داۋلەتكەرەي ءومىربايانىنا دالدىك كەرەك

وكىنىشكە قاراي كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلى كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى, تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلدارى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەك ايتىلىپ كەلدى. سولاردىڭ كەيبىرى مىناداي: كەزىندە داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى 1799 جىلى تۋعان دەگەن پىكىر بولعان. وسى پىكىر نەگىزىندە 1939 جىلى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعانىنا 140 جىل, 1949 جىلى – ونىڭ 150 جىلدىعى رەسپۋبليكامىزدا كەڭ تۇردە اتالىپ وتكەن;1961 جىلى الماتى قالاسىندا باسى­لىپ شىققان «كۇيلەر» اتتى جي­ناقتىڭ العىسوزىندە «د.شىعاەۆ 1821 جىلى بۇرىنعى بوكەي حان­دىعىنداعى قارامولا (قازىرگى بو­كەي ورداسى اۋدانى اۋماعىندا – اۆتور) دە­گەن جەردە تۋعان», دەپ جا­زىل­عان. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ە.بەكماحانوۆ 1966 جىلى شىققان «وچەركي يستو­ري كازاحستانا ءحىح ۆەكا» دە­گەن كىتابىندا دا «داۋلەتكەرەي 1821 جىلى بوكەي حاندىعىندا تۋعان», دەپ كورسەتەدى. كۇيشىنىڭ تۋ­عان جىلى مەن تۋعان جەرى تۋرالى ب.ەرزاكوۆيچ, ا.جۇبانوۆ جانە باس­قا دا زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرى دە ءبىر-بىرىنە قاراما قاي­شى. ال ق.احمەدياروۆتىڭ اۆتور­لىعىمەن شىققان «جىگەر» اتتى كىتاپتا داۋلەتكەرەي 1814 جىلى تۋعان دەلىنگەن. ج.اقباي «رادۋگا اقجايىق» اتتى كىتابىندا ۇلى كۇيشى 1814 جىلى تۋعان دەگەن پى­كىردى قوستايدى. الايدا كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قوي­عان بەلگىلى ونەرتانۋشى-عالىم پەتر ۆاسيلەۆيچ اراۆين بولدى. ول داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ 1821, 1814 جىلدارى تۋعاندىعى تۋرالى پىكىرلەردى تولىقتاي تەرىسكە شىعاردى. 1984 جىلى موسكۆا قا­لاسىندا باسىلىپ شىققان «داۋ­لەتكەرەي ي كازاحسكايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» دەگەن مونوگرافياسىندا ونەرتانۋشى عالىم بىلاي دەپ جازادى:  «1853 جىلى ىشكى (بوكەي) ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس «ىشكى قازاق ورداسىنداعى رۋلاردى باسقارۋشىلاردىڭ ءتىزى­مىن» جاساعان. سول ءتىزىمنىڭ 14-ءشى سانىندا «سۇلتان داۋلەتكەرەي شىعاەۆ 33 جاستا, 1852 جىلعى 21 اقپاننان بەرى ۋاقىتشا نوعاي رۋىن باسقارادى», دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر 1853 جىلى داۋلەتكەرەي 33 جاستا بولسا (1853-1833=1820), وندا ونىڭ تۋعان جى­لى 1820 بولىپ شىعادى. اۆتور سونىمەن بىرگە وسى مالىمەتتى مى­نا ارحيۆتەن الدىم دەپ ولاردى قوسا كورسەتكەن. ولار: قازاقسسر مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى, 78 قور, 2-ءشى تىزبە, 10-ءىس, 5-6 پاراق جانە 4 قور 1-ءشى تىزبە 5669 ءىس, 4-ءشى پاراق. ولاي بولسا داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ تۋعان جىلىن ارحيۆتەگى قۇجاتقا سۇيەنە دالەلدەگەن پ. ۆ.ءاراۆيننىڭ ۇلى كومپوزيتور 1820 جىلى تۋعان دەگەن پىكىرى بىردەن-ءبىر دۇرىس ەكەندىگى ەش تالاس تۋدىرمايتىن اقيقات بولىپ تابىلادى. دەمەك بيىل ۇلى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولىپ وتىر.

ەندىگى ۇلكەن ماسەلە – داۋ­لەت­كەرەيدىڭ قاي جەردە تۋعان­دىعى تۋرالى. حح عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنىڭ ورتا كەزىنە دەيىنگى باس­پادان شىققان ەڭبەكتەردىڭ قاي-قاي­سىسىندا دا داۋلەتكەرەي بو­كەي حان­دىعىندا, سونىڭ ىشىن­دە قازىرگى باتىس قازاقستان وب­لى­سىنىڭ باتىس ايماعىندا تۋ­عان دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ كەل­دى. ال ج.اقباي جوعارىدا اتال­عان «رادۋگا اقجايىق» دەگەن كى­تا­بىندا داۋلەتكەرەي كاسپي تە­ڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, استراحان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۋعان دەپ كورسەتەدى. ءتىپتى اۆتورلارى ز.قا­بىل­دينوۆ پەن ا.قايىپباەۆا بولىپ تابىلاتىن «اتامۇرا» باس­پاسىنان شىققان 8-ءشى سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋ­لىعىنان تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ «داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى «قا­­رامولا» دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن سويلەمدى كورەمىز. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى مەكتەپتەردە ۇلى كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى وقۋشىلارعا جاڭساق مالىمەت بەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. شىن ما­نىندە داۋلەتكەرەيدىڭ تۋعان جەرىن ءدال كورسەتكەن ونەرتانۋشى عالىم- پ.ۆ.اراۆين. ونىڭ 2008 جىلى الماتى قالاسىنداعى «ونەر» باس­پاسىنان شىققان «داۋ­لەتكەرەي ي كازاحسكايا دومبروۆايا مۋزىكا ءحىح ۆەكا» اتتى كىتابىنان مىنا­داي جولداردى وقيمىز «…نو­­ۆىە ارحيۆنىە دوكۋمەنتى وتكرىتيە نامي... سۆيدەتەلستۆۋەت, چتو داۋلەتكەرەي روديلسيا نە ۆ مەست­نوستي كارامولا, ا نا پريبرەجە كاسپيا, نەدالەكو وت ۆاتاگي كونەۆسكوي, گدە ناحوديلاس ستاۆكا شيگايا ي گدە ون پروجيۆال ۆ پوسلەدنيە گودى جيزني...» (ستر 46).

ۇلى كۇيشىنىڭ ءومىرى مەن شى­­عارماشىلىعىن زەرتتەۋشى عا­لىم پ.ۆ.اراۆين ايتىپ وتىر­عان كونەۆو دەگەن سەلو اتىراۋ وب­لى­­سى قۇرمانعازى اۋدانى­نىڭ تۇر­­عىندارىنا جاقسى تانىس. بۇ­گىندە ول سەلونىڭ ورنى قا­زىرگى قۇر­­­مانعازى اۋدانىنىڭ ورتا­لى­عىنان شىعىسقا قاراي 10 كم جەردە, اتىراۋ-استراحان اۆ­تو­­موبيل جولىنىڭ بويىندا كو­رىنىپ جاتىر. حح عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىنا قاراي كونەۋ (قازاقتار سولاي دەپ اتايدى – اۆتور) وزەگىندەگى سۋدىڭ تارتىلۋىنا جانە بالا وقىتاتىن ورىسشا مەكتەپتىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى سەلونىڭ نەگىزىنەن سلاۆيان ۇلتىنان تۇراتىن حالقى اۋدان ورتالىعى گانيۋشكين سەلوسىنا قونىس اۋدارادى. ءسوي­تىپ ءبىرجارىم عاسىرداي ءومىر سۇر­گەن كونەۆو ەلدى مەكەنى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا كەتتى.

بۇل جەردە ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن جاي – پ.ۆ.ءاراۆيننىڭ داۋلەتكەرەيدى: «كونەۆوعا جاقىن جەردە ورنالاسقان اكەسى شىعايدىڭ ستاۆكاسىندا دۇنيەگە كەلدى», دەۋى. وسى جەردە مىنا جايدى اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بوكەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن بالاسى جاڭگىر ەرجەتكەنشە 1815-1823 جىلدار ارالىعىندا حاندىقتى ۋاقىتشا بوكەيدىڭ ءىنىسى شىعاي باسقاردى. 1820 جىل­دىڭ 28 قاڭتارى كۇنى سۇلتان شى­عاي استراحان گۋبەرناتورىنا حات جازىپ, قاراۋىنداعى قازاقتاردى وتى­رىقشىلىققا كوشىرۋدە ۇلگى كور­سەتۋ ماقساتىندا وزىنە اعاش ءۇي سالدىراتىندىعىن مالىم­دەي­دى. كوپ كەشىكپەي شىعاي سۇلتان­نىڭ ەڭسەلى اعاش ءۇيى دە دايىن بو­لا­دى. ىشكى وردانىڭ باسقا قازاق­تارى دا وسى جەرگە اعاشتان ءۇي سال­دى­رىپ, ورنىعا باستايدى. كەز­ىندە بوكەيحاننىڭ ستاۆكاسىندا بول­عان دون كازاك اسكەرلەرىنىڭ كومانداسى ەندى سۇلتان شىعايدىڭ ستاۆكاسىندا بولىپ, وعان قىزمەت ەتەدى. شىعاي سۇلتان مەن ونىڭ وتباسى ورىستارمەن, ۋكرايندارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولادى. مۇنىڭ ءوزى داۋلەتكەرەيدىڭ ورىسشا جانە ماندولين, بالالايكا سياقتى مۋزىكالىق اسپاپتاردى ۇيرەنۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى. وسىلايشا شىعاي سۇلتان ستاۆكاسىنىڭ نەگىزى قالانعان 1820 جىلى بولاشاق كۇيشى داۋلەتكەرەي دە وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن.

1824 جىلى بوكەيحاننىڭ مۇ­راگەرى جاڭگىر حان تاققا وتىر­عان­نان كەيىن شىعاي سۇلتان مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەن ءبىرجولا بوسايدى. وعان قوسا يمپەراتوردان كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىن جالعا العان گراف بەزبورودكو وسى كەزدە سۇل­تان شىعايدان بۇرىنعى ستاۆكا ورنالاسقان جەردەن كەتۋىن ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتەدى. سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن جەردەن شاعىل باسقان قىرعا كوشىپ بارعان شىعايدىڭ مالى قىرىلىپ قالادى. 1825 جىلدىڭ قاراشا ايىندا سۇلتان شىعايدىڭ ءوزى دە دۇنيەدەن وتەدى. وسىلايشا داۋلەتكەرەي 5 جاسىندا اكەسىنەن جە­­تىم قالادى. اكەسى ولگەننەن كەيىن داۋلەتكەرەي شەركەش رۋى­نىڭ باسقارۋشىسى, نەمەرە اعاسى مەڭدىگەرەي بوكەيحانوۆتىڭ قو­لىندا تاربيەلەنەدى. ىشكى وردادا مالى مەن جەرى, دۇنيە-مۇلكى جاعىنان جاڭگىردەن كەيىن ەكىنشى ورىندا بولعان مەڭدىگەرەي ءىنىسى داۋ­لەتكەرەيدى بولاشاقتا ءىرى ەل باس­قارۋشى سۇلتان بولۋعا تاربيەلەيدى. داۋلەتكەرەيدىڭ اكىمشىلىك قىز­مەتپەن شۇعىلدانۋىنا ءحىح عا­سىردىڭ 50-جىلدارىندا ىشكى وردانى باسقارۋ جونىندەگى ۋا­قىتشا كەڭەستى گ.ۆ.ۆاششەنكونىڭ باسقارۋىنىڭ ۇلكەن اسەرى بول­دى. ونىڭ قولداۋىمەن داۋلەت­كەرەي 1852 جىلى نوعاي رۋى­نىڭ باس­قارۋشىسى بولىپ تاعايىن­دالادى. وسى كەزدە داۋلەتكەرەي اتاقتى دومبىراشى, كومپوزيتور, بەرىش رۋىنىڭ بەگىس ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى ستارشيناسى ءمۇسىرالى بەرديەۆپەن كەزدەسەدى.

1836-1837 جىلدارى ىشكى ور­دا­داعى ي.تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە بەلسەنە ارالاسقانى, پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققانى ءۇشىن قىزمەتىنەن قۋىلعان م.بەرديەۆ بۇدان بىلاي داۋلەتكەرەيدىڭ ونەر جولىنداعى جەتەكشىسىنە اينالادى. كۇيشى-سازگەر م.بەرديەۆتىڭ داۋلەتكەرەيدىڭ ونەردەگى ۇستازى بولعاندىعىن دينا نۇرپەيىسوۆا دا راستايدى.

1854 جىلى جازدا بوكەي ورداسىنا ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنان كەلگەن ارناۋلى ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنداعى سۋرەتشى ر. چەرەدەەۆ كيىز ۇيدە دومبىرا تارتىپ وتىرعان داۋلەتكەرەيدىڭ سۋرەتىن سالادى. بۇل سۋرەت سانكت-پەتەربۋرگ قا­لاسىنداعى ارحيۆتە ساقتاۋلى.

قازاق دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پەتەربۋرگكە بارىپ قايتقان كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتكەرەي ومىرىندەگى 1859 جىل ەڭ ەرەكشە جىل بولدى. ول ن-نوۆگورود قالاسىندا, موسكۆادا ۇلكەن تەاتردا بولىپ, ۆەر­ديدىڭ «تراۆياتا» وپەراسىن تاماشالايدى, استانادا دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسەدى. پەتەربۋرگكە ساياحات داۋ­لەتكەرەيدىڭ قوعامدىق, دە­مو­­­كراتيالىق كوزقاراسىنىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا زور اسەرىن تيگىزەدى. وسى جىلداردا قازاق حالقى ءۇشىن ورىستىڭ الدىڭعى قاتارلى مادە­نيەتىمەن جاقىنداسۋدىڭ قاجەت­تىلىگىن ول جاقسى تۇسىنگەن.

60-جىلدارى داۋلەتكەرەي قى­زىلقۇرت, ماسقار, تولەڭگىت, شەر­كەش رۋلارىن جانە بو­كەي حان­دى­عىنداعى قالماق ءبولى­مىن باس­قارادى. كوپ ۇزاماي داۋلەت­كەرەي اكىمشىلىك قىزمەتتەن ءبىر­جولا بوسايدى. ول وسى جىلدا ەت­نو­گراف-عالىم مۇحا­مەد-سالىق با­باجانوۆپەن جا­قىن دوس بولادى. ول مەزگىلسىز قاي­­تىس بولعاندا «سالىق ولگەن» ات­­تى كۇي شىعارادى. سازگەرلىك شى­­عار­ماشىلىق ونەرىنىڭ ناعىز شا­­رىقتاعان شاعىندا, ياعني ءحىح عا­سىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ اياق كەزىندە داۋلەتكەرەي ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىمەن كەزدەسەدى.

داۋلەتكەرەيدىڭ قايتىس بول­عان جىلى تۋرالى دا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ كەلدى. مىسالى, ب.ەرزاكوۆيچ «قازاقسسر تاري­حىنىڭ» ءىىى تومىندا داۋلەتكەرەيدى ء«حىح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا قايتىس بولعان»,  دەسە, ا.جۇبانوۆ: «داۋلەتكەرەي 1882 جىلى قايتىس بولدى», دەپ جازادى. ج.اقباي «رادۋگا اقجايىق» دەگەن كىتابىندا ۇلى سازگەر 1878 جىلى قايتىس بولدى دەيدى. الاي­دا كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ قايتىس بولعان مەزگىلىن دۇرىس انىق­تاعان عالىم تاعى دا پ.ۆ.اراۆين بولدى. ول جوعارىدا كورسەتىلگەن ەڭبە­گىندە: «داۋلەتكەرەي 1887 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءوزى ۇزاق جىلدار مەكەن ەتكەن «قارامولا» دەگەن جەردە دۇنيەدەن وتكەن», دەپ جازادى. داۋلەتكەرەيدىڭ كوپتەگەن كۇيىن كەيىنگى ۇرپاققا تاراتۋشىلار اراسىندا الدىمەن ونىڭ ءوز بالاسى سالاۋاتكەرەي, كۇيشىلەر بالا­ماي­ساڭ, سەيتەك, ناۋشا بوكەي­حانوۆ جانە باسقالار بولدى. مى­نەكي, كۇي الىبى داۋلەتكەرەي شى­­عاي ۇلى تۋرالى ءبىر ماقالا كو­لەمىندە وسىنداي جايلاردى جازۋعا بولادى.

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بو­­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­­عىرۋ» ماقالاسىندا ەلى­مىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ تاريحىن, مادەني ءومىرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ماسەلەسىنە ۇل­كەن كوڭىل بولىنگەن. وسى تۇرعى­دان العاندا داڭقتى كۇيشى داۋ­لەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ تۋعا­نىنا 200 جىل تولۋىنا ار­نالعان بەلگىلى ءبىر شارالاردىڭ اتقارىلۋ قاجەتتىگى وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. داۋلەتكەرەيدىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعى رەسپۋبليكامىزدا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەك. تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قى­رى» اتتى ەڭبەگىندە كورسەت­ىلگەن « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالار قاتارىندا كۇيشى-كومپوزيتور داۋلەتكەرەي شى­عاي ۇلىنىڭ دا بولعانى ءجون. رەسپۋبليكالىق باق ارقىلى كوپ-ت­ە­گەن حابار سەريا­سى دايىندالىپ, اكادەميالىق حالىق اسپاپتار ور­كەسترلەرى مەن وبلىستىق فيلار­مونيالاردىڭ جەكەلەنگەن دومبىراشىلار توپتارى اۋدانداردى ارالاپ, داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى تۋرالى لەكتسيالار وقىپ, ونىڭ شىعارمالارىنان كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

وعان قوسا, نەگىزگى جانە ورتا مەك­­تەپتەردە, ارناۋلى مۋزىكا مەك­تەپتەرىندە, مۋزىكا كول­لەدج­­­­دەرىندە جانە جوعارى وقۋ ورىن­­­دارىنداعى ونەر فا­كۋل­تەت­تەرىندە داۋلەتكەرەيدىڭ شى­عار­ما­شىلىعىن تەرەڭ تۇردە وقىتۋ جانە ونىڭ ءومىربايانىنا باي­لا­نىستى تىڭ دەرەكتەرگە وقۋ­شىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ نازارىن كەڭىنەن اۋدارۋ قاجەت بولادى. سونىمەن بىرگە بيىلعى جى­لى اتالىپ وتىلەتىن دومبىرا كۇنى ۇلى كۇيشى داۋلەتكەرەي شى­عاي­­ ۇلىنا ارنالىپ, ول دۇنيە­گە كەلگەن جەرگە, ياعني اتى­راۋ وب­لىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدا­نىن­داعى بۇرىنعى كونەۆو ەلدى مە­كەنىنىڭ ورنىنا, اتىراۋ – اس­تراحان ماگيس­ترالىنىڭ باتىس بە­تىنە داۋلەت­كەرەيدىڭ 1820 جى­لى وسى جەردە تۋعان­دىعىن كور­سەتەتىن دومبىرا تۇرىندە ستەللا ورناتىلعانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.

وسىنىڭ ءبارى داۋلەتكە­رەي­تانۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس, بۇ­گىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني دامىپ جەتىلۋىنە كومەكتەسەتىن ماڭىزدى شارالار بولماق.

امانكەلدى شامگونوۆ,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى,

تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى