سوعىس ءبىتىپ, ەتەك-جەڭىن جيناعان ۇيالى اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىسى ءالى دە وڭالا قويماعان كەز. ايتەۋىر سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىنا ءماز. مەنىڭ بالالىق شاعىم قىزىلتۋدىڭ ۇيالى كولحوزىندا ءوتتى.
قازاق قاشاندا سۋعا جارىعان با؟ جاسىراتىن نەسى بار, ءالى كۇنگە دەيىن قازاعى شوعىرلانعان اۋىلدىڭ ءسوز ەتەرى – الدىمەن سۋدىڭ تاپشىلىعى... سۋدان تارىققان كەزدى ومىردە ۇمىتپاسپىن. ءوزىمنىڭ قاتارلاس قۇربىلارىم ءشايمۇرات, ءراشيدا, سارسەنباي, كۇلشارا, ولجاباي جانە تاعى باسقالار, ايتەۋىر ءبىر توپ بولىپ يىعىمىزعا ىلگەن يىناعاشپەن ەكى شەلەكتى سالاقتاتىپ اۋىل قۇدىقتارىن كەزۋمەن ۋاقىت وتەتىن... سۋ كوزى بىتەلۋگە جاقىن, سىزدىقتاپ قانا جينالاتىن شالشىق سۋى بار قۇدىقتان لاي سۋدى شەلەگىمىزگە تولتىرىپ ۇيگە قايتاتىنبىز...
ۇستىندە جاماۋ-جاماۋ ەسكى شاپانى بار, باسىنداعى جاۋلىعىنىڭ استىنان ساماي شاشى بۇرقىراعان, بەتى اجىمگە تولى شۇيكەدەي كەمپىردەن قاتتى قورقاتىنبىز. ەكى كوزىن تارس جۇمىپ, قولدارىن ءارلى-بەرلى سىلتەپ ءوز-وزىمەن سويلەپ وتىرعانى. ءبىز دە تاسباقانىڭ جۇرىسىمەن قۇدىققا تايانا بەرگەندە-اق:
– ءاي, جۇگەرمەكتەر, قۇدىقتان اۋلاق كەتىڭدەر, ءمۇرسالىم قازعان قۇدىق, جولاماڭدار! – دەپ ايقاي سالادى.
قولىنداعى تاياعىمەن تۇرا سالىپ قۋادى-اي كەلىپ, قۇدىققا جولاتپايدى. كەمپىردىڭ كوڭىلىن تابا بىلەتىن اۋىل تۇرعىندارى تۇندەلەتىپ ايدىڭ جارىعىمەن بوس بوشكەلەرىن تازا تۇنىق سۋعا تولتىرىپ قارىق بولىپ جاتقانى.
اۋىل بالالارى كەمپىردىڭ شالكەس مىنەزىنە قاراي ونى «جىندى كەمپىر» اتايدى. جاق سۇيەگى قان ءسولسىز, كوز جانارىنان نۇرى تايعان, بەت الپەتىنەن ادام شوشىرلىق ءمۇساپىر جان كەيدە ەشكىممەن جۇمىسى جوق, توماعا-تۇيىق, ءۇن-ءتۇنسىز قۇدىق باسىندا ەرتەدەن كەشكە دەيىن وتىرادى دا قويادى. بالا بولساق تا ايايمىز. جاقىنداۋعا باتپايمىز...
باسىنا وراعان ءتۇبىت ءشالىسى جەلكەسىنە قاراي سىرعىپ كەتكەن, اق شاشى كۇن كوزىمەن ويناپ تۇرعانداي, الىستان كورىپ كەلەمىز. قۇدىقتىڭ ماڭايىنا قاتقان مۇزدى قولىنداعى سۇيمەنمەن كەكتەنە, اشۋمەن ۇرعىلاپ ءجۇر. قاتىپ جاتقان مۇز قابىرشىقتارى اتىلعان وقشا ءار جاققا سۇيمەننىڭ كۇشىمەن ەمەس, قايراتىنا مىنگەن كەمپىردىڭ ىشتەگى ىزاسىنىڭ كۇشىمەن ۇشىپ جاتقانداي. «جىندى كەمپىر» اتانعان جاننىڭ الدەنەگە كەكتەنگەن ىشكى جان دۇنيەسىن ءبىز دە تۇسىنگەندەي بولدىق. «سوعىسقا بارسا, تالاي ءفاشيستى جايراتار ەدى», دەگەن امەشتىڭ داۋسىن ەستىدى مە:
– ءاي جۇگەرمەكتەر, كەلىڭدەر, سۋ كوپ جينالىپتى. اينالاسىن مۇزبالاق قىلماي, توكپەي-شاشپاي الىڭدار. قۇدىقتىڭ بەرەكەسىن كەتىرمەڭدەر. ءمۇرسالىم امان-ەسەن كەلسە, وعان نە دەيمىز؟ – دەدى جۇمساق ۇنمەن.
مەيىرىمدى, جىلى سوزدەن قۋاتتانعان, ەكى شەلەكتى تۇنىق سۋعا شۇپىلدەتكەن قالپىممەن ەسىكتى اشار-اشپاستان ءتۇس كورگەندەي بولعان وقيعانى اناما ايتىپ بەردىم.
9 مامىر. اۋىل مەكتەبىنىڭ ساحنا تورىندە قىزىل شۇعامەن جابىلعان ۇستەل, اينالاسىندا اۋىل باسشىلارى مەن مۇعالىمدەر. سالتاناتتى جيىندى پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ءارى مەكتەپ ديرەكتورى نۇرماق ءجۇنىسوۆ سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالۋىنا قازاق حالقىنىڭ زور ۇلەس قوسقانىن, تىلداعى قارتتار مەن ايەلدەردىڭ, بالالاردىڭ ەڭبەكتەرىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن جەتكىزدى. سوعىستان قايتپاعان ەرلەردىڭ بالا-شاعاسىنا ءتيىستى ۇكىمەت تاراپىنان جاردەماقى تولەنەتىنىن, ونى ءوزى باقىلاۋعا الاتىنىن جەتكىزدى.
ۇيالى اۋىلدىق كەڭەسىن باسقارىپ وتىرعان س.بالمۇقانوۆ قولىنداعى ەسكىلەۋ داپتەردەگى سوعىسقا كەتكەن جاۋىنگەرلەر مەن سوعىستا قازا تاپقانداردىڭ اتى-جوندەرىن وقىدى. اياۋلى ەسىمدەردى ەستىگەندە زال ءىشى كۇڭىرەنىپ, تالاي جان كوز جاستارىنا يە بولا المادى. ءىش قۇسا بولىپ جۇرگەن اتا-اجەلەردىڭ: «بالام قايدا, جالعىزىمنان ايىرىلدىم, جاستاي جەسىرلىكتىڭ زاردابىن تارتتىم, قۇدايعا نە جازدىم؟..» دەگەندەي مازمۇنداعى سوزدەرى قۇيقا تامىرىمىزدى شىمىرلاتىپ, بالا جۇرەگىمىزگە ينەدەي شانشىلادى. شاعىن اۋىلداعى ءار وتباسىنىڭ سوعىستان ورالماعان ازاماتتارىنىڭ ىشىندە ءمۇرسالدىڭ ەسىمى اتالدى.
دەنە ءبىتىمى ءىرى ءمۇرسال ءوز قاتارىنان وزىق, ءبىلىمدى, مەيىرىمدى بولىپ وسەدى. ادامعا جاقىن, قايىرىمدى ەدى. ەل قامىن ويلاعان ءمۇرسال سوعىسقا اتتاناردا اۋىلداستارىنا قۇدىق قازىپ بەرەدى. ەلىن قورعاۋدا ەرلىكپەن قازا تاپتى. ەر – ەل ەسىندە. ورتامىزدا ءمۇرسالدىڭ اناسى وتىر. ونى قولىنان جەتەكتەپ ساحنا تورىنە شىعاردىق. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا جۇبايىنان, كەيىن ىنىسىنەن, بالاسى مۇرسالدەن ايىرىلعان كەيۋانانى قۇشاعىمىزعا الدىق. بەتى بال-بۇل جانعان كەيۋانا:
– قۇدايعا شۇكىر! ءمۇرسالىم ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشىپ تۇرمىن. ءمۇرسالىمدى ەسكە الدىڭدار. مەن كورگەن بەينەتتى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن, – دەپ, سۋالىپ قالعان كوزىنىڭ جاسىن شاپانىنىڭ جەڭىمەن سۇرتكىلەي بەردى.
مۇرسالدەي قازاقتىڭ مىڭداعان بوزداعى ءتۇتىن تۇتەتىپ, شاڭىراق قۇرماي, ءسابي ءيىسىن يىسكەۋ باقىتى بۇيىرماي, جات جەردىڭ توپىراعىن جاستانىپ جاتقانىنا دا – 75 جىل.
بۇگىندە ۇيالىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى, كسرو-نىڭ سپورت شەبەرى احمەتجان قازىمبەتوۆتىڭ اكەسى قاليجان اعا ءمۇرسالدىڭ قۇدىعىن تەرەڭىرەك قازدىرىپ, اينالاسىن قورشاتقىزدى. تالايلاردىڭ تاڭدايىن جىبىتكەن ءمۇرسالدىڭ قۇدىعى ۇيالىلىقتاردىڭ ەسىنەن شىعا قويماس...
و دۇنيەگە وزىمەن جۇرەك جاراسىن الىپ كەتكەن انالارعا, جار قۇشاعىن جەسىرلىكتىڭ قامىتىنا ايىرباستاعان اق ورامالدى جاندارعا تاعى دا تاعزىم!
روزا ءجۇنىس,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارداگەر ءجۋرناليسى
اقمولا وبلىسى