اداي جىلقىسى ءھام «پولك بالاسى»

وبلىس, مايدان باسشىلارىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس تۇششىقۇدىقتاعى 14-اۋىلدان (ەلتاي كولحوزى) ورال مايدانىنا 150 جىلقى الىناتىن بولدى. اسكەرگە جارامدى جىلقىنى ىرىكتەۋ ءۇشىن «كونسويۋز» مەكەمەسى ارقىلى ەكى-ءۇش اسكەري وكىل كەلدى. مىنگەندەرى «پولۋتوركا». شاڭدى اسپانعا ءۇيىرىپ, داۋىسى دارىلداپ, جەر دۇنيەنى قۋىرىپ بارادى. كوپشىلىك جان-جاقتان جينالا قالدى. كەلگەن ەكى-ءۇش ورىستىڭ باسشىسى جىلقى تاني بىلەتىن, بۇرىنعى شارۋاشىلىق مامانى بولىپ شىقتى. ول اۋىل-اۋىلدىڭ جىلقىسىن تۇگەل جيناقتاپ, ءبىر جەرگە ءيىردى, جىلقىلاردى ىرىكتەپ, ىشىندەگى تاۋىرلەرىن بولەكتەدى. جىلقىنىڭ بويىن, ۇزىندىعىن, ءتىسىن قاراپ جارامدى دەگەندەرىنە نومەر بايلادى. اۋىل-اۋىلدان جىلقىعا ارقان جينالدى. بۇلارى ەشكىنىڭ قولدان ەسكەن مىقتى قىل ارقانى. سونىمەن ەڭ تاڭداۋلى دەگەن 150 جىلقى ىرىكتەلدى. الگى باستىق ورىس: «مىناۋ اداي جىل­قى­لارى دون جىلقىلارىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس» دەپ ماقتاۋىن دا كەلىستىردى. سودان سوڭ ول:

– جىلقىنى گۋرەۆكە دەيىن (قازىرگى اتىراۋ) شاشاۋ شىعارماي ايداپ بارۋ ءۇشىن بىزگە ەكى-ءۇش ادام كەرەك, دەدى. مۇنداي ءارى بۇيرىق, ءارى وتىنىشكە ەشكىم قارسىلاسقان جوق. جۇرتتىڭ ءبارى دە اسكەري ءتارتىپتىڭ قاتال زاڭىن تۇسىنەتىن. الىس جولعا جىلقى ايداۋعا جارامدى دەگەن تەمىرباي دەگەن قاريا مەن ون التى جاستاعى سارىجان اتاشەۆ دەگەندەر جۇرەتىن بولدى.

– تاعى دا ءبىر ادام كەرەك, – دەدى ورىس باستىق. كولحوز باسشىسى جۇما­عالي جاپاقوۆ تەرەڭنەن تول­عاپ سويلەيتىن, بارلىعىن دا كەسىپ-ءپىشىپ, ءبىلىپ ايتاتىن اڭعارىمپاز ادام ەدى:

– ەس بىلگەلى جىلقىمەن كوزىن اشقان, جىلقىنىڭ قۇلاعىندا ويناپ وسكەن ەڭ جاس جىلقىشىمىز مىناۋ ەسمىرزا دەگەن بالامىز بار, ءوزى 12 جاستا بولعانمەن, جيىر­ما­داعى جىگىتتەي قاجىرلى. ال باسقالارى ىلعي قاتىن-قالاش دەگەندە, ەس­مىر­زا ەكى كوزىنەن وت شاشىپ «مەن دايىنمىن» دەگەندەي جالت قارادى.

– تىم جاس ەمەس پە؟

– بۇل بالا ابدەن سىنالعان جىلقىشى.

– ال بالا سەن قالاي قارايسىڭ؟

– اعالاردىڭ ايتقانىنا قارسى ەمەسپىن, – ج ۇلىپ العانداي تاق ەتكىزدى.

ورىس باستىق بالانىڭ پىسىق­تى­عىنا, باتىلدىعىنا قاتتى ريزا بولىپ, الىپ جۇرەتىن بولدى. ەس­مىر­زا اناسىمەن دە, وزگەلەرمەن دە قوشتاسىپ اتقا ءمىندى.

سول كۇنى ءتۇس قايتا بۇلار جولعا شىعىپ, قالىڭ جىلقىنى ۇستىرتكە شىعار «ورمەلى» اسۋىنا قاراي باعىتتادى. ماشيناداعىلار ەرىپ كەلە جاتتى. ازىق-ت ۇلىك جەتكى­لىك­تى, جىلقىشىلار «ەت كونسەرۆى» دە­گەندى ءبىرىنشى رەت كوردى. سونى­مەن جىلقى ايداعاندار بەينەۋ, بورانقۇل, قۇلسارى, ەسكەنە سياقتى تالاي جەرلەردى باسىپ ءوتىپ, كۇندىز-ءتۇنى ءجۇرىپ ون ەكى كۇن دەگەندە گۋرەۆكە دە كەلىپ جەتتى. جىلقىلار الدىن الا دا­يىندالىپ قويىلعان ۆاگوندارعا تيەلدى. اسكەري كىسىلەر ما­شينا­لارىن گۋرەۆكە تاس­تاپ, وزدەرى دە جىلقىمەن بىرگە ۆاگونعا ءمىن­دى. ەسمىرزادان باسقا ەكى جىل­قىشىنى ەلگە قايتارىپ جى­بەر­دى. ەسمىرزانى اسكەري جى­گىت­تەر «ەسكو» دەپ كوبىنە, ىممەن, قي­مىلمەن ءتۇسىنىستى, ەسمىرزا ور­ىسشا بىلمەيدى. جىلقىنىڭ جايى جاسالدى. ولار «ەسكونىڭ» ارقاسىنان قاعىپ-قاعىپ «مولودەتس پاتسان» دەپ قويادى. بۇلار ستالينگرادتان (قازىرگى ۆولگوگراد) كوپ بوگەلمەي مايدان شەبىنە جاقىنداعان سايىن جاعداي وزگەرە باستادى.

جەتىنشى كۇن دەگەندە ساسكە تۇستە ارادا كىدىرىس جيىلەي تۇسكەن. ەسمىرزانىڭ جانىنداعىلار «ۆوزدۋح, ۆوزدۋح» دەپ ساسقالاقتادى. الگى نەمىس ۇشاقتارى اسپاننان «قۇمالاقتاپ» وقتىن-وقتىن كورىنە بەردى. سول «قۇمالاقتاعان» جەرلەرى اپانداي ور بولىپ, تو­پىراق اسپانعا ءۇيىرىلدى. ەسمىرزا دا ۇرەيلەنە تىسقا كوز تاستاپ وتىردى. قۇداي ساقتاپ بومبا جۋىق ماڭعا تۋرا تۇسپەدى. اسكە­ري­لەر ەسمىرزانى كوتەرىپ اپارىپ ۆاگوننىڭ ءبىر بۇرىشىنا وتىرعىزىپ قويدى. جىلقىلار دا قاپەلىمدە شىڭعىرىپ, كىسىنەپ, اياقتارىمەن جەر تارپىپ تىنىشسىزداندى. پويىز امان-ەسەن ءتيىستى جەرىنە كەلىپ جەتتى-اۋ. بۇل ورەل قالاسى ماڭىنداعى «موحوۆوە» ستانساسى ەكەن.

مىنە سول ساپاردا ەسمىرزا جول-جونەكەي سوعىستىڭ ادام ايتقىسىز قاندى ءىزىن كوردى. ءالسىن ءالى جاداۋ-جۇدەۋ ادامدار, كومۋسىز قالعان ولىكتەر, قيراعان تەحنيكا, ورتەنگەن ۇيلەر, كۇركىرەگەن شالعاي شەتتەگى اتىس ۇيالارى, قويشى ايتەۋىر كوڭىلسىز كورىنىستەر كوز ۇشىندا قالىپ وتىردى.

جاۋىنگەرلەر جىلقىلاردى ءبولىپ-ءبولىپ الىپ, مايدان شەبىنە اكەتىپ جاتتى. بۇل جىلقىلار اۋىر زەڭبىرەكتى تارتۋ ءۇشىن, گوس­پيتال اربالارىنا جارالىلاردى تاسۋ ءۇشىن تاعى دا باسقا كۇش كولىگى رەتىندە پايدالانىلادى ەكەن. بىرقاتار جاۋىنگەرگە ەسمىرزا جاڭبىرشيەۆ جىلقىنى ۇستاپ, قالاي جۋاسىتۋدى ۇيرەتتى. اسكەر باسشىلارى قارعاداي بالانىڭ باتىرلىعى مەن باتىلدىعىنا باستارىن شايقاپ ريزا بولدى. ەسمىرزاعا العىس ايتىپ, سۋ جاڭا كيىمدەر بەرىپ, كيىن­دىر­دى. سونىمەن ەسمىرزا ەكى-ءۇش كۇن بويى «پولك بالاسى» اتاندى. كوپ ۇزاماي ونىڭ قاسىنا ءبىر جاۋىنگەردى قوسىپ گۋرەۆكە دەيىن جەتكىزدى. اسكەريلەردىڭ باستىعى «مىنانى اناڭا اپارىپ بەر» دەپ وتىز سوم اقشا بەردى. ول كەزدە بۇل از اقشا ەمەس-ءتى.

ەرتىپ كەلگەن جاۋىنگەر ەس­مىر­زا­نى گۋرەۆ وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنا اماناتتاپ تاپسىرىپ, قوش ايتىستى. دەگەنمەن جولاي ءبىراز قيىندىق كورىپ تۇششىقۇدىق ماڭىنداعى بوقتىساي قىستاۋىنا جاياۋ-جالپى جەتتى. ونى اۋىلداس­تارى «مايداننان امان كەلگەن جاۋىنگەر» ەسەبىندە قارسى العانى جانە بار.

ەسمىرزا جاڭبىرشيەۆتىڭ وسىنداي ەرلىگىن بۇل كۇندەرى بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيدى. بىلاي­شا جاپ-جاس بالانىڭ ەرلىك حيكاياسى سو­عىس كەزىندەگى وتە سيرەك وقيعا بولار.

سانالى عۇمىر جولىن جىلقى ت ۇلىگىن وسىرۋمەن وتكىزگەن ەسمىرزا اقساقال ەڭبەگىمەن ەر اتاندى. قايدا جۇرسە دە قاق توردەن ورىن الدى. ماراپاتتاۋلارى ءوز الدىنا ءبىر شەجىرە. تاربيەلى, تاعىلىمدى ۇل-قىز ءوسىردى. ولاردىڭ ءبىرى جىل­قى­شى بولسا, كوپشىلىگى اق ادال ەڭبەك ەتىپ كاسىپكەرلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار. شەبىر, شەتپە, اقتاۋ تۇرعىندارى. ەل كوزىنە تۇسكەن قايىرىمدى مەيىر­بان ازاماتتار.

وتكەن جىلى دۇنيەدەن وتكەن, 64 جىل وتاسقان ءجانيپا اجەي «التىن القا» يە­گە­رى ەدى. تۋ­را­لاپ كەلگەن ءتاڭىر اجالىنا كىمنىڭ شارقى جەتەر...

جۇرەگىندە جىرى شەكسىز, جانارىندا سونبەس نۇرى ءتۇپسىز ەس­مىر­زا اقساقال سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جان. ول بەلدەۋىنەن بەس قاق­پا­نى كەتپەگەن اڭشى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن. اتاقتى سەيىس قازىردە دە وقتا-تەكتە جەڭىل كو­لى­گىن «جەلىگە» بايلاپ قويعان جۇرگىزۋشى-شوفەر. ەسمىرزا اقسا­قال­دىڭ ءومىر شەجىرەسى تۋرالى 2009 جىلى جارىق كورگەن جازۋشى ءسابيت ابىشەۆتىڭ «تاعىلىم» اتتى كىتابىندا كوپ دەرەك كەلتىرىلگەن.

تاياۋدا ەسمىرزا اقساقالعا بارىپ سالەم بەردىك. اياعى ءسال قويۋ­لا­نىپ قالعانى بولماسا, قيمىلى شيراق, شالقىما ءسوزى اقتارىلىپ وتىر. وتكەن-كەتكەندى اڭگىمەلەدى. «ەل تىنىش, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭ­گىلىك, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇ­مىرت­قالاعان زامانىمىز ماڭگىلىك بولسىن» دەپ باتاسىن بەردى.

ءبىز دە ۇرپاقتارىڭىزبەن مىڭ جاسا دەپ اق باتاسىن قابىل الدىق.

اللابەرگەن قونارباەۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

اقتاۋ