(جالعاسى)
وسىنداي تاباندى مىنەز, جاسامپازدىق قۋاتىن ەسكەرىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا 1984 جىلى جاڭا سەنىم كورسەتىپ, قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىنە ۇسىنىپ, جوعارعى كەڭەس ونى تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
قازاق ءۇشىن دە, سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس پرەمەر ءۇشىن دە كەلەسى التى جىل – قايشىلىعى, سىناعى كوپ, قاۋىپ-قاتەرى كوپ, تۇسىنىسپەۋشىلىككە تولى اۋىر جىلدار بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سونىڭ بارىنەن قاپىسىز, جەڭىلىسسىز ءوتتى. ول كەزەڭ ءوزى بولەك تاراۋعا لايىق.
1989 جىلعى ماۋسىم ايىندا ن.نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1990 جىلى ساۋىردە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ, ال 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ناتيجەسىندە سايلاۋشىلاردىڭ 90 پايىزىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋى دا, ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ ەڭ ەلەۋلى, تاريحي وقيعالارى ەكەنىنە ءسىرا ەشكىمنىڭ داۋى بولا قويماس.
قازاق – ءوزىنىڭ شىنايى تاۋەلسىز ەركىن ەل ەكەنىن سەزىنىپ, ءوزىنىڭ ءتول مەملەكەتى ءۇشىن ءسوز سويلەپ, داۋىس بەرىپ, ەڭبەك ەتەر قۇقىعىنا يە بولعانىنا ۇجدانى وسكەن جىلدار وسىلاي باستالىپ ەدى.
* * *
...1991 جىلدىڭ تامىز ايىنداعى ءماسكەۋدە كەڭەس وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ياناەۆ باستاعان توپتىڭ ماسقارالىقپەن قۇلاۋىنان كەيىن ساياسي-قوعامدىق وقيعالار ەشكىم بولجاي الماعان جىلدامدىقپەن ءوربىدى.
سول جىلعى ەڭ ۇلكەن وقيعا – قۇرامىندا 20 ميلليوننان استام مۇشەسى بار, 74 جىل الىپ مەملەكەت بيلىگىندە تۇرعان كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى ەشقانداي سەزد نەمەسە پلەنۋم شاقىرىلماستان, ەشكىمنىڭ ءبىر ارەكەت, ءبىر ءسوز قارسىلىعىنسىز, رەسەي پرەزيدەنتى ب.ەلتسيننىڭ جارلىعىمەن بىرنەشە مينوتتىڭ ىشىندە تاقتان تايدىرىلدى. بارلىق كوممۋنيستەردىڭ جوعارعى باسقارۋشى بيلىكتىڭ قانداي دا شەشىمىن تالقىلاۋسىز ورىندايتىن تەمىردەي ءتارتىبى وسى جولى دا مۇلتىكسىز “جۇمىس ىستەپ” ەشكىم “تۇياق سەرىپپەستەن” جويىلىپ كەتە باردى.
پارتياداعى وسى ءتارتىپتى پايدالانىپ, ن.نازارباەۆ تا شۇعىل تۇردە قازاقستان كوممۋنيستەرىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزىن شاقىردى دا, ماسكەۋدەگى شەشىم ارناسىندا قازاقستاندا دا كومپارتيانىڭ تارالعانى تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ءدال وسى وقيعاعا دەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى وداقتى رەفورمالاپ, جاڭا وداقتىق كەلىسىم قابىلداۋ كەرەكتىگىنە مەيلىنشە جانە بىلگىرلىكپەن اتسالىسقان. الايدا, ماسكەۋدەگى ورتالىق باسشىلارى, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە م.گورباچەۆ ن.نازارباەۆتىڭ كوڭىلگە قونىمدى ۇسىنىستارىمەن ىشتەي كەلىسىپ تۇرسا دا ونى قابىلداۋعا, ساياسي شەشىمگە بارۋعا تاۋەكەل ەتە المادى.
1991 جىلدىڭ 19 تامىزى كۇنگى ءماسكەۋدەگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ زاڭسىز ەكەندىگىن ايتىپ, ول “ۇيىمنىڭ” تاپسىرمالارىن ورىنداي المايتىندىعىن باسقالاردان بۇرىن جاريا ەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. وسىدان كەيىن-اق بۇرىنعى وداقتىڭ بولاشاعى تۇماندانىپ, ەندى مۇلدە كۇتپەگەن جاڭا ساياسي جاعداي قالىپتاساتىنى كىمگە بولسا دا تۇسىنىكتى بولدى.
پرەزيدەنت شۇعىل تۇردە, قىسقا مەرزىمدە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جاساقتاپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى جارلىعىن جاريالادى. رەسپۋبليكانىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلدى. وداقتىق باعىنىستاعى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاراماعىنا كوشۋى تۋرالى, قازاقستانداعى سوكپ ءمۇلكى تۋرالى, رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى, قازاق سسر-ءىنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى, ت.ب. رەسپۋبليكا ومىرىنە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانىپ, وتە شيراق جۇمىس جۇرگىزىلدى.
بۇكىل حالىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ, رۋحتى ەزگەن اۋىر سالماقتان, جانعا باتقان دەرتتەن قۇتىلعانداي اسەر ەتىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن پرەزيدەنتتىڭ ەڭ باتىل قادامى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قابىلدانعان “سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى” جارلىعى بولدى. بۇل جارلىق سول كەزدە تەك قازاقستان جۇرتشىلىعىن عانا ەمەس, كەڭەس وداعىن تۇگەل ەلەڭ ەتكىزىپ, ورتالىق بيلىكتىڭ قاتتى رەنىشىن تۋعىزعان ەدى. اسىرەسە, اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ىقپالدى باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز وزىندىك شەشىم قابىلداۋىن قاتتى سىنعا الىپ, مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن السىرەتتى دەگەن كىنا تاعۋعا دا تىرىسىپ باقتى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى حابار حالىقارالىق دارەجەدە ءۇلكەن نازارعا ىلىكتى. الەمدەگى يادرولىق قارۋعا يە اقش, انگليا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر بۇل پوليگوننىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزە باستادى.
سول كەزدەگى قاراما-قايشىلىقتى پروتسەستەرگە ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ءوزىنىڭ “عاسىرلار توعىسىندا” كىتابىندا ن.نازارباەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: “... ءتىپتى كەڭەس وداعى ءالى بار كەزدەن باستاپ “اقىل ايتۋ” كوبەيدى. سوناۋ 1991 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا مەملەكەتتىك حاتشى دجەيمس بەيكەر مەنى اقش-تىڭ ماسكەۋدەگى ەلشىلىگىنە شاقىردى. ءتۇن ورتاسى اۋا كەزدەستىك. بەيكەر ەلدەگى جاعدايدى بىلگىسى كەلدى. بىراق سول كەزدە-اق, باتىس يادرولىق قارۋ ءماسەلەسىن شەشۋگە جول ىزدەي باستاعانى اڭعارىلدى. بۇل تۋراسىندا سول جىلعى 16 قىركۇيەكتەگى الماتى ۇشىراسۋىندا اشىقتان اشىق ءسوز بولدى”.
وسى كىتاپتا پرەزيدەنت يادرولىق قارۋعا بايلانىستى سول كەزدەگى قيىن كەلىسسوزدەر تۋرالى كەڭىنەن, ءارى ەگجەي-تەگجەيلى ءاڭگىمەلەپ, سول كەلىسسوزدەردىڭ قانداي ءناتيجەگە قول جەتكىزگەنىن تومەندەگىدەي قورىتىندىلايدى: “...1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا, سبسە-ءنىڭ (قازىرگى ەقىۇ – ق.س.) بۋداپەشتەگى ءماسليحاتى كەزىندە شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتىڭ دەپوزيتاريلەرى — رەسەي فەدەراتسياسى, اقش, ۇلىبريتانيا تاراپىنان قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە بەرىلەتىن كەپىلدىكتەر تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وندا اتالمىش مەملەكەتتەر سبسە قاعيدالارىنا سايكەس, قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىنە, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قارسى كۇش قولدانباۋعا, ەكونوميكالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدەن باس تارتۋعا مىندەتتەمە الىندى. ءبىز بۇل كەپىلدىكتەردى قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ جولىنداعى جاۋاپكەرشىل ساياساتىنا بەرىلگەن لايىقتى جاۋاپ دەپ سانايمىز. كەيىن مۇنداي كەپىلدىكتەر قحر مەن فرانتسيا ۇكىمەتتەرى تاراپىنان دا بەرىلدى...” (ن.نازارباەۆ. عاسىرلار توعىسىندا. 1996, 72-73 بەتتەر).
الايدا, سول كەزدەگى يادرولىق پوليگوندى جابۋ جايىنداعى شەشىم ءالى دە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا, حالىقارالىق ۇيىمداردا ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا قويعان جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, جالپى قارۋسىزداندىرۋ جولىندا دا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ باعدارىندا دا ن.نازارباەۆقا دەيىن دە, ودان كەيىن دە وسى ادامزات تاريحىندا ەش مەملەكەت, ەش مەملەكەت باسشىسى ونداي تاۋەكەلگە, ونداي شەشىمگە بارعان جوق. ەكىنشىدەن, ادامزاتقا, بۇكىل الەمگە يادرولىق, تەحنوگەندىك سوعىس قاۋپى تومەندەگەن جوق. ۇشىنشىدەن, بۇل قاۋىپتى تەجەۋگە مەملەكەت باسشىلارى دا, الەمنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالىق توپتارى دا ورتاق كەلىسىم جولدارىن تابۋعا ۇمتىلىس كورسەتە الماي كەلەدى.
جوعارىداعى پروبلەمالار, جالپى الەم مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋ جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى, ەقىۇ-نىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى تۋرالى ەلباسى ۇستىمىزدەگى جىلى الەمدىك دارەجەدە جاريا بولعان ەكى ايگىلى ماقالالارىندا ءسوز قوزعاپ, جاڭا زامان تالابىندا ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءوزىنىڭ تىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى.
وقتىن-وقتىن ەل ىشىندەگى ءارتۇرلى ساياسي توپتار دا بۇقارا اراسىندا مەملەكەت باسشىسىن سىناعىسى كەلگەندە “يادرولىق قارۋدان بەكەر باس تارتتى” دەپ قالاتىندارى دا بار. مۇنداي كۇمانعا دا پرەزيدەنت ءوزى وتە دالەلدى, تياناقتى ءۋاج ايتىپ, جاۋاپ بەرگەن ەكەن: “... يادرولىق قارۋ ۇستاۋ ءۇشىن وراسان زور قاراجات پەن جوعارعى دارەجەلى ماماندار كەرەك. بىزدە ونىڭ ەكەۋى دە جوق. ونى بىلاي قويعاندا, يادرولىق قارۋعا يە بولۋ دەگەن ءسوز, قاي كەزدە قوپارىلىپ كەتەرى بەلگىسىز قاتەر وشاعىنىڭ ۇستىندە وتىرۋ جانە باسقا بىرەۋدىڭ ءدال ساعان قاراي نىسانالاپ قويعان يادرولىق جەبەسىنىڭ سۇعىندا وتىرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا كەيبىر ادامدار ءوز جەرىمىزدەگى يادرولىق قارۋدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەپ داۋرىعا باستاعاندا, مەن قاراداي كۇيزەلىپ ءبىتتىم. ونداي داڭعويلار ابدەن ۋلانىپ بىتكەن سەمەي جەرىن كورمەيدى, قاراداي قىرشىنىنان قيىلىپ, قاراداي مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ جاتقان جازىقسىز جانداردىڭ تاۋقىمەتىن تۇسىنبەيدى. اشىق اۋىزداردى الداپ, ارزان بەدەل جيناۋعا قۇنىعىپ العان وندايلار, ءبىزدىڭ الگىندەي شەشىمىمىزگە ءالى كۇنگە داۋ ايتادى.
قازاق جەرى ءبىر كەزدەگى قاسىرەتىنەن ەندى ارىلىپ كەلەدى... ...سىناق الاڭىندا 459 يادرولىق جارىلىس بولدى. ونىڭ ءجۇز ون ءۇشى اۋەدە جارىلدى. ولار ەندى ەشقاشان قايتالانباقشى ەمەس...” (ن.نازارباەۆ. عاسىرلار توعىسىندا. 1996, 73-74 بەتتەر). ەلباسىمىزدىڭ وسى تاقىرىپتاعى تىڭ تولعانىستارىن كۇنى كەشە عانا جاريالانعان “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” اتتى ماقالاسىنان دا كورىپ, ءسۇيسىنىپ وتىرمىز. بۇل ماقالادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ەلىنىڭ بەيبىت اتوم جونىندەگى قاعيداتتى ۇستانىمىن جەر-جاھانعا جاريا ەتتى.
* * *
كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى قۇلاعاننان كەيىنگى قوعامداعى كوڭىل كۇي, ادامداردىڭ سول وقيعاعا كوزقاراسى دا سان الۋان بولدى. ەكونوميكالىق كۇيزەلىس پەن رۋحاني كۇيرەۋ قاتار ءوربىدى. ەڭ باستىسى – سەنىم كەتتى. ەندى وداقتىڭ دا ءومىرى كۇماندى بولىپ قالدى.
وسىنداي كۇيزەلىس, داعدارىستان ەلدى دە, قوعامدى دا قۇتقارعان – ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى بولدى. ول شۇعىل تۇردە جوعارعى كەڭەسكە “قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭ جوباسىن ۇسىندى.
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەستە كۇنى بويى ۇلكەن پىكىرتالاس ۇستىندە “قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى تالقىلاندى. سول كۇنگى ءحىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ماجىلىسىنە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ, 360 دەپۋتات, ۇكىمەتتىڭ تولىق قۇرامى تۇگەل قاتىناستى. زاڭنىڭ ءاربىر بابى, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى, اسىرەسە تىلگە, ۇلتارالىق قاتىناستارعا, مەملەكەتارالىق ماسەلەلەر, كەرەعار پىكىرلەر مەن ۇسىنىستارعا تولى بولدى. تالقىلاۋ بارىسىندا پرەزيدەنت الدەنەشە رەت ءسوز الىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كەيبىر ۇشقارى ۇسىنىستارىنا بايىپتىلىقپەن, دايەكتىلىكپەن دالەل كەلتىرىپ, ورتاق پىكىرگە شاقىرىپ, كەيبىر جاعدايدا ءوز ۇسىنىستارىن دا داۋىسقا سالىپ, زاڭنىڭ ساپالى قابىلدانۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. دەپۋتاتتار اراسىندا بولعان بەلگىلى زاڭگەرلەر, كورنەكتى عىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت قايراتكەرلەرى دە ايانىپ قالعان جوق. اسىرەسە زيالى قاۋىم وكىلدەرى سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, زينايدا فەدوتوۆا, سۇلتان سارتاەۆ, مۇرات اۋەزوۆ, نۇرلان ورازالين, الەكساندر كنياگينين, تاعى باسقا دەپۋتاتتاردىڭ ورىندى ءسوز, ۇتىمدى ۇسىنىستارى زاڭ جوباسىن شيرىقتىرىپ, ساپاسىن ارتتىردى. كەشكە قاراي زاڭ تولىق قابىلدانىپ, پرەزيدەنت ماجىلىسكە قاتىناسۋشىلاردى, دەپۋتاتتار ارقىلى بۇكىل قازاقستان حالقىن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قۇتتىقتادى. ەسكى گيمن ورىندالدى. عاسىرلار بويى بابالار ارمانداعان دەربەس مەملەكەت بولاتىنىمىزدى سەزىنگەن كەۋدەمىزدى قۋانىش كەرنەپ, تەبىرەندىك. كوزىمىزگە جاس كەلدى. بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق.
پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا بۇۇ-عا, بارلىق حالىقارالىق ۇيىمدارعا, بارلىق مەملەكەتتەرگە جەدەل اقپارات تاراتتىق (مەن ول كەزدە ماسكەۋدەگى ب ۇلىكتەن كەيىن, 31 تامىزدا تۇڭعىش قۇرىلعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە باسپا مينيسترى قىزمەتىندە ەدىم). ءتۇنى بويى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسىندە جۇردىك. مينيسترلىك كەڭسەلەرى دە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, رەداكتورلار, رەداكتسيالار تۇگەل جۇمىستا بولدى. تۇنگى ون بىردەن اسقاندا پرەزيدەنت تەلەفون سوعىپ, تۇركيا ۇكىمەتىنەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى مويىنداپ, قۇتتىقتاعان العاشقى تەلەگرامما كەلگەنىن ايتتى. كەلەسى كۇنى اقش-تان, تاعى باسقا ەلدەردەن حابار ءتۇسىپ جاتتى....
جاڭا ءومىر باستالدى... رۋحىمىز كوتەرىلىپ, ويىمىزدى ەرەكشە قۋات بيلەدى. العاشقى ۇكىمەت وتىرىسىن پرەزيدەنت ءوزى جۇرگىزدى. مينيسترلەرگە بۇرىن اتقارماعان جاڭا تاپسىرمالار بەرىلدى. ءار كۇنىمىز ءبىر اي, ءبىر ايىمىز ءبىر جىلعا تاتيتىنداي قاۋىرتتىقپەن, ايرىقشا سەرپىلىسپەن, تاۋەلسىز ەل, مەملەكەت بولدىق دەگەن سەزىممەن جۇمىس جاسادىق. قوعامدا قايشىلىق كوپ. بۇرىنعى وداقتىق ەكونوميكالىق جۇيە مۇلدە كۇيرەپ, ءونىم ءوندىرۋ دوعارىلىپ, ءىرى كاسىپورىندار, زاۋىتتار, فابريكالار توقتاپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق دەندەي باستادى. قارجى جۇيەسى دە تەجەلىپ, ءار دەڭگەيدەگى جەرگىلىكتى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تە سارقىلىپ, ينفلياتسيا كۇشەيدى. ءدۇكەندەر سورەلەرى قاڭىراپ بوس تۇردى, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار جوق. زەينەتكەرلەر زەينەتاقىسىن, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جالاقىسىن, ستۋدەنتتەر ستيپەنديالارىن ۋاقىتىندا الا الماي زارىقتى. زاڭدار قابىلدانىپ ۇلگەرە الماي, ۇلگەرگەننىڭ ءوزىندە بۇرىنعى وداق كولەمىندەگى قالىپتاسىپ قالعان قاتىناستار جاڭا تالاپقا ساي ۇيلەسىپ, ۇيرەنە الماي, الاساپىران بولىپ جاتتى. كەز كەلگەن مەكەمە, كاسىپورىنداردا, ءتىپتى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوشەلەر, الاڭداردا باستاماشى توپتار قۇرىلا قالىپ, دۋىلداعان ميتينگىلەر ءوتىپ جاتۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. ەسىگىمىز, تەلەفونىمىز اشىق, سول جينالىستارعا ۇكىمەت مۇشەلەرىن, بيلىك وكىلدەرىن كۇن سايىن شاقىراتىن. قوردالانعان ەكونوميكالىق, ساياسي الەۋمەتتىك پروبلەمالار شاش ەتەكتەن. كۇندىز ەسىل ۋاقىتىمىزدى وسىنداي جينالىس, ميتينگىلەردە وتكىزەمىز, ەلدىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەمىز, ايتقاندارىن تىڭدايمىز, جاعدايدى تۇسىندىرەمىز. كەشكى ۋاقىتتاردا ءتۇن ورتاسىنا دەيىن وتىرىپ, زاڭدار جازامىز.
پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى دامىلسىز, ۇيىمداستىرۋى دا, تاپسىرما بەرۋى دە, باقىلاۋى دا جۇيەلى. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر نەگىزىنەن ول كىسىدەن جاسىراق تا, وزىمىزشە ىستىق-سۋىقتى كورىپ, شىنىعىپ وسكەن, اجەپتاۋىر دايىندىعىمىز دا بارشىلىق ازاماتتار بولساق تا ءبىرىنشى باسشىنىڭ قۋاتى مەن قارىم-قابىلەتىنە تاڭ قالاتىن ەدىك. قىسقاسىن ايتقاندا – جىعىلىپ-ءسۇرىنىپ, شارشاپ, شالدىعىپ ىستەگەن جۇمىستارىمىزدى ەكى-ءۇش وراپ, كوپ نارسەگە بىزدەن بۇرىن ۇلگەرىپ جۇرەتىن.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جانىنان قۇقىقتىق, قارجى-ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك جۇيەلەردى رەفورمالاۋ شارالارىن بەلگىلەيتىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيالار قۇرىپ, ولاردىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەۋگە تەك ۇكىمەت نەمەسە رەسمي بيلىك وكىلدەرىن عانا تارتۋمەن شەكتەلمەي, كوپتەگەن قوعامنىڭ ءار سالاسىنان عالىمدار, ماماندار, ساراپشىلاردى قوسىپ, ولاردىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن ورتاعا سالۋعا جاعداي تۋعىزدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ, الەمنىڭ ەڭ وزىق دامىعان ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تاجىريبەسىن زەرتتەپ, ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە, مەملەكەتىمىزگە ءسايكەس كەلەتىن جاعىمدى جاقتارىن پايدالانۋعا ءمان بەردى. ءبىزدى كوپ نارسەگە جاڭاشا قاراۋعا ۇيرەتتى, ءوزى دە ۇيرەنۋدەن جالىقپادى. شەت ەل ماماندارىنىڭ, بەلگىلى قارجىگەرلەر, ەكونوميستەر, ساياساتكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كوپتەپ كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندەرىمەن كەزدەسىپ, مۇمكىندىكتەرىن بايقاپ, ولاردىڭ ۇسىنىس-كەڭەستەرىن مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە جاراتتى. قازاقستاننان تىس جەردە, باسقا ەلدەردە, اسىرەسە رەسەيدە ءارتۇرلى قىزمەتتەردە جۇرگەن ۇلتى قازاق مامانداردى ەلگە شاقىرتىپ, ولاردىڭ ءبىلىمىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا قىزمەت بەرىپ, تۇرمىس جاعدايلارىن شەشىپ, ءوز وتانىنا قىزمەت ەتۋگە, ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسۋگە جۇمىلدىردى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قىسقا مەرزىمدە, بىرنەشە ايدىڭ كولەمىندە جۇزدەن استام مەملەكەت قازاقستانمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىسىمگە كەلدى.
پرەزيدەنت شۇعىل تۇردە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن, اسكەري دوكتريناسىن جاريا ەتتى. ەل ىشىندەگى جاپپاي رەفورمالار مەن كەزەك كۇتتىرمەس مەملەكەت قۇرۋ جۇمىستارىن ءبىر ساتكە دە كىدىرتپەستەن, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, باسقا ەلدەرمەن تەڭ تەرەزەلى, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ەكپىن بەرىپ, كۇش سالدى. دۇنيەنى كەزىپ ءجۇرىپ, دوس ىزدەپ, تىلەكتەس جينادى. بۇرىن “قازاق” دەگەن ءسوزدى ەستىپ كورمەگەن پرەزيدەنتتەر, كورولدەر ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ جارقىراعان ماڭدايىن, جارقىلداعان كوزىن, ءوتىمدى ءسوزىن, جاسامپازدىق قايراتىن, قىران قاناتى قالىقتاپ, جەلبىرەگەن كوك تۋىن كورىپ, قۋاتتى ءانۇرانىنا قۇلاق ءتۇرىپ, قۇشاعىن جايعاندا قازاقتىڭ مارتەبەسى كوككە كوتەرىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ باسقا ەلدەرگە ءاربىر ساپارىنىڭ مازمۇنىنىڭ ءوزى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماقالاعا جۇك. قازاقتىڭ كوك تۋىن كوتەرىپ ءجۇرىپ, ەلىن باسقالارمەن تەڭ ەتتى. بوتەندەردىڭ قازاققا دەگەن سەنىمىن تۇراقتاندىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىنا قىسقا مەرزىمدە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا اعىلدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كورەگەندىگىنىڭ الدەنەشە رەت كۋاسى بولدىق. سونىڭ ءبىرى – 1992 جىلعى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47 سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندەگى ازياداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (اوسشك) تۋرالى ۇسىنىسى. باستاپقى كەزدە, اسىرەسە شەتەلدىك ارىپتەستەر بۇل ۇسىنىسقا تەرەڭ ءمان بەرە قويماعانى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت قاجىماستان, كۇماندانباستان, قوبالجىماستان وسى باعىتتاعى ديپلوماتيالىق ۇستانىمىن ون جىل ۇزبەي ءجۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلى الماتىدا ازياداعى 17 مەملەكەت باسشىلارى نەگىزگى مۇشە رەتىندە, ال 5 مەملەكەت باسشىلارى باقىلاۋشى دارەجەسىندە قاتىناسقان ءبىرىنشى باسقوسۋى بولىپ, بۇل ازيا كونتينەنتىندەگى وسىنداي ءوزارا سەنىم سيپاتىنداعى تۇڭعىش حالىقارالىق ۇيىم بولىپ قالىپتاستى.
قازىر جۇيەلى جۇمىس جاساپ, ءوز دارەجەلەرىندە تانىم, سەنىمگە يە بولعان تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), كەدەندىك وداق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماشىلدىعىمەن قۇرىلىپ, وسى ۇيىمدارعا كىرەتىن بارلىق ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن بەيبىت قارىم-قاتىناسىنا, يگىلىكتى دامۋىنا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ۇيىمدار.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ءجۇرگىزىلۋى, جاڭا قازاقستاننىڭ الەمدە تانىلۋى جانە – پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ كورنەكتىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتىپ وتىرعان تاريحي جەڭىس.
* * *
پرەزيدەنت تە قانشاما ايرىقشا كۇش, قايرات, قۋات يەسى بولسا دا, كادىمگى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام, پەندە. بىراق, قانشا پەندە دەگەنمەن دە ءجاي ادام دا ەمەس. ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دا, سەزىم تۇيسىگى دە بارىمىزدەن وزگەشەلەۋ. ەڭ نەگىزگى قاسيەتتەرى – ونىڭ تاباندى, ءتوزىمدى ءمىنەزى, قانداي قيىن جاعدايدا دا ساسپايتىن ۇستامدىلىعى, قالعىماس تاپقىرلىعى مەن سارقىلماس ەرىك كۇشى. بويىنداعى وسى قاسيەتتەرىن حالىق كورىپ كەلەدى. وسىنداي بيلىگىنىڭ ارقاسىندا تالاي ءتۇيىن شەشىلدى, كوپ قايشىلىق جويىلىپ, تۇيىقتان جول تابىلدى. وسىنىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە ەلباسىنىڭ داعدارىس ءورشىپ تۇرعان 1997 جىلعى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جاريا ەتكەن حالىققا جولداۋىنىڭ ماڭىزىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. اۋەل باستا قوعامدا دا, كەيبىر ساراپشىلار دا “ەلگە جالاقى, زەينەتاقى تولەي الماي وتىرعاندا قايداعى “گۇلدەنگەن قازاقستان” تۋرالى ايتۋعا بولادى؟!” – دەگەن سىڭايدا كۇدىك بولعانى دا راس. ءومىر پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمىنىڭ مۇمكىن ەكەندىگىن دالەلدەدى. وعان ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 قاڭتارىنداعى كەزەكتى جولداۋىندا باعا بەرىلگەن العاشقى ونجىلدىق ناتيجەلەرى ارقاۋ بولا الادى. تۇرمىس وڭالا باستادى. سوڭعى جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىس جاعدايىنىڭ وزىندە اۋەل باستا قابىلدانعان الەۋمەتتىك باعدارلامالار تولىق ورىندالىپ كەلەدى.
مەملەكەتتىڭ الەۋەتى قۋاتتانىپ, ءومىر ساپاسى ءوسىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك ەڭبەگىنىڭ بىردەن ءبىر ماقساتى دا وسى كورسەتكىشتەر بولسا كەرەك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تەك ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ عانا ەمەس, ساياسي-قوعامدىق, رۋحاني, گۋمانيتارلىق سالالارداعى داعدارىس تا ادام ومىرىنە ءوزىنىڭ شارپۋىن تيگىزدى. قازاقتار قانشا ەكونوميكالىق زارداپ شەگىپ جاتسا دا, تاۋەلسىزدىك رۋحىنا جالعاسىپ, بولاشاق ۇمىتكە ۇمتىلىپ, ءومىر ءسۇردى. الايدا, باسقا ۇلتتار وكىلدەرى ءالى بۇرىنعى وداقتىڭ قۇلاعانىنا سەنە الماي, كەيبىرەۋى ءوز ەلىمىزدى تابايىق دەپ, كوشىپ, كەتىپ جاتتى. كەيبىر ءوڭىرلەردە ءتىپتى سەپاراتتىق ارەكەتتەر دە بوي كورسەتپەي قالعان جوق.
پرەزيدەنت ءوزى باستاپ, قالىڭ ەل, بارلىق ۇلتتار وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولارمەن اشىق سويلەسىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ مەملەكەتتە تۇراتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن ساقتاپ, ۇلتىنا قاراي ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋ بولمايتىندىعىن ايتىپ, دامىلسىز كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, مەملەكەتتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن ساليقالى ساياساتىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپادى. بۇل ۇستانىمدار 1993, 1995 جىلدارى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالاردا دا بەكىتىلدى. وسى ماقساتتاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ونىڭ قۇزىرى ارنايى زاڭمەن بەكىتىلدى. ەل ىشىندەگى تىنىشتىق, ساياسي تۇراقتىلىق, قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرى پرەزيدەنت نازارىنان ءبىر ساتكە دە قالعان ەمەس.
پرەزيدەنت سونداي-اق ەل ىشىندەگى تىنىشتىق پەن تۇسىنىستىك جاعدايىن, ەڭ الدىمەن كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق, بەيبىت قارىم-قاتىناسقا ۇلاستىرۋعا تالپىنادى. اسىرەسە, كورشىلەس رەسەي, قىتاي, وزبەك, قىرعىز, تاجىك, تۇركىمەن ەلدەرىمەن ۇزدىكسىز قارىم-قاتىناس جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى. پرەزيدەنتتىڭ ينتەگراتسيالىق ساياساتى دا ەل مۇمكىندىگىن, قازاقتىڭ ەركىن ءوسىپ ونۋىنەن تۋىندايدى.
* * *
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ايقىن كورسەتكىشى, ءرامىزى – مەملەكەتتىك شەكارا. بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, قاسىق قانىنداي قاسيەتتەپ وتكەن ەڭ اسىل مۇراسى – قازاق ەلىنىڭ جەرى. ەجەلدەن قازاق جەرىنىڭ جوبالى شەكاراسى بولعانىمەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانىمىزعا دەيىن رەسمي تۇردە زاڭمەن بەكىتىلىپ, كورشىلەس, شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن ارنايى كەلىسىممەن حاتتالىپ, مويىندالىپ, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تانىلعان مەملەكەتتىك شەكارا بەلگىلەنگەن ەمەس.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى ماسەلەنى ەڭ باسىمدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا قويىپ, جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى,
1995 جىلدىڭ 11 مامىرى. كەشكى ساعات 17:00-گە پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىلدىم. وتە جىلى قارسى الدى. جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان حالىق ءبىرلىگى پارتياسىنىڭ جاعدايىن سۇرادى. ءارتۇرلى ماسەلەلەر جايىن ءسوز ەتتىك. ءبىر كەزدە:
– مەن ساعان مۇلدە سەنىڭ ويىڭا كەلمەگەن ۇسىنىس ايتقالى وتىرمىن, – دەپ ادەتتەگىسىنشە قادالا قارادى دا ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن اڭگىمەسىن جالعاستىردى.
– ءوزىڭ بىلەسىڭ, وسى مەملەكەتىمىزدى قايتسەك كۇشەيتەمىز, قۋاتتاندىرامىز دەپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قانشا دۇنيە جاساپ جاتىرمىز. قاسىمدا ءجۇرسىڭ, ىستىق-سۋىقتى بىرگە كورىپ كەلەمىز. مىنا ەكونوميكانىڭ قيىندىعى بولىپ تۇر. ءبارىن قايتا جاساۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. بۇل تىعىرىقتان دا شىعامىز.
وسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قانشاما ەلمەن تەرەزەمىز تەڭ قاتىناس ورناتىپ كەلەمىز. ءبىزدى ەشقاشان بىلمەگەن, تانىماعان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى اشىلىپ جاتىر. ءوزىمىز قانشا ەلشىلىك اشتىق. ءوزىڭ ويلاشى – مىناۋ رەسەي, قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا, امەريكا – قاشان بىزبەن تەڭ سويلەسىپ ەدى؟!
– ونىڭىز راس. راس ايتاسىز, – دەدىم, ءسال كىدىرگەنىن پايدالانىپ, – ءسىز ءوزىڭىز الەمدى ارالاپ, قازاقتى تانىتىپ ءجۇرسىز عوي, – دەدىم.
پرەزيدەنت ەندى اڭگىمەنى تەرەڭنەن قوزعادى.
– تاريحتان بىلەسىڭ, اتالارىمىز ەجەلدەن شىعىسىمىز بەن سولتۇستىگىمىزدەگى ەكى الىپ ەلمەن قاتىناسقا ايرىقشا ءمان بەرگەن. ابىلاي بابامىز دا ەكەۋىمەن ءبىردەي قاتىناس جاساپ, قازاقتى ساقتاپ قالعان عوي. قازىر جاڭا زامان. جاڭا جاعداي. مىنا قىتاي قاتتى دامىپ كەلەدى. توراعا تسزيان تسزەمينمەن ماسكەۋدە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىندا كەزدەستىم. جاقسى اڭگىمەلەستىك. ەلشىلىككە رەسپۋبليكادا كورنەكتى قىزمەت ىستەگەن, ءوزىڭنىڭ ەڭ سەنىمدى ادامىڭدى جىبەر دەپ وتىر.
اڭگىمەنىڭ توركىنىن ەندى ءتۇسىنىپ, سەلت ەتە قالدىم. بىراق سىر بەرمەۋگە تىرىسىپ, ۇندەمەدىم.
پرەزيدەنت:
– ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, سوعان سەنى لايىق كورىپ وتىرمىن, – دەپ ماعان “نە دەيسىڭ؟” دەگەندەي سۇراۋ ماعىناسىمەن قارادى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, شىنىندا دا مەن مۇلدەم كۇتپەگەن, ءتىپتى ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرەتىن اڭگىمە ەمەس ەكەن. ونىڭ ۇستىنە قىتاي مامانى ەمەسپىن, ءتىلىن وقىمادىم, بىلمەيمىن.
– ەگەر كەلىسسەڭ – مۇلدەم جاڭا ءومىرىڭ باستالادى. ويلاما, بۇل قىزمەت سەنىڭ بۇرىنعى قىزمەتتەرىڭنەن تومەن ەكەن دەپ. بۇل – پرەمەردىڭ ورىنباسارىنان كەم ەمەس. بىراق ايتتىم – ءبىتتى دەپ وتىرعانىم جوق. ىقىلاسىڭمەن بار. ءتىل ءبىلمەيتىنىڭدى بىلەم. ارينە, بىلگەنگە نە جەتسىن. بىراق, ءبىز قازىر بارلىق جاقتى كاسىبي ديپلوماتتارمەن قامتاماسىز ەتە المايمىز. قىتاي سياقتى ءىرى ەلدەرگە ساياسي, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە ءوزىن كورسەتكەن, سول ەلدىڭ ۇكىمەتىمەن تەڭ دارەجەدە ءسويلەسە الاتىن, تاجىريبەلى ادامدار جىبەرۋگە ءماجبۇرمىز. مۇنداي تاجىريبە ەجەلدەن بار. كەزىندە پوليانسكي, تولستيكوۆ دەگەن پوليتبيۋرو مۇشەلەرى – ءبىرى جاپونياعا, ءبىرى قىتايعا ەلشى بولعان. ەسىڭدە بولسىن, ەگەر قىتايعا بارا قالساڭ – ەلىمىزدىڭ, قازاقتىڭ مۇددەسىنە ءۇش ءىرى جۇمىستىڭ جاسالۋىنا تىكەلەي ءوزىڭ قاتىناسىپ, ءوزىڭ مۇرىندىق بولاسىڭ. ءبىرىنشىسى – قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق تولىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ – مىندەتىمىز. ەكىنشىسى – قىتايداعى قازاقتاردىڭ سول ەلدەگى قۇقى, سول ەلدە ءوسۋى, وركەندەۋى, وتانىنا كەلەم دەگەنىنە جاعداي تۋعىزۋ. ءۇشىنشىسى – شەكارالىق وزەندەردى تەڭ پايدالانۋ ءجونىندە ەكى ەل اراسىندا كەلىسىم قابىلداۋ, – دەپ الدى-ارتىمدى وراپ تاستادى. سالدەن سوڭ ءسوزىن جالعاستىرىپ:
– ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ كولەمى وسەدى, بولاشاقتا مۇناي تۋرالى دا قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ ۋاقىتى كەلەدى, – دەپ قورىتتى.
ارينە, پرەزيدەنتتىڭ قازاقتىڭ مۇددەسى دەپ اتاعان ءۇش كۇردەلى ماسەلەسىن ەستىگەننەن كەيىن قانداي سولقىلداقتىق بولۋى مۇمكىن؟
بۇل كەزدەسۋدى ەسكە الۋداعى ماقسات – ەلباسىنىڭ نە ماسەلەنىڭ بولسا دا تەرەڭ تامىرىن ويلايتىندىعىن, ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اداممەن سويلەسۋ شەبەرلىگىن, جوعارى مادەنيەتىن, قامقورلىعىن كورسەتۋ, ۇشىنشىدەن, اسىرەسە, قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىنىڭ زاڭ جۇزىندە تياناقتالۋىنداعى ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگىن ايتۋ.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جان-جاقتى كورشىلەرمەن شەكاراسىن انىقتاپ, تولىق قامتۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ء“تيدى” دەگەندە, ول وزدىگىنەن كەلە قويعان جوق. سولاي بولارىنا ساليقالى, دايەكتى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءوز ارىپتەستەرى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كوزىن جەتكىزىپ, ءتىلىن تاۋىپ, مامىلەگە كەلە العاندىعىن ايتۋ ماڭىزدى. ول جۇمىس بۇگىنگى قىتايمەن قارىم-قاتىناستان باستالدى. جالپى قىتاي مەملەكەتى, ەلى زاڭدى, قول قويىلعان قۇجاتتى قاتتى سىيلايدى. ءداستۇرلى تۇردە زاڭ تىڭداعىش, زاڭ سىيلاعىش حالىق. ءمانىسىن قىسقا قايىرىپ ايتار بولساق – قىتاي ەجەلدەن وزىمەن شەكارالاس 15 مەملەكەتتىڭ ەشقايسىسىمەن شەكارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇددەلى بولماعان. ءتىپتى كەڭەس وداعىنىڭ ءداۋىرلەپ, كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە شەكارالىق كەلىسسوزدەردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان. ول ءۇشىن شارتتى “داۋلى ۋچاسكەلەر” بولدى.
سول توڭدى 1995 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايعا رەسمي ساپارى كەزىندە قىتاي توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن كەلىسسوزىندە ءجىبىتتى. كەلىسسوزدەرگە بوگەت بولىپ كەلگەن “داۋلى ۋچاسكەلەردى” ەكى جاقتىڭ مۇددەسىن ساقتاي وتىرىپ, قاراستىراتىن بولدىق. وسىدان كەيىن-اق شەكارا كەلىسىمى تۋرالى كەلىسسوزدەر ءوز ۋاقىتىندا جانە ناقتى ءناتيجەمەن جۇرگىزىلدى. قىتاي توراعاسى 1996 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە قازاقستانعا تۇڭعىش ساپارى كەزىندە وتكەن كەزدەسۋ كەزىندەگى قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردى تولىق قولداپ, قازاقستان-قىتاي قاتىناسىن تەك قانا دوستىق باعىتتا دامىتاتىنىن ايتتى. حاتتامادان تىس كەزدەسۋ كەزىندە: “پرەزيدەنت مىرزا, شەكارا ماسەلەسى ەڭ سەزىمتال جەر. ءسىز ماسەلەنى دۇرىس قويىپ ءجۇرسىز. مەن توراعا كەزىمدە وسى تاريحي ماسەلەنى ءبىتىرىپ الايىق”, – دەپ ىقىلاس ءبىلدىردى.
سونىمەن, 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدا ءبىرىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە (كەلىسىم كولەمى – 1300 بەت), 1998 جىلى قازاندا پەكيندە – ەكىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە, اقىرى 1999 جىلى قاراشادا قازاقستان-قىتاي شەكارا ماسەلەلەرىنىڭ تولىق رەتتەلۋى تۋرالى كومميۋنيكەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, كحر توراعاسى تسزيان تسزيامين قول قويىپ, عاسىرلار بويى شەشىلمەي كەلگەن قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى 1748 شاقىرىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. ول كەلىسىمدەر ەكى جاقتان دا راتيفيكاتسيالانىپ, بۇۇ-دا ماقۇلداندى.
قىتاي وزىمەن شەكارالاس 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ءبىرىنشى بولىپ, تولىق شەكارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى بارلىق كارتالار سول كەلىسىمگە سايكەس جاسالاتىن بولدى.
وسىدان كەيىن – 2005, 2006 جىلدارى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى 7.500 شاقىرىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. بۇل كەلىسىمگە رەسەي جاعى دا مۇددەلى ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە شەكاراعا بايلانىستى سولجەنيتسىن, گورباچەۆ, تاعى باسقا ساياساتكەرلەر ايتقان ارانداتقىش پىكىرلەر دە رەسەي قوعامىنىڭ كەيبىر ورتالارىندا تىلگە تيەك بولىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل كەلىسىمنىڭ تاريحي ماڭىزى زور.
سول سياقتى باسقا دا كورشىلەس ەلدەر – وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرىمەن قۇرلىق شەكارا كەلىسىمدەرىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس.
قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعايتىن وسىنداي تاريحي ماڭىزدى ناقتى ءىس ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, شەشىم قابىلداۋ باقىتى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە تيسە – ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە قاراي, تاريحي جەڭىسى دەپ ايتۋ ادىلدىك بولار.
عاسىرلار بويى ەۋرازيانىڭ كەڭ دالاسىن كەزىپ, جان ساقتاپ, ۇرپاق ساقتاۋ ارقىلى جەرىن ساقتاۋ ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قازاقتىڭ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن, وركەنيەتىمەن قاتىناسىپ, بويىن تەڭەستىرىپ, وركەندەۋگە بەت العان قوزعالىسى – وسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى.
وسى داۋىردە قازاق نە ىستەي الادى, ساپاسى, مۇمكىندىگى قانداي بولماق, ءبىز, ۇلتىمىز, كىم, قانداي بولامىز, – ارينە, مۇنىڭ ءبارى جالعىز ەل باستاۋشى پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتقا, ەلگە سىن.
قۋانىش سۇلتانوۆ, سەناتور.