ءيا, كيەلى ونەردىڭ پاتشالىعىنا بارار جول وڭاي دەپ كىم ايتتى, ونىڭ التىن قاقپاسى تەك شىندىققا, تازالىققا, اششى تەرىن شەلەكتەپ توككەن شىنايى تالانتقا عانا اشىلاتىنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ساحنا ساردارىنىڭ ءبىرى – نۇرمۇحان ءجانتورين ەدى. ادامدار نەگە ۇمىتشاق, نەگە عاپىل, وشپەس مۇرا قالدىرعان تالاي جاقسىلارىن كەيدە ۇمىتىپ كەتەدى.
ازبايتىن, توزبايتىن, ءاز ونەرى ۋاقىت وتكەن سايىن قۇلپىرا تۇسەتىن, سامارقاننىڭ كوك تاسىنداي جايتاڭ قاعاتىن ايگىلى دارىننىڭ 2018 جىلى اتالىپ وتۋگە ءتيىس 90 جىلدىق مەرەيتويى دا جوقتاۋشىسى بولماعاسىن قۇمىعىپ قالدى. مۇنى ايتپاۋعا دا بولار ەدى, الايدا ءجانتوريننىڭ جۇرناعىنا تاتىمايتىن الدەبىرەۋلەردىڭ تەاتر فەستيۆالدارى دۇرىلدەي ءوتىپ, بۇكىل رەسپۋبليكاعا ساۋىن ايتىلىپ, وعان بۇگىنگى كوزى ءتىرى تەاتر مەن كينونىڭ «پەرعاۋىندارى» اتتانداپ شابىسىپ, سىي-سياپاتقا بوگىپ قالدى.
ء«جانتورين شابىتتانعان ساتتەرىندە جاستىق حيكايالارىن, ءوز ءومىرىنىڭ قىزعىلىقتى شاقتارىن مۇرتىنان كۇلكى توگىلە وتىرىپ اڭگىمەلەر ەدى. وسىنداي مەزەتتەردە سىرشىل دا جومارت, ال قىرسىعىپ قالسا تۇنجىراپ, ۇندەمەي قوياتىن. سوندىقتان دا ونىڭ ارالاساتىن ادامدارى دا سيرەك ەدى», دەيدى زامانداستارى.
ونى شابىت ۇستىندە, قولىنان كەلمەيتىنى جوق سيقىر ونەرى ساف التىن ەرىتىندىسىندەي تامشىلاپ, كوزىنەن قان ارالاس وت شاشىراپ, تاڭىرلىك بەينەگە ەنگەن ءساتىن كورسەڭ عوي, شىركىن!
قول جايىپ ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇرامايتىن, ءوز قادىرىن ءوزى بىلەتىن, تەرەڭ دارياداي ىرعالىپ اعاتىن, وتكىر كىشىرەك كوزىنەن تالانتتىڭ, مول ءبىلىمنىڭ, اقىلدىڭ جالقىن ساۋلەسى سەبەزدەپ تۇرۋشى ەدى-اۋ!
امال نە, قاشان دا ءار تالانتتىڭ تۇسىندا ونىمەن بىرگە ءبىر پەرعاۋىن, ءبىر سۇرقىلتاي قوسا جۇرەدى.
«تالانت, قازاقشا ايتقاندا, بايگە اتى سەكىلدى, ونىڭ كۇنى ازاپپەن وتەدى. ازاپتىڭ قىزىعىن جالپاق جۇرت كورەدى», دەپ ەدى-اۋ ءبىر كەزدە تاكەن الىمقۇلوۆ.
وسى ورايدا, حاديشا بوكەەۆا اپايدىڭ مىنا پىكىرىنە دە جولشىباي سوعا كەتكەن ءجون بە دەيمىن: «ونەردە نۇرمۇحان جانتوريننەن اسقان سەرىك بولعان جوق مەندە. ونىمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن جىلدارىم – شىعارماشىلىعىمداعى ەڭ قىمبات ۋاقىتتار. نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ تاعدىرى – ۇلكەن سۋرەتشى تۇلعاسىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن مىنەزىن تۇسىنبەۋ, مويىنداماۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى سەكىلدى. ول تەاتردان كەتكەن سوڭ, مەن دە رەپەرتۋاردان شىعىپ قالعانداي بولدىم. سەرىگىمدى, ونەردەگى ءھام ومىردەگى دوسىمدى جوعالتتىم عوي! بۇگىنگى كۇنى تەاتر ۇجىمىندا نۇرمۇحانعا تالانتىمەن, مادەنيەتىمەن تەڭ كەلەتىن اكتەر جوق. وعان دەيىن دە بولماعان ەدى».
نۇرەكەڭمەن ونەر جازيراسىندا ۇزاق جىل قويان-قولتىق, ۇزەڭگىلەس جۇرگەن حاديشا اپايدىڭ مىنا ءسوزىنىڭ ارعى جاعىنان ءبىراز جايت «مەنى دە ايت, مەنى دە ايت» دەپ سىعالاپ تۇرعانداي.
ولگەن بۋرانىڭ باسىنان ءتىرى اتاننىڭ يمانى ۇشادى. مىنە, كول-كوسىر دارىن, جويقىن تالانتتى ۇمىتتىرۋ, ەلەمەۋ سياقتى قوتيىندىقپەن توعىشارلار ءالى دە اينالىسۋدا ەكەن-اۋ!
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىن ءبىراز جىل باسقارعان گەيدار اليەۆ: ء«بىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكى بايلىعى بار: ونىڭ العاشقىسى مۇناي دا, ەكىنشىسى – ءمۇسىلىم ماگوماەۆ», دەيدى ەكەن.
ءيا, ۇلت ماقتانىشىن وسىلاي اسپەتتەسە نە ايىپ؟
قۇدايعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قۇشاعىندا ءجۇرىپ, ءوز جەكە باسىنا دەگەن قۇشتارلىعىن جويعان پەندە عانا كەمەل دۇنيە تۋدىرا الادى. ۇزدىكسىز رۋحاني ىزدەنىس, توقمەيىلسۋدى بىلمەيتىن دامىلسىز ەڭبەك, بيىك پوەتيكالىق مادەنيەت, الەمدىك كلاسسيكانىڭ تۇڭعيىعىنا بۇلقىعان, ەنتسي- كلوپەديالىق ءبىلىمدى مەڭگەرگەن نۇرمۇحانداي اكتەر سيرەك ەدى-اۋ!
جالعاندا ەلدىڭ جان قىلىن تەربەۋدەن قيىن نارسە جوق. ونىڭ ۇستىنە, مىنەزدى تالانتتار تارپاڭ كەلەدى. ءجانتوريننىڭ تەاتردان كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – رەجيسسەرلەردىڭ كاسىبي بىلىمىنە كوڭىلى تولماعاندىقتان ەكەنى انىق.
ول – ەۋروپالىق پلاستيكا مەن دالالىق مادەنيەتتىڭ سۇلۋ سينتەزىن تاپقان سۋرەتكەر. ول باتىس پەن شىعىس ونەرىنىڭ قوسپاسىنان وزىندىك وي تۇيە بىلگەن حاس شەبەر ەدى.
ەگەر انگليا, گەرمانيا نەمەسە امەريكادا تۋسا, ءجانتورين جەر-جيھانعا ءماشھۇر جامپوز اكتەر بولار ەدى-اۋ! قايتەرسىڭ, قازاقي ورتادا, قىرقىلجىڭ قوعامدا ءومىر سۇرسە دە, سابازىڭ وتتاي مازداپ ءوتتى-اۋ! دامۋ ديالەكتيكاسىنا سايساق, قىلتاناق تا ءوسىپ, الىپ بولادى. بويى ءجۇز مەتردەن ءارى سامعايتىن سەكۆويا اعاشى دا بارماقتاي داننەن تامىر تارتادى.
قاشان دا, قۇداي تاعالا جويقىن تالانتتاردىڭ جولىنا قيىندىق پەن قاسىرەتتىڭ نەشە اتاسىن ءۇيىپ توگەدى. «اللا قولداسا, الاپات ءورتتىڭ ىشىندەگى شۇيكەدەي ماقتا دا جانباي قالادى» دەگەندەي, الگىلەر الدىنداعى كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن جايپاپ وتەدى. بىراق بۇل وزدەرىنە دە وڭايعا سوقپايدى.
اتا-اناسى بالا كەزىندە بەتحوۆەندى رويالدا ويناۋعا اشتىقپەن جازالاپ ۇيرەتكەن, جاس پاگانينيدى دە اكە-شەشەسى ۇرىپ-سوعىپ, شولانعا قاماپ ماجبۇرلەگەن. ايگىلى مايكل دجەكسوندى دا اكەسى بەلبەۋمەن ءتىلىپ تۇرىپ, ءان ايتۋعا داعدىلاندىرعان.
شىڭعىس تورە دە بالاسى شوقاندى ومبىداعى كادەت كورپۋسىنىڭ وقۋىنا ويبايلاتىپ, ارباعا بايلاپ اپارعان.
ال نۇرمۇحان اكەسىز ءوستى. «اكەسىز جەتىم – ارلى جەتىم» دەگەندەي, ءومىر بويى ءوزىن ءوزى جانىن جالداپ, ونەر بيىگىنە سۇيرەۋمەن وتكەن ءتارىزدى.
ايگىلى اكتەر 1928 جىلى اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسىندا ءومىر ەسىگىن اشىپتى. قىزى جاننانىڭ ايتۋىنشا, شەشەسى عازيز 16 جاسىندا نۇرمۇحاندى تۇيەنىڭ ۇستىندە تولعاتىپ, قيىندىقپەن دۇنيەگە اكەلەدى. وتباسىنداعى بەرەكەسىزدىكتىڭ سالدارىنان بايعۇس كەلىنشەك ەمشەكتەگى بالاسىن ارقالاپ, ارىپ-اشىپ, توركىنىنە كەلىپ پانالايدى. اكەسى سەيداحمەت تە «شۋ, قاراقۇيرىق» دەگەندەي, سول كەتكەننەن مول كەتىپ, حابارلاسپايدى. عازيز شەشەسى بالاسىن اتاسى جانتورەنىڭ اتىنا جازدىرىپ, جالعىز ءوزى تاربيەلەپ, ادام ەتىپ شىعارادى.
ەندى نۇرمۇحاننىڭ اكەسى سەيداحمەتكە جازعان حاتىن وقىپ كورەيىك: «كوكە, 45-كە كەلگەنشە مەن سەنىڭ اتىڭدى دا بىلگەنىم جوق. ءوزىڭدى دە ءبىر كورگەن جوقپىن. قالجان اپا بولماعاندا, مۇمكىن, ءبىر-ءبىرىمىزدى ءالى كۇنگە دەيىن كورمەي جۇرە بەرەر مە ەدىك...
الماتىعا نەمەرەلەرىڭدى كورۋگە نەگە كەلمەگەنىڭدى سۇرادىم. ۇندەمەدىڭ. ءبىرىنشى رەت جولىققانىمىزدا قازانعا سالاتىن مالدىڭ ءبىر قابىرعاسى تابىلمادى ما دەپ سۇرادىم. ۇندەمەدىڭ. جالعىز ۇلى الىستان كەلگەندە وعان ءبىر سۇر ءجىپ بەرەتىن ادەت بار عوي. ال سەن ۇندەمەدىڭ. بۇل ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىز ەمەس پە ەدى...
عازيز قايتىس بولدى. سەن ۇندەمەدىڭ. سەن ايەلىڭدى, مەن انامدى جوعالتتىم. سەن ۇندەمەدىڭ. جەتىم كۇيىمدە 50 جاسقا جەتتىم. بۇل تۋرالى گازەتتەرگە كوپ جازىلدى, بۇكىل قازاقستان بىلەتىن. ال سەن ۇندەمەدىڭ. سەنىڭ ۇلىڭ اكە اتاندى. ۇندەمەدىڭ...
جانىن ازاپقا سالسا دا, مەنى ادام ەتىپ شىعارعان كىم؟ عازيز! وقىتىپ, توقىتقان كىم؟ عازيز! سوندىقتان كوكە, رەنجىمە, مەنىڭ اكەم دە, شەشەم دە عازيز بولدى.
ءيا, مەن اداي رۋىنانمىن. بىراق قانداي بۋىننان ەكەنىن بىلمەيمىن. ونى ماعان كىم ايتىپ جاتىر؟ ادايلاردىڭ اراسىندا «مەن ادايمىن» دەپ ايتۋعا ۇيالاتىن ەدىم. سەبەبى قاي بۋىننان تارايتىنىمدى تولىق ايتا المايمىن... سەن 16 جاسىندا تالاق قىلعان عازيز دا مۇنى تارقاتىپ, تۇسىندىرمەدى. ال سەن ۇندەمەدىڭ.
عازيز كەتتى. سەن دە كەتەتىن شىعارسىڭ... ءۇنسىز. ەشبىر شىندىقتى بىلە الماي, مەن دە سەندەردىڭ سوڭدارىڭنان بارارمىن. ورىسقا ۇيلەنگەنىم ءۇشىن ول جاقتا وتقا كۇيەتىن شىعارمىن. ەشتەڭە ەتپەس!
ەگەر سەنىڭ جورعاڭ تامۇقتىڭ قاسىندا جايىلار بولسا, ساعان حات جازىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. ساۋ بول, امان بول, كوكە!
نۇرمۇحان».
ياپىرماي, باقيعا اتتانار الدىندا شارت جۇگىنىپ, انتقا وتىرعانداي بۇل نەتكەن اۋىر حات؟! سونشالىق ءبىر-بىرىنە توپىراق تا سالمايتىنداي, باستارىنا نە كۇن تۋدى ەكەن؟ بەتى اۋلاق, ءوز قانىنان جارالعان نۇرمۇحانداي بالاسىن سىرتقا تەپكەن مۇنداي دا قاتىگەز اكە بولادى ەكەن-اۋ!
اكەلەرىن سوعىس جالماپ, ءومىر بويى وكسىپ وتكەن كەشەگى اعالارىمىز اناۋ, ال اكەسى جەر بەتىندە ءدىن امان ءجۇرىپ, ءوزى ءتىرى جەتىم اتانعان نۇرمۇحان مىناۋ... ە, قانيزەسى كەڭ قۇداي- اي, پەندە شىركىندى ءتۇرلى كۇيگە سالاسىڭ-اۋ!
ەندى نۇرەكەڭنىڭ ءومىربايان سوقپاعىنا قايتا ورالايىق. ول ەڭبەك جولىن ەرتە باستايدى. مۇناي ونەركاسىبىندە وپەراتوردىڭ كومەكشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ ۇيعارۋى بويىنشا, گۋرەۆتىڭ جاس مۇنايشىسى نۇرمۇحان 1946 جىلى 18 جاسىندا الماتىعا التى ايلىق كينومەحانيكتەر كۋرسىنا كەلەدى. ەكراننان, ساحنادان كورگەن ارتىستەردىڭ ويىندارىن, ءىس-ارەكەتتەرى مەن مىنەز-قۇلقىن اينىتپاي سالعان نۇرمۇحانعا كۋرستاس دوستارى دا تاڭعالىپ جۇرەدى. ءوزى دە بۇعان «ەت پەن تەرىنىڭ اراسىندا جۇرگەن, بالالىق اۋەستىكتەن تۋعان ۋاقىتشا نارسە شىعار» دەپ ءمان بەرمەيدى.
ەگەر مىنا ءبىر وقيعا كەزدەسپەگەندە, نۇرمۇحان كينومەحانيكتەر كۋرسىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەتىپ قالار ما ەدى, قايتەر ەدى؟!
كەشكە قاراي اسحانادان تاماقتانىپ, جاتاقحاناعا قايتىپ كەلە جاتقان ءبىر توپ جىگىتتىڭ ىشىنەن كوشەدە كەزدەسكەن بەيتانىس جان نۇرمۇحاندى ءبولىپ الىپ: «مەن رەجيسسەر كوچەتوۆپىن. جىگىتىم, ءسىزدىڭ كينواكتەر بولعىڭىز كەلمەي مە, ەگەر كەلىسسەڭىز, تەز ارادا حابارلاسىڭىز», دەپ مەكەنجايىن جازىپ قالدىرادى.
ءسويتىپ نۇرمۇحان اياق استىنان كينو اكتەرلەر مەكتەبىنە قابىلدانادى. كەيىننەن ءجانتورين رەجيسسەر كوچەتوۆپەن كەزدەسىپ, ون جىگىتتىڭ ىشىنەن نەگە مەنى تاڭدادىڭىز دەگەندە, ول: «سەنىڭ سىناي قاراعان جاي كوزقاراسىڭنىڭ ءوزى ادامدى رەنتگەن ساۋلەسىندەي ءتىلىپ وتەدى ەكەن. بۇل – ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن ايرىقشا قاسيەت. كوز – كينواكتەردىڭ جانى», دەپ شىندىقتى ايتىپتى.
ەندەشە, بار كىلتيپان – دۇنيەنى كىرپىك قاقپاي باعىپ وتىرعان, ويعا شۇپىلدەگەن وسى ءبىر قىسىڭقى كوزدە جاتپاسىن؟!
كسرو حالىق ءارتىسى, كينو پاتريارحى سەرگەي گەراسيموۆ: «مەن ءجانتوريننىڭ شوقاندى ويناعانىنداي, چەرنىشەۆكيدى دە ءدال وسىنداي ەتىپ وينايتىن ادام تابىلسا دەپ ارماندايمىن. ءجانتورين ەكراندا ءدال شوقاننىڭ ءوزى بولىپ كورىندى. بۇل ادامنىڭ جۇزىنەن, ءىس-ارەكەتىنەن, قيمىلىنان, جانارىنان حالىقتىڭ تاريحىن كورەسىڭ. مەن ءفيلمدى ەكى رەت تاماشالادىم. ءۇشىنشى رەت ونىڭ بەت-الپەتىن زەرتتەۋ ءۇشىن كوردىم. ءۋاليحانوۆ ەكراندا سونشالىق كەرەمەت بەرىلگەن. ءىرى. كەز كەلگەن كورىنىستەر, اسىرەسە شوقاننىڭ كوزدەرى عاجاپ!» دەپ جازدى.
وسى ورايدا, كوسموستىڭ جالىنىنداي جالماپ تۇسەتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلەسىندەي اناۋ تۇنجىر دا تۇڭعيىق كوزقاراسقا ەرىكسىز تاڭدانا قارايسىڭ.
كەزىندە روزا تاجىبايقىزى باعلانوۆا اپاي دا («جاس قازاق», 4.10.2013 ج.) مىنا ءبىر كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن سىر ۇشىعىن ساباقتاي كەتىپتى: «مەنىڭ بىلۋىمشە, گۇلفايرۋس مانسۇرقىزى يسمايىلوۆا ءومىر بويى اكتەر جانتورينگە عاشىق بولىپ ءوتتى. سونداي جانعا كوز سالماعان قانداي ەركەك, كىم بىلەدى؟ ايتەۋىر قوسىلا المادى. گۇلفايرۋس نۇرمۇحان بولماسا ءبارىبىر دەدى مە, وزگە ۇلتتىڭ جىگىتىنىڭ ەتەگىنەن ۇستادى. مەن ويلايتىنمىن, گۇلفايرۋس نەگە قىزىقتى, سول «سىعىرايعان كوزىنە» عانا ما دەپ. مەن قاتەلەسىپپىن. ول ناعىز جىگىتتىڭ سۇلتانى, اسقان تالانت يەسى, سول كوزى, ەكراندا ۇندەمەي تۇرعان بەينەسى, قايتالانباس دارا تۇلعا ەكەن, ونى ۋاقىت كورسەتتى. اسىل تۋعان گۇلفايرۋس «الگى كوزگە» تەگىن عاشىق بولماپتى-اۋ».
مىنە, روزا تاجىبايقىزى ايتقانداي, وسىناۋ تۇنجىر دا, تۇڭعيىق ءھام وتتى جانار ءجانتورين فەنومەنىنىڭ ءبىر بولشەگى دەسە بولعانداي.
ستسەناري ءماتىنىن جاتتاپ الىپ, ايتار ءسوزىڭدى تۋرالاپ توپەلەمەي, كوز شولاسىمەن سەزدىرۋ, قۇپيالاپ, تۇسپالداپ ايتۋ, يشارامەن ءبىلدىرۋ احۋالدى ودان ءارى قۇتىرتا, ىنتىقتىرا, ۇزدىكتىرە تۇسپەي مە؟
ىشكى مونولوگ, قاجەت جەرىندە ءسال-ءپال جادىراعانىمەن, ۇنەمى ويعا باتىپ وتىرۋ – دەدۋكتسيا ارقىلى ۇعىسۋ, ءار نارسەنىڭ مانىنە ءۇڭىلۋ – نۇرمۇحان ونەرناماسىنىڭ ەڭ باستى يمانشارتىنداي.
نەگىزىنەن, اكتەرگە كەرەگى, ءبىرىنشى – سۇڭعىلالىق, ەكىنشىسى – كەيىپكەر بەينەسىن قالىپتى جاعدايدان دا شىرقاتىپ, يمپروۆيزاتسيالىق شەبەرلىكپەن مازداتا ويناۋ, ءۇشىنشىسى – سوعان لايىق كوڭىل كۇي دەسەك, ءجانتورين ويىنى وسىلاردىڭ ورتاق كۆيتەسسەنتسياسى سەكىلدى.
قازاقتىڭ ويلى اقىنى دۇيسەنبەك قاناتباەۆتىڭ ء«رول» دەگەن نۇرمۇحان جانتورينگە ارناعان ولەڭى بار.
ماڭعىستاۋدىڭ جەرىندە...
توڭكەرىستى شاقتاردى,
كورسەتەتىن ءبىر فيلم ءتۇسىرىلىپ
جاتقان-دى.
ۇزاقتى كۇن باس اكتەر ءجۇردى وتىندە
اپتاپتىڭ,
رەجيسسەر ريزا, قويادى ونى
ماقتاپ تىم.
زاۋال اۋا توزاڭعا تولعان كەزدە
قارسى الدى;
– دەم الىڭدار! – دەپ جۇرتقا
رەجيسسەر جار سالدى.
ۇمىتتى ما كەيىپكەر,
جۋىپ-شايماي گريمىن,
قاقپاسىنا تاياندى شۇباتى بار
ءبىر ءۇيدىڭ.
سالەم بەردى اجەگە,
ارىپ-اشقان «قۇرباشى»...
– ءتىرى مە ەدىڭ, اعاتاي...
توقابايدىڭ قۇرماشى؟!
كەيۋانا بىلمەدى باۋىرىنا نە دەرىن,
جىلاپ تۇرىپ ۇسىندى...
شۇبات تولى زەرەڭىن...
مىنە, كوردىڭىز بە, بارلىق ءتۇيىن وسى سوڭعى شۋماقتاردا! بالەنباي جىل بۇرىن وپات بولدى دەگەن اعاسىن جازباي تانىپ, قارىنداسى ءۇنسىز وكسيدى. تانىپ تۇر. تاڭعالىپ تۇر. ءاي, نۇرەكەم-اي, زاڭعارىم-اي! كىمدى سومداساڭ دا اينىتپاي كەسكىندەيسىڭ-اۋ!
«جاراتقان يە ءوز دەگەنىن اسا دارىندى ادامداردىڭ اۋزىمەن يشارالاپ, سولاردىڭ قيمىل-ارەكەتىمەن, اعىل-تەگىل ايتقان سوزىمەن سەزدىرەدى», دەيدى دانالار.
تابيعاتتا مورگان ساعىمدارى دەگەن بولادى. ول كەيدە ونداعان عاسىر بۇرىنعى وقيعالاردى قاز-قالپىندا قاس-قاعىم ساتكە كوز الدىڭا اكەلەدى دە, ىلە-شالا عايىپ بولىپ كەتەدى. مۇنىڭ قۇپياسىن ءالى كۇنگە جان بالاسى بىلگەن ەمەس.
ەندەشە, نۇرمۇحان دا جۇزدەگەن جىلدار بۇرىنعى بەيبارىس باباسىنىڭ ءدال كەسكىنىن بىزگە مۇراعا قالدىرعان شىعار, كىم ءبىلسىن؟!
كينواكتەرلەر مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن جاس دارىن العاش رەت 1949 جىلى «موسفيلم» تۇسىرگەن «الاستالعان اليتەت» كينوفيلمىندەگى تۋماتۋگەنىڭ ەكراندىق كەيپىن سومدادى. وسىدان كەيىن ءوزىنىڭ اكتەرلىك قابىلەتىمەن كوزگە تۇسە باستاعان ءجانتورين 1950 جىلى تاشكەنتتىڭ تەاتر ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى ءۇش جىل ىشىندە ءبىتىرىپ قايتتى جانە كوپ كەشىكپەي قازاقتىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ترۋپپاسىنا قابىلداندى. ايگىلى اكتەر دراما تەاترىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, قاشان كەتەر كەتكەنشە 32 ءرولدى شەبەرلىكپەن سومداپ شىعىپتى. ال كينو سالاسىندا 72 رولدە ويناپ, ونىڭ كوپشىلىگىندە باستى كەيىپكەرلەردى تاڭداي قاقتىرا بەينەلەپ, كورەرمەندەرىنىڭ شەكسىز العىسىنا يە بولدى.
قاراپ وتىرساق, ءجانتورين 6 رەت «قىرعىزفيلمدە», 5 رەت «موسفيلمدە», 2 رەت «لەنفيلمدە», 3 رەت «سۆەردلوفيلمدە», 6 رەت «وزبەكفيلمدە», 1 رەت «موڭعولكينودا», 1 رەت دوۆجەنكو اتىنداعى كينوستۋديادا, 1 رەت گوركي اتىنداعى كينوستۋديادا, 1 رەت ودەسسا كينوستۋدياسىندا, 1 رەت «قاراقالپاقكينودا», 1 رەت «ەكران» ورتالىق تەلەديدارىندا باستى رولدەردى اسقان شابىتپەن كەسكىندەدى.
وتكەن جىلدار جىلناماسىن اقتارعاندا, ءجانتورين جايلى جەرگىلىكتى ونەر قايراتكەرلەرىنەن گورى, شەتەلدىك ونەر ساراپشىلارى, اسىرەسە رەسەيدىڭ تەاتر مەن كينو الىپتارى كوبىرەك قالام تەربەپتى.
كسرو-نىڭ سوڭعى مارشالى, گكچپ-عا قاتىسۋشى دميتري يازوۆ ءوز ەستەلىگىندە: «الماتى – تەاترالدى قالا. ونەر وردالارىندا جاڭادان قويىلاتىن دۇنيەلەردەن قالماۋعا تىرىساتىنمىن. بۋلگاكوۆتىڭ «مولەرىن» ساحنالاعاندا مولەر ءرولىن ويناعان نۇرمۇحان ءجانتوريندى كورۋگە ماسكەۋدەن ارنايى ادامدار ۇشىپ كەلگەنىن دە بىلەمىن», دەگەن ەدى.
سۇلتان بەيبارىس وبرازى – نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا اينالعانى بەلگىلى. ءفيلمنىڭ دىبىسىن جازۋ ساتىندە داڭقتى رەجيسسەر سەرگەي بوندارچۋكتىڭ ءوزى: «نە دەگەن اكتەر, نە دەگەن كەرەمەت تۇلعا! ونىڭ ءۇنىن جازۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت قوي!», دەپ تاڭداي قاققانى ەسىمىزدە.
مىنە, «سۇلتان بەيبارىس» فيلمىندەگى نۇرمۇحان سومداعان ادامدار تاعدىرلارىنىڭ, ءومىر, تىرشىلىك كورىنىستەرىنىڭ عاجايىپ پانوراماسى تەربەتىلە كوشكەن كەرۋەندەي كوز الدىمىزدان ءوتىپ جاتىر...
ءالدىسى ءالسىزىن تالاپ جەپ, قانىن سۋداي شاشىپ جاتقان ورتا عاسىرلىق داۋىردە ءزىلماۋىر حيكمەت, مەحناتتار ەڭسەسىن ەزىپ, تۇڭعيىق ويعا باتقان, بەتى قاقتالعان مىس قاڭىلتىرداي بوپ كۇرەڭىتكەن بەيبارىس بەينەسى...
وسى فيلمدەگى وي مەن سيمۆوليكاعا ورالايىقشى. ۋاقىت پەن كەڭىستىك, دۇلەي كۇش پەن دارمەنسىزدىك, ءبىر ۋىس عۇمىر, باق پەن سور, ءۇمىت پەن ۇرەي, داڭق پەن مۇساپىرلىك, جارتى الەمدى جامباسىڭا باسساڭ دا, تۇبىندە كۇللىسى تۇلدىرلانىپ, ءبارى بەكەر, قۇر ءراسۋا اۋرەشىلىك ەكەنى نۇرمۇحاننىڭ وي اعىستارى, ىشكى مونولوگتارى ارقىلى تۇلا بويىڭدى قالشىلداتادى. ءيا, ول تىرشىلىكتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن, ادام جانىنىڭ يىرىمدەرىن قاپىسىز مەڭگەرىپ, رۋحاني ماكسيماليزمگە قول ارتتى.
ءجانتوريننىڭ سومداعان بەيبارىسى, شوقانى, باتۋى... سيقىرلى بوياۋمەن بەدەرلەنگەن الەمدىك كارتينالار گالەرەياسىنا قوسىلدى.
جۇماباي قۇليەۆ
(جالعاسى بار)