ۇلى اباي جايىندا ءسوز ايتۋ, وي تولعاۋ ءار قازاققا وڭاي سەكىلدى سەزىلگەنىمەن, تاپ بەرمەدە قينالىپ قالاتىنىڭىز وتىرىك ەمەس. ابايدى بىلمەيتىن قازاق جوق. ارعى-بەرگى ۋاقىتتىڭ مىنبەرىنەن اباي جايىندا ءسوز قوزعاپ, وي تەربەمەگەن قازاق زيالىسى از. ونىڭ باسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1913 جىلى جازعان «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن ايگىلى ماقالاسى تۇر.
احاڭ اباي شىعارماشىلىعى تۋرالى ء«سوزى از, ماعىناسى كوپ, تەرەڭ. بۇرىن ەستىمەگەن ادامشا شاپشاڭ وقىپ شىقساڭ, ازىنا ءتۇسىنىپ, كوبىنىڭ ماعىناسىنا جەتە الماي قالادى. كوپ سوزدەرىن ويلانىپ, داعدىلانعان ادامدار بولماسا, مىڭ قايتارا وقىسا دا تۇسىنە المايدى. سوندىقتان اباي سوزدەرى جالپى ادامنىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر ەكەنى راس. بىراق ول اۋىرلىق اباي ايتا الماعاننان بولعان كەمشىلىك ەمەس, وقۋشىلاردىڭ تۇسىنەرلىك دارەجەگە جەتە الماعانىنان بولاتىن كەمشىلىك. ولاي بولعاندا ايىپ جازۋشىدا ەمەس, وقۋشىدا. نە نارسە جايىنان جازسا دا, اباي ءتۇبىرىن, تامىرىن, ىشكى سىرىن, قاسيەتىن جازادى», دەپ ماعىنالى تەرەڭ وي تۇيەدى. سوندىقتان دا اباي – قازاققا جاقىن جانە الىس.
بىزگە, وسى قازاققا «قياناتشىل دۇنيەدەن قىرىق جاماۋ بولعان» ابايدىڭ جۇرەگىنەن جاقىن ەشتەڭە جوق. ابايدىڭ جۇرەگى ايناداي تازا, پاك, ساۋلەلى جۇرەك. ول اينىماسقا بەكىگەن جۇرەك. جالپى, ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزىندە مول كورىنىس تاپقان جۇرەك كونتسەپتىسى اقىننىڭ دۇنيەتانىمدىق پايىمىنان, تولىق تۇسىنىگىنەن, ادام بولمىسى تۋرالى فيلوسوفيالىق وي قورىتپالارىنان باستاۋ الىپ, ودان ءارى ادەبي-كوركەم بەينەلەۋلەرمەن, تىلدىك اجارلاۋمەن كەستەلەنىپ, تۇتاسقان ەستەتيكالىق-مورالدىق ءتۇزىلىستى قۇراپ كەتەدى.
دۇنيە جاراتىلىستى تانىپ بىلۋدەگى سونى ىزدەنىستەر, فيلوسوفيالىق كوزقاراستار, عىلىمي-تەولوگيالىق ۇستانىمدار مەن ۇمتىلىستار نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى ولشەمگە يەك ارتادى. ءبىرى – اقىل مەن سانانى جوعارى قويسا, ەكىنشىلەرى – جۇرەك كاتەگورياسىن, ياعني ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك ءھام ىزگىلىك (گۋمانيزم) مۇراتتاردى العا شىعارادى. اباي – دۇنيە بولمىستىڭ اقيقاتىن ماحابباتپەن تۇسىنۋشىلەر قاتارىندا. اباي فيلوسوفياسىنىڭ ءۇش تاعانى – يمانيگۇل ءۇش ءسۇيۋ. ول ماحابباتپەن جاراتقان اللانى ءسۇيۋ, ەكىنشىسى ادامزاتتى ءسۇيۋ, ءۇشىنشىسى ادىلەتتى ءسۇيۋ. اباي ايتقان جومارتتىقتىڭ ءۇش قازىعى – ادىلەتتىلىك, شاپاعاتتىلىق جانە دانالىق. ادىلەتتىلىك – ادامنىڭ جاراتىلۋىندا بولسا, شاپاعاتتىلىق – ادامنىڭ اق پەيىلدىلىگىنىڭ ولشەمى, ال, دانالىق – اقىلدىلىقتىڭ جەمىسى بولماق.
اباي ادامنىڭ نەگىزگى ءۇش قاسيەتىنە ىستىق قايراتتى, جىلى جۇرەكتى, نۇرلى اقىلدى جاتقىزادى. وسى ۇشەۋىندە جاراتۋشىنىڭ ادامعا بەرگەن ەرەكشە ءماندى سىي-سياپاتى تۇرعانداي. بىراق «اۋرۋدى جاراتقان قۇداي, اۋىرتقان ول ەمەس» دەگەندەي, ىستىق قايراتتىڭ, جىلى جۇرەكتىڭ, نۇرلى اقىلدىڭ يەسى بولماق ادامنىڭ وزىنە قاتىستى. ادام ءوز بولمىسىنا ءوزى ءۇڭىلىپ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتى ەكشەپ, قاسيەتسىزدىكتەن ءوز بويىن, جۇرەگىن تازا ۇستاۋى شارت ەكەن. ماناعى ءۇش قاسيەتكە قاراما-قايشى كەلەتىن, قايراتسىزدىق, سالقىن جۇرەك, سۋىق اقىل ورىن تەپسە, دۇنيەنىڭ وڭبايتىنى سول. سونگەن قايراتتان – نامىسسىزدىق, جىگەرسىزدىك, ىنجىقتىق تۋىنداسا, سالقىن جۇرەكتەن – پيعىلسىزدىق, نەمقۇرايدىلىق, ىنساپسىزدىق, ۇياتسىزدىق, سۇيە بىلمەۋشىلىك, مۇراتسىزدىق, جانى اشىماستىق, مەيىرىمسىزدىك, قايىرىمسىزدىق بالالاپ, سۋىق اقىلدان – ز ۇلىمدىق, قاتىگەزدىك, وشپەندىلىك, كەكشىلدىك, ايلاكەرلىك, سۇمپايىلىق, سۇم سۇرقيالىق باس كوتەرەدى. ادامزاتتى ماحابباتپەن جاراتقان اللا پەندەسىنە ەرىك تە بەرگەن ەكەن. ادام الگى ەركىن دۇرىس پايدالانا الماسا ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ومىرىنە بالتا شاپپاق.
ادام بولمىسىنداعى ءوزارا ۇيلەسىمدىلىكتى رەتتەۋشى, ابايشا ايتقاندا, ول – جۇرەك. ون جەتىنشى قارا سوزىندە الگىندەگى «ىستىق قايراتتى», «جىلى جۇرەكتى», «نۇرلى اقىلدى» ءوزارا ايتىستىرا كەلىپ, تورەشى عىلىمعا مىنانداي ءۋاج ايتقىزادى: «سەن ۇشەۋىڭنىڭ باسىڭدى قوسپاق مەنىڭ ءىسىم. بىراق سوندا بيلەۋشى, ءامىرشى جۇرەك بولسا جارايدى. اقىل, سەنىڭ قىرىڭ كوپ, جۇرەك سەنىڭ ول كوپ قىرىڭا جۇرمەيدى... قايرات, سەنىڭ قارۋىڭ كوپ, كۇشىڭ مول, سەنىڭ دە ەركىڭە جىبەرمەيدى. وسى ۇشەۋىڭ باسىن قوس, ءبارىن جۇرەكتى بيلەت... ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن جۇرەكتى جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا قالپىڭدى ساقتا...»
ابايدىڭ «ەت جۇرەكسىز ەرىننىڭ ايتپا ءسوزىن», «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل, اللاعا اۋىز جول ەمەس, ىنتالى جۇرەك, شىن كوڭىل, وزگەسى حاققا قول ەمەس» دەگەننىڭ مانىسىندە «جۇرەگىڭنەن شىقپاعان ءسوزدى ايتپا, جاراتۋشى اللانى, ونىڭ حيكمەتىن, مۇعجيزاسىز جۇرەكپەن سەزىن» دەگەن بايلاۋلى وي, بايىپتى ۇستانىم جاتىر. ء«تىل جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايدى. امالدىڭ ءتىلىن السا, جۇرەك ۇمىت قالادى... قازاق تا ادام بالاسى عوي, كوبى اقىلسىزدىعىنان ازبايدى, اقىلدىنىڭ ءسوزىن ۇعىپ الارلىق جۇرەكتە جىگەر, قايرات, بايلاۋلىلىقتىڭ جوقتىعىنان ازادى» – دەيدى تاعى دا حاكىم اباي.
ۇلى اقىن اباي ولەڭ تىلىندە ادامنىڭ جان تەبىرەنىسىن, كوڭىل تولعانىسىن, سەزىم نازىكتىگىن, وي وتكىرلىگىن, مىنەز قۇبىلمالىلىعىن كورسەتەتىن بەينەلى سوزدەردىڭ نەشە ءتۇرىن وسى جۇرەك دەگەن ءارى زاتتىق, ءارى ابستراكتىلىك ۇعىمدارمەن استاستىرىپ بەرەدى. مىسالى, جۇرەگىم مەنىڭ قىرىق جاماۋ, جۇرەكتىڭ جىگى, جۇرەكتىڭ كوزى, جۇرەكتىڭ وتى, جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى, جۇرەكتە قايرات بولماسا, اۋرۋ جۇرەك سوعادى, جۇرەك – تەڭىز, جۇرەككە جىلى تيۋ, ىستىق جۇرەك, سورلى جۇرەك, جىلى جۇرەك, ىنتالى جۇرەك, مۇز جۇرەك, اسىل جۇرەك, اساۋ جۇرەك, ەت جۇرەك, جاس جۇرەك, ىزالى جۇرەك, شوشىنعان جۇرەك, يت جۇرەك, سۇم وربىگەن جۇرەك, ۇرپيگەن جۇرەك, ءسونىپ قالعان جۇرەك, ماحاببات پەن عاداۋات مايدانداسقان جۇرەك.
جۇرەك سوزىنە باعىنىشتىلىق اللانى, ونىڭ حيكمەتىن ءسۇيۋ سۋفيزم ىلىمىنە ءتان. يسلام ءدىنى ىلىمىندەگى ماعريپات, تاريقاتتىڭ ۇزاق جولى جانكەشتىلىكتى, جاننان كەشۋشىلىكتى, داعۋا تاقۋالىقتى تالاپ ەتەدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 64-حيكمەتىندە بىلاي دەيدى: «تاريقات – ءدۇر تانىپ بىلسە ءبارى دە, ماعريپات ءدۇر قانسا ءبىلىم نارىنە, حاقيقاتتىڭ جەتپەك سوندا مانىنە». «جاراتقاندى ىنتا-شىنتا جانىڭمەن ءسۇي, ادال جاس بوپ سورعالار قانىڭمەن ءسۇي» دەگەندى دە وسى قوجا احمەت ءراسيلا ەتەدى (65-حيكمەت).
اباي «اۋرۋ جۇرەك سوعادى اقىرىن جاي», «جۇرەگىم ويباي سوقپا ەندى», «قايران جۇرەگىم مۇز بولماي ما» دەپ تولعانسا, قوجا احمەت «كوزىم – جاس, كوڭىلىم – قايعى, جانىم – جالىن», «جاراقات جۇرەگىمدى سورلاتپاي ما؟!» دەپ اھ ۇرادى. ال قوجا حافيز «قايران جۇرەك داۋا تاپپاي دال بولار دا قامىعار», «مەنىڭ ءبۇتىن جان جۇرەگىم – سەنىڭ عاجاپ جانارىڭدا, سەنىڭ عاجاپ جانارىڭنىڭ تۇرمىن تۇگەل قاماۋىندا», «دوس اقىل – اينا بەينە كەسەسى عوي ءجامشيدتىڭ», «و جۇرەكتىڭ ءامىرشىسى, قىزىل شاراپ بويدى الدى», «جىلۋىڭنان جۇرەگىمنىڭ وتى قايتا جانادى», ء«بىر ءوزىڭ دەپ لۇپىلدەيدى كەۋدەمدەگى بۇل جۇرەك» – دەپ ءوزىنىڭ عاجايىپ عازالدارىندا جۇرەككە جۇگىنەدى.
القيسسا, جۇرەك ايناسىن كىرلەتپەي اۋىق-اۋىق جۋىپ, تازارتىپ, ادامدىق تۇلعاسىن اسقاقتاتىپ, كىسىلىك بەينەسىن پايعامبارلىق قالىپقا نەگىزدەپ, اينالاسىنا ادامگەرشىلىك ىزگى نۇرىن سەۋىپ كەتكەن ويلى ابايدىڭ, قاپالى ابايدىڭ, قاجىعان ابايدىڭ بىلايعى ومىردەگى مىنەز قىرى دا ءوزىنىڭ تەزگە سالىپ تەكسەرىپ-تەرگەۋىمەن, وزگەرتۋمەن, ەڭبەك قىلىپ تاربيەلەۋىمەن جاسامپازدىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالعان ەدى.
«ابايدىڭ ويىنشا ادامزات بالاسى ىزالى جۇرەكتىڭ ق ۇلى ەمەس, سوندىقتان دا ادام ءومىر سۇرۋگە, ەڭبەك ەتۋگە, جانە ادامدىققا ۇمتىلۋى قاجەت», دەيدى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ.
ءسۇيۋ – جۇرەكتىڭ ءىسى. ۇلتتى ءسۇيۋ ءۇشىن كىرشىكسىز جۇرەك ازدىق ەتەدى, وعان كەمەل اقىل دا كەرەك.
نۇربەك نۇرالى,
وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى,
قازاقستان مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى
كوكشەتاۋ