جانقاداي «تالانتتار» سۋ بەتىندە قالىقتاپ ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن كەزدە, كيەلى ونەر-ءومىردىڭ تەكتى بولمىسىن قايتارۋ ءۇشىن, قايتا اتقا قونعىسى كەلەتىن ۇركەردەي توپتىڭ باسىندا ءاسانالى اعا بارىن بۇرىننان سەزەتىنبىز. اڭگىمە بارىسىندا كينوداعى تاريحتى وزىنەن باستاعىسى كەلەتىندەر «شاكەن كىم؟ قوجىقوۆ كىم؟» دەگەن سوڭ, ارمانداپ, جانىن جاۋراتپاي جۇرگەن كەيىپكەرلەرى ونەردىڭ تۇنىعىن لايلاپ جاتقان دۇلەي ديىرمەنگە ءتۇسىپ, ءوزىن اداستىرىپ كەتكەنىنە جانى جابىرقايتىنىن جاسىرا المادى. «كينوداعى سۇلۋلىق پەن تازالىق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلاناتىن ماسەلە ەكەنىن, ەكراننىڭ قوقىسقا تولىپ كەتكەنىن, جالعاسا بەرسە قارىننىڭ عانا قامىن ويلاپ, تاباق پەن ءىشتى بوساتۋمەن شەكتەلىپ قالاتىن ءدالدۇرىش ۇرپاقتى قالىپتاستىراتىنىمىزدى» سارى مايدان قىل سۋىرعانداي تىگىسىن جاتقىزىپ وتىرىپ جەتكىزىپ بەردى...
– اعا, ادامنىڭ عۇمىرى جاسىمەن ولشەنبەيدى. ءسىزدى بەكەجان مەن قاسىمحاننىڭ شەكپەنىنەن شىعارعىسى كەلمەيتىن جاستار كوپ.
– ونى تۇسىنەمىن. بەكەجان-ءاسانالى قارتايسا, تولەگەندەردى كىم شيرىقتىرادى؟ بۇل ءومىردىڭ زاڭى عوي. قارا ءتۇس بولماسا, اقتىڭ قاسيەتىن بىلە مە ادام. ءولىم بولماسا, ءومىردىڭ قادىرىن كىم تۇسىنەدى. بەكەجان بولماسا, تولەگەن تولەگەن بولار ما ەدى؟ قىز جىبەك – تولەگەن – بەكەجان اراسىنداعى دراما بولماسا, كينو كينو ەمەس, تەك ءتاتتى كامپيت بولىپ شىعار ەدى.
تولەگەن سىمباتتى, قىز جىبەك تە ومىردە سونشالىقتى سۇلۋ بولماعان شىعار. بىراق تاريحتىڭ جۇرەگىندە قالىپ, سۇلۋلىق پەن ماحابباتتىڭ شىڭىنا كوتەرىلدى. حالىق كەم-كەتىكتەرىن ىقىلاسىمەن تولىقتىرىپ, قيالىنداعى سۇلۋلىقتىڭ ولشەمىنە اينالدىرىپ جىبەردى.
– سىزبەن بۇعان دەيىنگى اڭگىمەدە قاسىمحان شادياروۆتى ەلگە الىپ كەلگىڭىز كەلەتىنىن, ونسىز انا دۇنيەگە تىنىش كەتە المايتىنىڭىزدى ايتقان ەدىڭىز. رەجيسسەر حۋات احمەتوۆتىڭ «ارۋاق» فيلمىندە ءسىز باستى رولدە سومداعان فيلوسوف اعاتايدىڭ جۇمباقتىعى مەن مىنەزىن قاسىمحانعا ۇقساتامىز. بۇل جولى قاسىمحان ەلگە اعاتاي بولىپ كەلدى مە؟
– ەسىڭدە بولسا, ء«سىز كىمسىز كا مىرزا؟» فيلمىندە قاسىمحان كەڭىستىكتى بەتكە الىپ, كەتىپ بارا جاتۋىمەن اياقتالاتىن ەدى عوي. «ارۋاقتاعى» اعاتاي سول كەڭىستىكتەن ەلگە ورالادى. ونىڭ ەسىمىنىڭ ءوزى دە – سيمۆوليكالىق ەسىم. ۇزاق جىلدار شەتەلدە بولعان, جاپوندىق, قىتايلىق دوستارىمەن حات-حابار الماسىپ تۇرادى. سۇيگەن جارى بوسانىپ جاتىپ قايتىس بولعان. اعايىن-تۋىسقاندارى دا قالماعان. فيلمگە ءوز ورتاسىنان بەزىپ, توماعا-تۇيىق, دالاعا بارىپ تۇرۋدى كوزدەگەن قارت كىسىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولعان.
– نەگىزى ءبىز وتكەن اڭگىمەمىزدە قاسىمحاننىڭ ەلگە ورالۋىن باسقاشا ەلەستەتكەن ەدىك. «ونى اۋەجايدان قارسى الامىز, سىي-سىياپاتقا بولەيمىز. ەل جۇرتىنىڭ الاقانىندا, اقتىق ساپارىنا دا سول قۇرمەتپەن شىعارىپ سالامىز».
– تۇسىنگەنىم قاسىمحاندى ەشكىم جالعىزدىققا قيمايتىن سياقتى. الايدا, بۇل ءومىر عوي. ورىستار «چەلوۆەك پرەدپولاگاەت, ا بوگ راسپولاگاەت» دەمەۋشى مە ەدى. «جانىم كەۋدەمدە قوناقتاپ تۇرعاندا سۇيەگىمدى اتامەكەنگە تابىستايىن» دەپ ەلگە ورالعان داناگوي, ءپالساپاشىنىڭ جولىندا بالالار ۇيىنەن قاشىپ شىققان كىشكەنتاي, ەلگەزەك بالا كەزىگىپ, ونىڭ باستاپقى جوسپارىن بۇزىپ كەتەدى. ءۇمىتىن ۇكىلەپ, ءومىرىن ۇلىنا باعىشتايدى. كەيىن, شىعارماشىلىق توپ, ويلانا كەلە 80 جاستاعى قاسىمحان شادياروۆتىڭ ەلدەگى تۇرمىسىن تالقىلاپ, قازىرگى قالىپقا سىيدىرا المادى دا, جۇمباق بولىپ قالسىن دەپ شەشتى. اۋەجايدان كۇتىپ الىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىنا كىرگىزسەك, كەشەگى شاكەن جاساپ كەتكەن كينونىڭ تابيعاتىن ءبۇلدىرىپ الامىز.
ءبىر قىزىعى, بۇل جولى دا اعاتايدىڭ تابيعاتىمەن ءوزىمنىڭ بولمىسىمداعى ۇقساستىقتى تاپتىم. «ارۋاق» اعاتاي «ۇزاق ءومىر ءسۇردىم, ۇلىمدى جوعالتتىم, جوعالتقانىم باسىمداعى شاشىمنان دا كوپ. قايعىرمايمىن. قۇدايدا ولگەندەر بولمايدى. قۇدايدىڭ الدىندا ءبارى – ءتىرى. دەمەك, الداعى ومىردە ۇلىممەن قاۋىشامىن», دەپ كەڭىستىكتى بەتكە الىپ, ساعىممەن ارالاسىپ كەتۋىمەن اياقتالادى. مەن دە ساعيىم مەن ءماديىم, مايرام قايتىس بولعاندا دا ء«ومىر مەنى جەڭدى, مەن جەڭىلدىم», دەمەدىم. العا جىلجىدىم. اجالدان كىم قاشىپ قۇتىلا العان؟ كينوداعى اعاتاي دا – جالعىز. وتكەنىن ساعىنادى, الدان ءۇمىت كۇتەدى. سونداي ساعىنىش مەندە دە بار. ادام جاراتىلعاننان كەيىن, پەندەگە ءتان قۋانىشى, رەنىشى, قايعىسى بولادى. سوڭعى جىلدارى كوڭىلىم كىشكەنە قۇلازىڭقىراپ, كينوداعى كەيىپكەرىمنەن, كۇندەلىگىمنەن داۋا ىزدەيتىن بولدىم. مايرامنان, قوس ق ۇلىنىمنان ايىرىلعان قارالى كۇندەرىمدە دوستارىم قايعىمدى جەڭىلدەتتى. قازىر ولاردىڭ قاتارى سيرەدى. بالا-شاعالارى, باسقالارى كوكەلەپ, اتالاپ جۇگىرىپ جۇرەدى. بىراق بۇرىنعى يت كويلەكتى ءبىر كيگەن, اش كەزدە دە, توق كەزدە دە قاسىڭنان تابىلعان دوستىڭ ورنىن ەشكىم باسا المايدى. «تاعدىر مەنى دوستارىمنىڭ ارتىندا قالعانداردىڭ شىراقشىسى بولىپ ءجۇرسىن دەگەن شىعار» دەپ ءوزىمدى جۇباتتىم. بىراق بۇل دا كوڭىلىمدى تىنىشتاندىرا المادى. ءومىر ءوتىپ بارادى. پارتنەر جوق دەسەم, باسقالار وكپەلەۋى مۇمكىن. بىراق شىندىعىندا سولاي. ءبىر-اق سپەكتاكلىم بار, سونى وينايمىن. بالالارمەن سپەكتاكل قويامىن. اكادەميادا اكتەرلىك كۋرسىم, تاربيەلەپ, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان شاكىرتتەرىم بار. ۇيدە بالاممەن, نەمەرەلەرىممەن جۇمىس ىستەيمىن. گۇل وسىرەمىن. اعاش ەگەمىن. سولاردى سۋارامىن. جۇمىس جەتەدى جانە بۇل ءومىر بىزبەن بىتپەيدى. ەڭ باستىسى, تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەت ورتايماۋى قاجەت. بىردە ءانۋاردىڭ مەن كورمەگەن سۋرەتىن تاۋىپ العاندا بىرگە جۇرگەن كۇندەر ەسكە ءتۇسىپ, قاتتى تولقىدىم. ءانۋار, ەسبولعان, رايىمبەك, قايسىبىرىن ايتايىن, شەتىنەن باعىلان, شەتىنەن بيىك ەدى عوي. ەندى ءومىر سولاي, باسقا امال جوق.
– اعا, ادامنىڭ ءومىرىن ولشەپ-ءپىشىپ, پەشەنەگە مورلەپ قويعان قۇدىرەت بار. ءبىز اسىقپاساق تا...
– ويىڭدى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. رەسەيدە كسرو كەزىنەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كونچالوۆسكي-ميحالكوۆتار بار. الايدا ساۋاتتى ستسەناريستەر بىزدە دە, رەسەيدە دە ساۋساقپەن سانارلىق قوي. ەرمەك تۇرسىنوۆ, رۇستەم ابدىراشەۆ, اقان ساتاەۆتاردان ءۇمىت كۇتەمىن. كينو دەگەن فۋگۋ بالىعى ءتارىزدى. بابى كەلىسۋ كەرەك. ءبىر مىسقالى كەم بولسا, كەيىپكەردىڭ جانىن جارالاپ الامىز. كەيىپكەردىڭ كومەيىنە كەسەك-كەسەك ءسوز سالىپ, كورەرمەندى تۇششىندىرىپ وتىرماسا, كينو كينو بولا ما؟ بۇل جاعى دا قولدى بايلاپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ كينوعا بولگەن قارجىسى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. ەندى ەكى-ءۇش جىلعا دەيىن جاعدايدىڭ جاقسارا قويماسىن سەزەمىز. بىراق كينو دەگەن بەكزات ونەر تابالدىرىقتا قالماسىنا دا سەنەمىز. ونەردىڭ تۇنىعىنان اۋىزدانىپ ۇيرەنگەن قايران كوڭىل تازالىقتان اتتاپ كەتۋگە ءداتى بارمايدى.
– جارتى عاسىردان بەرى قاسىمحاننىڭ ەلەسىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىڭىزدى بىلەمىن. ەل ىشىندە قاسىمحان مەن دىنمۇحامەد قوناەۆ جاقسى تانىس بولعان, ديمەكەڭنىڭ تاپسىرىسىمەن دايىندالعان دۇنيە دەگەن پىكىر بار. وسىعان كەلىسەسىز بە؟
– «اتاماننىڭ اقىرى» دا, ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» دە ديمەكەڭنىڭ يدەياسىمەن تۇسىرىلگەنى راس. «يزۆەستيا» گازەتىنەن قاسىمحان شادياروۆ تۋرالى تىلدەي حاباردى وقىپ قالىپ, شاكەن ايمانوۆقا وسىنى قولعا الساڭىز دەپ كەڭەس بەرگەن. سودان باستالدى. ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسىن» تۇسىرۋگە دايىندىق كەزىندە قاسىمحان جايلى دەرەكتەر ىزدەپ, ارحيۆ اقتارعانىم بار. الايدا قولىما بىردە-ءبىر دەرەك تۇسپەدى. قاشىپ كەتكەنىن دە, اتىلىپ كەتكەنىن دە ايعاقتايتىن جازبا جوق. ءتىپتى قايدا كەتكەنىن تۋىستارى دا بىلمەيدى. ونەردەگى قاسىمحاننىڭ تۇلعاسى رەجيسسەردىڭ ەركىندەگى قيالىمەن بىرگە داميتىن قۇبىلىسقا اينالىپ كەتتى.
– اعا, كينو بەكزات ونەر, سۇلۋلىق. «قىز جىبەكتىڭ» ورنىن الماستىرا الاتىن كينو كەلگەن جوق. كينو فەنومەنىنىڭ ءوزى دە تازالىق پەن سۇلۋلىقتان باستاۋ الىپ تۇر. سول سۇلۋلىق قازىر كينودان الىستاپ كەتكەن جوق پا؟
– كەزىندە «قىز جىبەكتى» سىناۋشىلار دا كوپ بولدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە وسەك, كورە الماۋشىلىق دەگەن ءشوپ-شالام قۋراپ كەتتى دە سۇلۋلىق قالدى. زامان وزگەردى, كوزقاراس وزگەردى, قۇندىلىقتار وزگەردى. بىراق «قىز جىبەككە» دەگەن كوزقاراس وزگەرگەن جوق. ءبارى مولدىرەپ, كينو دەگەن ساف ونەردىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ تۇر. كەنەنباي – سىرلىباي قانداي, شەگە – ءانۋار قانداي, جىبەك – مەرۋەرت قانداي. ءتىپتى بەكەجاننىڭ وزىنەن بەكزاتتىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇر. ەرمەك تۇرسىنوۆ تۇسىرگەن «كەلىن» «قازاقتاردىڭ نامىسىنا» تيگەنى ەسىڭدە بولار. مەن دە مازمۇنى جاعىنان قابىلداي الماعانمىن. بىراق ماعان كينو رەتىندە ۇنايدى. سۇلۋلىق «مەن سۇلۋمىن» دەپ ايعايلاماي-اق ەكراندى بيلەپ-توستەپ تۇر. «كەلىن» ءفيلمى اقش-تاعى «وسكار» بايقاۋىنىڭ جارتىلاي فينالىنا شىقتى. الەمدىك وركەنيەت ايەل دەنەسىنىڭ سۇلۋلىعىنا جانە تۇمسا تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىنا نازار اۋداردى. سودان كەيىن تۇسىرگەن كينولارىندا دا قان لىپىپ سوعىپ تۇر. قازىر كينوگەر مەن كورەرمەننىڭ تالعامى اراسىندا گارمونيا جوق, كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. سوڭعى نۇكتەنى كورەرمەن قويادى. بۇل پروتسەستىڭ قانشاعا دەيىن سوزىلاتىنىن مەن بىلمەيمىن.
– 1970-1980 جىلداردا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن, كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن, ەكى سىيلىقتى – رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن, كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدىڭىز. قالاي كوتەردىڭىز؟ اتاق-داڭقتىڭ ءبىر ۇرتى قان بولسا, ءبىر ۇرتى ماي بولادى دەۋشى ەدى عوي؟..
– «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرىنان» كەيىن اقىل-ەسىمنەن قالاي ايىرىلماعانىما, قالاي ءىشىپ كەتپەگەنىمە, وتباسىن قالاي ساقتاي العانىما ءوزىم تاڭعالامىن دەپ بۇرىن دا ءبىر ايتقانمىن. كوشەدە كەلە جاتقانىمدا كورەرمەندەرىمنىڭ توپ-توبىمەن سوڭىمنان ەرىپ جۇرەتىن كۇندەرى دە بولدى. تاكسيگە وتىرعاندا ەشقانداي جۇرگىزۋشى مەنەن اقشا المايتىن. قازىر سول كەزدەرى ءبىر قۇدىرەتتىڭ پاناسىنا الىپ ساقتاعانىن ەندى سەزىپ ءجۇرمىن.
– ايتپاقشى, «قىز جىبەككە» بيىل – جارتى عاسىر. شىعارماشىلىق توپتان مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن ءسىز قالدىڭىز...
– مەرەيتويعا دايىندىق قالاي دەمەكسىز عوي. ونى سىزدەر ويلاماساڭىزدار, جىبەك – مەرۋەرت ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدان نە كەلەدى؟ ەل بار, جۇرت بار, مەملەكەت بار, ەسكەرۋسىز قالماس دەپ ويلايمىن.
– اعا, ءبىزدىڭ تاڭدايىمىزدا كەشەگى شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ جاساپ كەتكەن كەرەمەت كينونىڭ ءتاتتى ءدامى قالدى. سىزدەر جاساعان كينونىڭ تابيعاتى سۇلۋلىقپەن ۇندەسىپ جاتاتىن. قازىر شە؟
– كينوداعى سۇلۋلىق پەن تازالىق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلاناتىن ماسەلە. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ۋاقىت بارىنە تورەشى. ءشوپ-شالام قۋرايدى. سۇلۋلىق پەن ادالدىق قانا – ماڭگىلىك تاقىرىپ. قازىر ەكشن جانرىنىڭ وركەندەگەن, كينونىڭ ازعان-توزعان ۋاقىتىندا تۇرمىز. امەريكا ودان باياعىدا ءوتىپ كەتتى. فرانتسيا, انگليا, يتاليا ءوزىنىڭ ءداستۇرىن تاستاماي, بۇزباي كينونىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر. بۇلاردا بىزدەگىدەي جەڭىل-جەلپى ونىمدەر جوق دەسە دە بولادى. كادر-مامانداردىڭ تاريحقا ۇڭىلۋىندە كەمشىلىك باسىم. كينوداعى تاريحتان وزگە تاقىرىپتىڭ ءبارى گولليۆۋدتان ارتىلعان جوق.
بىردە امەريكادان كينوگەرلەر كەلدى. ولار تاڭعالىپ, «سىزدەردە كينو جانرىنداعى ماتەريالدارىڭىز مول ەكەن, ءبىز قىزعانىشپەن قارايمىز, بىزدە ماتەريالدار ءبىتتى, تاۋسىلدى», دەيدى. مىنە, كوردىڭىز بە؟ بارلىق ەلدىڭ شىڭعىس حان تۋرالى كينوعا جابىسا بەرەتىنى – سول. ويتكەنى ول ماتەريال باي جانە تىڭ. سوندىقتان ءبىز ءتول تۋىندىلارىمىزعا كەلۋىمىز كەرەك. بىزدە ەلىكتەپ, سولىقتاۋشىلىق كوپ. تەلەارنالاردىڭ بارلىعى ماسكەۋدىڭ تەلەارنالارىنىڭ كوشىرمەسى عانا ەكەنىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ كينوسى ءوزىنىڭ ساياساتىنان, ەكونوميكاسىنان, حالىقتىق مادەنيەتىنەن اسىپ كەتە المايدى. ارزان كۇلكىگە قۇمار حالىقتىڭ مادەنيەتى وسكەن كەزدە عانا كينودا دامۋ باستالادى. ءبىزدىڭ جاستاردىڭ بۇگىنگى تالعامى دا وسى بولىپ تۇر. ولاردى كينوتەاترعا الىپ بارىپ «قىز جىبەكتى» كورسەتشى, ءبىرازدان سوڭ زالدان شىعىپ كەتەدى. ال باسى جوق, اياعى جوق فيلمدەردى كورسەتسەك وتىرا بەرەدى. ارزان كينو بوتەلكەگە قۇيىپ قويعان, تەك سولقىلداتىپ سورا بەرەتىن ءسۇت سياقتى. بوتەلكەدەن ءسۇت ىشكەن بالا اناسىنىڭ ومىراۋىنان تەز باس تارتاتىن ەدى عوي. ال تامىرىڭمەن قيۋلاسىپ جاتقان شەدەۆر – انانىڭ اق ءسۇتى. ونى ەمۋ ءۇشىن بالا بۇلشىق ەتىن قارشىلداتىپ تۇرىپ كۇش جۇمسايدى. كينو دا سول سياقتى تەرەڭگە بويلاتادى, جاۋاپ ىزدەتەدى. ادام دا, قوعام دا تاريحتان دەم الىپ, العا جىلجيدى.
«جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمى سول ەكشننىڭ ازداعان تاريحى بار نۇسقاسى. ايتەۋىر, سول بولسا دا, ونىڭ شىققانىنا قۋانىپ جاتىرمىز. ورتادان ءسال جوعارى فيلم دەۋگە بولادى, بىراق شەدەۆر ەمەس. ۇلكەن سالماقتى فيلمدەرگە كوپ قاراجات كەرەك.
– قىرعىز بەن قازاق, وزبەك – ءتۇبىمىز ءبىر. ەۋروپاداعى تۇرىكتەر دە ءبىر كەزدە ورتالىق ازيادان كەتتىك دەپ قازاقتى جاقىن تۇتىپ, بىزدەن الىستاعىسى كەلمەيدى. بىراق كينودا ينتەگراتسيالانا الماي ءجۇرمىز. مۇمكىن, ازىرگە, تاريحي تاقىرىپتارعا اعايىندارمەن باس قوسساق, ءبىر نارسە شىعاراتىن شىعارمىز؟
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. قاسيەتتى ونەردى تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرعىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ بارادى. ول مۇمكىن ەمەس قوي. ونەر – قۇدىرەت, ونەر – شەكسىزدىك. كينونىڭ ءورىسى كەڭىگەن سايىن ونىڭ تىنىسى دا اشىلادى. قىرعىزدار ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىنان 12 كينو ءتۇسىرىپتى. اۋەزوۆتى دە وكپەلەتكەن جوق. كۇنى كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن قىرعىز رەجيسسەرى بولات شامشيەۆ تۇسىرگەن «قاراش-قاراشتى», «قاسقىردىڭ اپانىن» نەمەسە تولەمىش وكەەۆتىڭ تاسپالاعان «كوكسەرەگىن» الىپ قاراشى. وسىدان كەيىن قازاق پەن قىرعىزدى ءبىر-بىرىنەن قالاي بولەسىڭ؟ 1960 جىلداردى قازاق-قىرعىز كينوسىنىڭ التىن عاسىرى دەپ اتايدى. التىن عاسىردىڭ باستاۋى بولىپ مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ تۇردى. ونىڭ الدىندا تورەقۇل ايتماتوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ اراسىنداعى سىيلاستىق بار. اۋەزوۆتەن كەيىن دە ايتماتوۆتىڭ قازاق حالقىنا دەگەن ىقىلاسى الا-بوتەن بولدى. ول كەزدە جىل ارالاتىپ بولسا دا كينو فورۋمدار وتەتىن, بۇكىل وداقتىڭ كينوگەرلەرى ءبىر-بىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ جاتاتىن. قازىر ونداي مۇمكىندىك جوق. ءبىر-بىرىمەن ارالاسپاسا, ونەردەگى دوستىق قالاي قالىپتاسادى؟ ىشكى ويىم, قازاق ونەرى سياقتى, قىرعىز, وزبەك ونەرى دە ءوزىن ءوزى ىزدەۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىندە جۇرگەن شىعار دەپ دامەلەنەدى. ءوزىن ءوزى تانىعان كۇنى وزگەلەردەن وزىنە ۇقساستىق ىزدەپ, ەكى جاعالاۋدا قالسا دا ءبىر-بىرىنە قول سوزۋعا جاراۋى مۇمكىن. بۇل تابيعاتتىڭ زاڭى...
– قوس ۇلىڭىز ساعي مەن ءماديدىڭ قايعىسى جۇرەگىڭىزدىڭ تۇبىنە شوگىپ, سۇيەگىڭىزگە ءسىڭىپ قالعانىن سەزىپ وتىرمىن. ساعي جيىرما جاسىندا شوقاندى سومداپ شىققان تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى. ميلليوننان ءبىر ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلاتىن عۇمىر كەشتى...
– سول كۇندەردەن امان شىققانىما ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن. العاشقى جىلدارى تاڭعى ساعات التىلاردا مەدەۋ جاقتاعى شاتقالدارعا بارىپ, تاۋ-قۇزدى جاڭعىرتىپ, جىلاسام دا ىشتەگى شەرىم سىرتقا شىقپادى. ەگىلدىم. تاۋسىلدىم. «ساعيدى قۇداي – ءوزى بەردى, ءوزى – الدى» دەپ جانىمدى قامشىلاسام دا جۇبانا الماي, باسىمدى تاسقا سوقتىم. «ىزدەپ تابار جالعاننان, بالا بەرگەن پەندە ەدىم. پەندە ولمەيدى ارماننان, مىنەكي, مەن دە ولمەدىم» دەگەن اباي جۇباتتى مەنى.
سول ساعيىم «اعا, سىزبەن تاعى ءبىر كينوعا تۇسسەم» دەپ ارماندايتىن. اجەسىنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, مەنى «اعا» دەيتىن. انامنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, بالام دەپ باۋىرىما باسىپ, ماۋقىمدى باسا المادىم. ستسەناري دە دايىن ەدى. مەن تەڭىز تارتىلسا دا, ارالدى تاستاماي, قاڭتارىلعان كەمەنىڭ قاراۋىلى بولىپ قالعان قارتپىن. ال ساعي بالام بولسا – عارىشكەر. جەردەگى قارت كاپيتان كوكتەگى پەرزەنتىنەن ءۇمىت كۇتەدى. بۇل كارتينادا اكە مەن بالا اراسىنداعى ساعىنىش قۇس جولىنداي بولىپ تارتىلىپ جاتىر. كەيدە مۇنى دا قۇدايدىڭ ءوزى ۇيلەستىرىپ قويعان ءتارىزدى. ساعيىم ماڭگىلىك ساعىنىشقا اينالىپ, قۇس جولىمەن اسپانعا ۇشىپ, جەردەگى مەنىڭ بەلىمدى ءۇزىپ كەتتى. كەيدە ساعيىمدى شوقاننىڭ جولىندا تىم ەرتە قۇرباندىققا قيدىم با, ونەردەگى جولىنىڭ تىم ەرتە كەسىلۋىنە ءوزىم سەبەپكەر بولدىم با دەپ قورقامىن. شوقانعا دايىندىق كەزىندە وت پەن سۋعا سالدىم. سوڭىندا قالادا اجەسىنىڭ, اناسىنىڭ بار ءدامدىسىن تاڭداپ جەپ جۇرگەن بالپاناقتاي بالامنىڭ جاعى سۋالىپ, كوزى مەن مۇرنى عانا قالعاندا شوقاندى تۇسىرۋگە كىرىستىم. كوز بار, ءسوز بار. ويلاسام, كوپ ساۋال سانامدى سانسىراتىپ, ميىمدى الماس قىلىشپەن وسىپ, تۇز سەپكەندەي, جۇرەگىم كەۋدەدەگى بەكىنىستى بۇزىپ جىبەرەتىندەي كۇن كەشەمىن.
ساعيىمنىڭ و دۇنيەلىك بولعانىنا الداعى كۇزدە 21 جىل بولادى. از ۋاقىت ەمەس, بەينەسى كومەسكىلەنىپ, داۋسى قۇلاعىمنان الىستاپ بارادى. سەن ايتقانداي ساعىنىش جۇرەكتىڭ تۇبىنە شوگىپ, سۇيەگىمە ءسىڭىپ كەتتى. بۇل ەندى, وزىممەن بىرگە كەتەتىن سەزىم. انەبىر جىلدارى ءوزى وقىعان مەكتەپكە اتىن بەرمەك بولىپ قۇجات تۋرالاعانىم بار. ءتۇرلى كەدەرگى الدىمنان شىقتى. اۋەلى «5 جىل بولسىن» دەدى. سودان كەيىن تاعى ءبىر سىلتاۋلاردى العا تارتتى. سىرتتاي قاراساڭ, كەدەرگى جوق: ول مەكتەپكە ەشكىمنىڭ اتى دا بەرىلمەگەن. ساعيدىڭ اتىنا سۇرانىپ-اق تۇر. مەكتەپكە ۇلىمنىڭ اتى بەرىلسە, بار جيعانىمدى سالسام دا, ەسكەرتكىشىن ورناتۋدى ءوز مىندەتىمە الار ەدىم. قازاق كينوسى تاريحىندا جيىرمادان اسقان جاسىندا شوقاندى سومداپ, مەملەكەتتىك سىيلىق العان ادام جايلى ءالى ەستىگەن جوقپىن.
– اعا, ومىردە جولى بولعان ازاماتتاردىڭ تاساسىندا مىقتى ايەلدەر تۇرادى ەكەن.
– بۇل – بارلىق ەركەكتىڭ ارمانى. ءسىز سيپاتتاعان ايەلگە قولى جەتكەن ەركەكتىڭ جولىنىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. مەنىڭ مايرام سونداي ەدى. ءومىرىمنىڭ تەمىرقازىعى – ساعيىم مەن ءماديىمنىڭ اناسى, مەنىڭ جارىم – جارتىم مايراما دەگەن ساعىنىشىم شەكسىزدىككە اينالىپ كەتكەلى قاشان... تالانتى, دارىنى بولسا دا مەنىڭ جۇلدىزىمدى جارقىراتىپ, تاسادا قالدى. جاسىم جەتپىسكە جاقىنداعاندا ماعان تاعدىر باعدات سياقتى اسىل جار جولىقتىردى. ءومىرىمدى جالعاستىراتىن پەرزەنت سىيلادى. وسى جايلار مەنى ون جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ساحناعا قايتا ورالتتى. قازىر ساعيىمنان, ماديىمنەن تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرىمە باس-كوز بولىپ, اشىموۆتەر اۋلەتىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ وتىرعان جايىم بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى