مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا وراي « ۇلىق ۇلىس – ۇلى دالا تاريحى» اتتى ونلاين كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وتاندىق عالىمدار مەن شەت ەلدىك عالىمدار قاتىسقان ۇلكەن جيىننىڭ تىكەلەي ەفيرى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىندا ترانسلياتسيا جاسالدى. جالپى, كونفەرەنتسيانىڭ ءوزى Zoom پلاتفورماسى ارقىلى جۇرگىزىلدى. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, كونفەرەنتسيانى عىلىمنىڭ ماڭايىندا جۇرگەن مىڭعا جۋىق ادام تاماشالادى.
بۇل جيىننىڭ ماقساتى نە؟ تاريح ساحناسىنا 750 جىل بۇرىن شىققان التىن وردانىڭ وتكەنىنە ءۇڭىلىپ, ونى زامانا تالاپتارىنا ساي وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەۋ, ورەلى, ەركىن, جاڭاشا كوزقاراستارعا جول اشۋ. ەكىنشىدەن, ۇلى يمپەريا رەتىندەگى ءرولىن بەكىتۋ. بۇل تۇرعىدا جاڭا عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ەكسپەديتسيالارعا باستاماشى بولۋ.
ونلاين-كونفەرەنتسيا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشىلىپ, ارى قاراي العاشقى ءسوز كەزەگى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, «ەگەمەن قازاقستان رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالىگە بەرىلدى. ول ەڭ الدىمەن «التىن وردا» اتاۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. عالىمنىڭ دالەلدەۋى بويىنشا بۇل ورىس, سلاۆيان, باتىس جىلنامالارىندا حان سارايىنىڭ سيپاتىنا قاراي قولدانىلعان اتاۋ. سوندىقتان ول ۇلكەن يمپەريانىڭ « ۇلىق ۇلىس» دەگەن ادەپكى اتاۋىن قايتارۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.
التىن وردا قانشالىقتى كوپ زەرتتەلگەنىمەن, ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارى كوپ ەكەنى راس. بۇل رەتتە د.قىدىرالى ۇگەدەيدىڭ نەمەرەسى حايدۋدىڭ تۇلعاسى تولىق اشىلماعانىنا, تاريحي تالاس قۇرىلتايى تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ ازدىعىنا, سونداي-اق, جوشى حاننىڭ ومىرگە كەلۋى مەن ومىردەن وتۋىندە ءالى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار ەكەنىنە نازار اۋدارتتى. ۇلىتاۋداعى جوشى حاننىڭ ەسكەرتكىشى شىڭعىس حان اۋلەتىنەن, سول زاماننان جەتكەن جالعىز مۇرا ەكەنى بەلگىلى. عالىم وسى ەسكەرتكىشكە قاتىستى دا مالىمەتتەر بەردى.
«پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس جىل اياسىندا اتقارىلار جۇمىستار ءالى كوپ. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دا 2015 جىلدان باستاپ بىرقاتار شارالار وتكىزدى. جيىرما شاقتى كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا ۇلەس قوستى»-دەدى عالىم.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور يۋلاي شاميلوعلى التىن وردا داۋىرىندەگى مەملەكەت باسقارۋ مەن وعان رۋ-تايپالاردىڭ ىقپالى جونىندە باياندادى. ول ءحىىى-ءحىV عاسىرلارداعى اراب, پارسى, تۇرىك دەرەككوزدەرىنە سۇيەنىپ, التىن وردا حانىنىڭ جانىندا ءتورت ۇلىس بەگى بولعانىن ايتتى. «بەكلەر بەگى» دەگەن ارنايى تيتۋل وسى ءتورت بەكتىڭ ىشىندەگى باسشىعا بەرىلگەنىن جەتكىزدى. جالى, عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ۇلىس بەكتەرى مەملەكەت باسقارۋدا, حان سايلاۋدا, اسكەر باسقارۋ ىسىندە, شەت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستا وتە ىقپالدى تۇلعالار بولعان. ياعني, التىن وردانىڭ بيلىگىندە اۆتوكراتتىق سيپات بولماعان. يۋلاي شاميلوعلى وسى تۇرعىدا تۇركى رۋ تايپالارىنىڭ تاريحىنا اناليز جاساۋعا بولاتىنىنا توقتالدى.
ش.مارجاني اتىنداعى تاريح ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, التىن وردا جانە تاتار حاندىقتارىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى يلنۋر ميرگالەەۆ (تاتارستان) ونلاين-كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءوز ورتالىقتارى اتقارىپ جاتقان ىستەر تۋرالى مالىمەت بەردى. كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعان عالىمدارعا ورتالىق شىعارعان جۋرنالدار مەن كىتاپتارعا قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتتى. ونىڭ نەگىزگى بايانداماسى ابۋ باكر كالاندەر ءرۋميدىڭ «كالاندەر-نامە» كىتابى توڭىرەگىندە بولدى. تۇركيانىڭ اقساراي قالاسىندا تۋىپ, جوعارى ءبىلىم العان ابۋ باكردىڭ وزبەك حان مەن جانىبەك حان تۇسىندا وردادا قىزمەت اتقارعانىن بايانداعان ميرگالەەۆ يبن باتۋتانىڭ ەستەلىگىندە ايتىلعان ابۋ باكر تۋرالى ەسكە الدى. عالىم ەكەۋى ءبىر ادام دەگەن بولجام جاسايدى. كىتاپ نە تۋرالى دەگەنگە كەلسەك, وندا وزبەك پەن جانىبەككە ارنالعان بايىتتەر, قۇران سۇرەلەرى مەن اياتتارى, ءتۇرلى مىسالدار جازىلعان. ەڭ نەگىزگى نارسە رەتىندە اللاعا عاشىقتىق باياندالعان. عالىم وسى كىتاپ ارقىلى التىن وردا داۋىرىندەگى يسلام دىنىنە قاتىستى سۇراقتارعا ءبىرشاما مالىمەت الۋعا بولادى دەگەن پىكىردە. ونىڭ ويىنشا وسى كۇنگە دەيىن التىن وردا نەگىزىنەن يسلامنىڭ سوپىلىق باعىتىن ۇستاندى دەگەن پىكىر باسىم بولعان. ال, كىتاپتاعى مالىمەتتەردە وردادا ءتۇرلى يسلام ءدىنىنىڭ ءتۇرلى اعىمدارى قاتار ءومىر سۇرگەن.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىنىڭ باستى تەزيسى رەتىندە التىن وردانى «مەنشىكتەۋگە» بولمايتىنىن جەتكىزدى. «راس, التىن وردانىڭ مۇراگەرلەرى سانالاتىن كوپتەگەن حالىقتار بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتىنىڭ باستاۋىندا التىن وردا تۇرعانىن دالەلدەپ بەرە الادى. سونىڭ ىشىندە ءبىز دە مۇراگەرمىز. جوشى ۇلىسىنىڭ تەرريتورياسى قازاق حاندىعىن قامتيدى. تالاس قۇرىلتايى ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا وتكەن. التىن وردانىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى – سارايشىق ءبىزدىڭ ەلدە. جوشىعا قويىلعان ەسكەرتكىش ۇلىتاۋدا. ول ۇلىتاۋدا جەرلەنگەن. مۇنى الەم عالىمدارى مويىنداعان. دەسە دە ءبىز التىن وردانى ء«بولىپ الماۋىمىز» كەرەك»-دەدى عالىم. عالىمنىڭ پىكىرىنشە جارتىلاي كوشپەلى عۇمىر كەشكەن قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىس سالتىندا التىن وردا داۋىرىندەگى ءداستۇر, مەنتاليتەت, تۇرمىس 18-عاسىرعا دەيىن ساقتالعان.
قورىتا ايتقاندا ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىسقان عالىمداردىڭ ارقايسىسى وسىدان 750 جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇلكەن يمپەريا جايلى كوپتەگەن تۇشىمدى پىكىرلەر ايتتى. ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعى اياسىندا اتقارىلعان شارۋالارمەن ءبولىستى. ونلاين-كونفەرەنتسيانى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان جۇرگىزدى.