڭ قولجازبالارىنا قول جەتكىزىپ, ءبىراز مالىمەتتى سول قۇجاتتان اۋدارۋمەن قا­تار, 90-شى جىلداردىڭ باس كە­زىندە كوتەرىلىس بولىپ وتكەن جەر­لەر­مەن ءجۇرىپ ءوتىپ, كوزى ءتىرى كو­نەكوزدەرمەن تىلدەسىپ ۇلگەردى. ەل اراسىنان يسا ءبيدىڭ بىرقاتار كوشەلى بيلىگى, كەلىستى سوزدەرى جيناقتالدى, «حيۋاعا كەتەردە», «ويازعا باراردا», «بولىس بولىپ جۇرگەندە», «كۇيكەننىڭ سونادايدان كورىنگەنى-اي», وزگە دە ولەڭدەرى حاتتالدى. يسا باتىر بەينەسى جان-جاقتى تانىلا ءتۇستى. يسا – كۇردەلى تۇلعا, ابەكەڭشە ايت­ساق, «دوسان – گەرويكالىق, يسا – تراگەديالىق تاعدىر يەسى». تاعى دا ابەكەڭنىڭ تامسىلىنە سۇيەنسەك, «...وتارشىلداردىڭ ءوز قولدارىنان قازا تاپقاندارى تەك ي.تايمانوۆ پەن د.تاجيەۆ قانا, م.وتەمىسوۆ پەن ج.نۇرمۇحام­بەتوۆ وكىمەت جۇمساعان اۋىل اراسى جاندايشاپتارىنىڭ قو­لى­نان مەرت بولىپتى. سىرىم داتوۆ, كەنەسارى مەن ناۋرىزباي قا­­سىموۆتار ەل اۋىپ, جەر اۋىپ كەت­كەن جەرلەرىندە وتارشىلدىق قۇ­رىعىنان قۇتىلا الماي, قۇر­بان بولىپتى. ال باستارىن تاۋعا دا ۇرعان, تاسقا دا ۇرعان ەسەت كوتىباروۆتى, تايشىق, اح­مەت, سادىق كەنەساريندەردى, يسا تىلەن­باەۆتى قۇتىلارعا جەر قال­دىر­ماي, وزدەرى كەلىپ مويىن­سۇ­نۋعا ءماجبۇر ەتىپتى. بۇل پاتشا وتارشىلدىعىنىڭ ەندىگارى مۇن­داي كوتەرىلىستەن ابدەن كۇدەر ءۇزۋ­ ءۇشىن جاسالعان اككى ساياساتى ەدى». ياعني ماڭعىستاۋدا اتالعان كوتە­رىلىسكە ادامى قاتىسپاعان وتباسى كەمدە-كەم. تۇتاس ەلدى قى­رىپ جىبە­رە الماعان پاتشا وكىمەتى ءوزى­نىڭ زىميان ساياساتىن, اككى ءادى­سىن وسىلاي قولدانۋعا ءماجبۇر بول­عان.

دوسان باتىرعا قاتىستى ما­لىمەت­تەر ونىڭ بىربەتكەي, تۋرا مىنەزدى, ايتقانىنان قايتپاي­تىن مارتتىگىن تانىتا تۇسەدى. يسا­­مەن بىرگە ەلگە قايتپاي, از عا­­نا قولىمەن جاۋ تىلىندا قا­لۋى, سونداي-اق وراققا قوسى­لىپ تۇر­مەدەن قاشپاي قالىپ قويۋى – ونىڭ سەرتىنە سوڭىنا دەيىن تۇرا­تىن تاباندىلىعىن كور­سەتەدى. جازۋ­شى ءا.كەكىلبايدىڭ: «ول – تاۋەل­سىزدىك تاريحىندا ەڭ قۇرمەتتى ورىن يەمدەنۋگە لايىقتى ەسىم. ول باستاعان كوتەرىلىس تەك ءبىر ولكەنىڭ عا­نا ەمەس, كۇللى ۇلتى­مىز­دىڭ تاع­دىرىندا وشپەس ءىز قالدىر­دى»,  دەپ باعالاۋى دا تەرەڭ ءماندى اڭعار­تادى.

يسا مەن دوساننىڭ قان­دى- كوي­لەك قارۋلاس دوستارى وراق بايدالى ۇلى, العي جالما­عان­بەتوۆ, ديحان وتەپوۆ, وتەگەن يتەم­­گەنوۆ, ءالىمباي ساتىمباەۆ, تىلەۋبەرگەن وراقوۆ, قاراساي مىڭ­باەۆ, كۇمىسبەك مۇلكىباەۆ, دەمەسىن جيەنباەۆ جانە وزگەلەر, دوسان باتىردىڭ تۋىستارى جا­راس پەن جامانبالا, باتىردىڭ ۇل­دارى شولتان مەن تابان, سون­داي-اق ق.مىرزاباەۆ, ب.ماياەۆ, ع.قالبى ۇلى, ق.ەرماعانبەتوۆ – ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تاريح, قىم-قۋىت تاعدىر يەلەرى. ولاردىڭ ار­قايسىسى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋ كەرەك-اق, شاعىن ماقالادا وقي­عانىڭ باس-اياعىنا ەركىن ەنۋ جانە باتىرلاردىڭ وبرازىن تولىق سيپاتتاي سۋرەتتەۋ مۇمكىن ەمەس.

بيىل ماڭعىستاۋدا ەرەن ەرلەر ەل قامى ءۇشىن ات ويناتقان كوتە­رىلىستىڭ 150 جىلدىعى اتا­لىپ وتىلمەك. بۇعان دەيىن كوتە­رىلىستىڭ قوس باسشىسىنا اق كەتىك قالاسىنان ەسكەرتكىش ورناتىلعان بولسا, شەتپە كەنتىنەن د.ءتاجى­ ۇلىنا ەسكەرتكىش قويىلعان ەدى. سونداي-اق ۇزەڭگىلەس ەكى ەرد­ىڭ­ ماڭگىلىك مەكەندەرىنەن مەن­مۇن­­دالاعان كۇمبەز-كەسەنە بوي كوتە­رىپ, رۋحتارىنا اس بە­رىلىپ, قۇران باعىشتالدى. كوتە­رىلىس, ونىڭ باسشىلارى اقىن­داردىڭ قالامىنا قانات ءبىتىرىپ, جىرىنا وزەك بولدى.

ەل ازاتتىعى جولىندا ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ەرلىگى دە, ەسىمى دە قا­لاي ۇلىقتاۋعا دا لايىق. ءا.كەكىل­باي­ ۇلى: «...وقيعا مەن ونىڭ ورتالىق تۇلعالارى جاڭا تاريحي سانامىزدا ايرىقشا مازمۇنعا يە بولماق», دەپ باسىپ ايتىپ, شۇقىپ كورسەتسە دە, ءبىز بۇل دەڭگەيدەن ءالى كورىنە الماي كەلەمىز...

ماڭعىستاۋ وبلىسى