قۋانىش سۇلتانوۆ: ادام دا, قوعام دا وزگەرەدى

بۇل ەشكىم, ەشقانداي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى, الەمگە ايگىلى ساياساتكەرلەر, عالىمدار, دارىگەرلەر بولجاي الماعان, توسىننان جەر الەمنىڭ اپشىسىن قۋىرعان سۇراپىل داۋىل بولدى. اۋەل باستاعى كورشى ەلدەن العاشقى اقپاراتتار كەلگەندە ول وسىنداي قاۋىپتى ءارى تەز جايىلمالى بولا قويار دەپ ويلاماعانى­مىز دا شىندىق. ويتكەنى ءار جىلدارى ولار­دا «دوڭىز تۇماۋى», «قۇس تۇماۋى» سياق­تى ءوز وڭىرلەرىندە ەپيدەميالار شى­عىپ ءارى ۇزاققا بارماي, ازدى-كوپتى شىعىن­دارى­مەن دوڭگەلەنىپ ءوشىپ جاتاتىن. بۇل جولعى ۆيرۋستىڭ ەكپىنى باسقاشا بولدى. اسىرەسە ۋحاننان قىسقا مەرزىمدە ادامدار ءولىمى تۋرالى اقپارات تارالعاندا – ساناعا قورقىنىش سەزىمى كىرگەنى دە تابيعي.

مەملەكەت باسشىسى جىل باسىندا قىتايداعى جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ, باي­­قاپ وتىرىپ, جەدەل تۇردە جۇقپالى اۋرۋ­دىڭ الدىن الۋ شارالارىن ۇيىم­داس­تىرۋعا پارمەن بەردى. دەر كەزىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ توراعالىعىمەن ار­نا­يى شتاب-كوميسسيا ءوز جۇمىسىن سا­لاۋات­تى جولعا قويا ءبىلدى. الىس-جاقىن ەل­دەر­مەن قارىم-قاتىناس جاعدايى ەگجەي-تەگ­جەي­لى ساراپتالىپ, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جول ۇستىندە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلگە كەلۋىن, وقشاۋلانۋىن, بارلىق قوز­عا­ل­ىس­تى زالالاسىزداندىرۋ شارالارى قام­تاماسىز ەتىلىپ, قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلدى. اۋە جولدارى, تەمىرجول ترانسپورتى, اۆتوكولىك جولدارى كارانتيندىك تارتىپكە باعىندىرىلدى.

دارىگەرلەر ەڭبەگىنە جاڭا ءتارتىپ قالىپتاستىرىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن, ەڭبەكاقىسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا, ەرەكشە ساپاعا كوتەرۋ, ىنتالاندىرۋ جولعا قويىلدى. اۋرۋحانالاردى جاب­دىقتاۋ, دارىگەرلەردى ارنايى دارى­گەر­­لىك كيىم, قۇرال-سايمان, تىنىس اپپا­رات­تارى, بۇكىل حالىقتى ارنايى بەتپەردە كيىپ ءجۇرۋ سياقتى ساقتىق شارالارى تۇرمىسقا ەندى. جاسالعان, جاسالىپ جات­قان جۇمىستىڭ ءبارىن قامتىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس, ولاردى بۇكىل حالىق كورىپ وتىر.

كوپ ادامنىڭ توپتاسىپ, قاتىنا­سۋى­مەن وتەتىن ءارتۇرلى ءداستۇرلى, مەرە­كەلىك شارالار توقتاتىلدى. اسىرەسە حالىق­ارالىق ايەلدەر كۇنىنە, ناۋرىز مەرە­كەسىنە, جەڭىس كۇنىنە ارنالعان بۇكىل­حالىقتىق, ەل بۇل مەرەكەلەرگە ارقاشان ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن, كوپشىلىك مەرەكەلىك شارالاردىڭ توقتاتىلىپ, شەگەرىلۋى دەگەن ءبىزدىڭ 30 جىلدىق جاڭا تاريحىمىزدا دا, ودان بۇرىنعى تاريحىمىزدا دا بولماعان جاعدايلاردى قوعام تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى.

ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلبا­سى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ شۇعىل شەشىمدەرىنە ۇندەۋ قوسىپ, «بىرگەمىز» اكتسياسىن باستادى. ءبىز­دىڭ قوعام, بۇكىل حالىق ەلباسى­نىڭ ۇندەۋىنە, پرەزيدەنتتىڭ تالابىنا جۇمى­لىپ, سىندارلى كەزەڭدە ىنتىماق­تاس­تىعىن, جوعارى سانالىلىعىن, بىرلىگىن كورسەتە الدى.

– وسىعان بايلانىستى – ەكونومي­كالىق الەۋمەتتىك داعدارىس قانشا­لىقتى تەرەڭ بولدى؟ ولاردى ەڭسەرۋ, ودان شىعۋ جولدارى قانداي؟

– قازىر تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك اقپارات قۇرال­دارىندا ەكونوميكالىق داعدارىس تۋرالى كوپتەگەن مالىمەت, ساراپتاما, بولجاۋ جاريالانىپ جاتىر. جالپى ەكونو­مي­كا­لىق قارىم-قاتىناستار قوعام­نىڭ ءارتۇرلى قايشىلىقتارى تۇسىندا ءارتۇرلى قيىندىقتار, شەگىنىستەرگە ءماجبۇر بولىپ جاتۋى ءتىپتى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس دەۋگە بولادى. ولار كوپ جاعدايدا ءبىر نەمەسە بىرنەشە مەملەكەت اراسىن قام­تي­تىن. ال ەندى بۇل جولعى بىرنەشە ايعا توقتاپ قالعان بۇكىل جەر ءجۇزى مەم­­لە­كەتتەرىندەگى تىرشىلىك زارداپتارىن ەڭسەرۋ ارينە وڭايعا سوقپايدى. قوز­عا­لىس اتاۋلى توقتادى ەمەس پە؟ بارىس, كەلىس جوق. كوپتەگەن ءوندىرىس ورنى ءوزى­نىڭ كۇندەلىكتى مۇمكىندىگىن جارتىلاي دارە­جەگە تومەندەتتى, ءبىراز بولىگى مۇلدەم توق­تادى. بۇل دەپرەسسيادان وڭالۋعا ۋاقىت كەرەك. شاعىن جانە ورتا بيزنەس تۇرالاپ, كوپتەگەن ءوندىرىس سالاسى داعدارىسقا ۇشىرادى. جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ كەتتى. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت جالپى ەكونوميكامىزدى ويسىراتپاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ءوزى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, ۇكىمەتكە دە ناقتى ءارى دەر كەزىندە شۇعىل تاپسىرما بەردى. الدىن الۋ شارالارىن بەلگىلەۋدىڭ ارقاسىندا ەلدە كوپتەگەن كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتپاي جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الدى. ەكونوميكانى, بيزنەستى السىرەتپەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن, ۇلتتىق قوردان مول قارجى ءبولىندى. كارانتين جاعدايىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى ءوز ۋاقىتىندا جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

كارانتين ادامداردى ءتارتىپ پەن جيناقى­لىققا دا, جوعارى جاۋاپكەر­شىلىككە دە ۇيرەتتى عوي دەيمىن.

الەمدى جايلاعان جۇقپالى ىندەت جالپى ادامزاتقا ۇلكەن ساباق بولدى دەپ ويلايمىن. ارينە ەكونوميكا, تۇرمىس, كۇنكورىس – ءسوز جوق, ءاربىر ادام ءۇشىن دە, تۇتاس مەملەكەتتەر ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى العى­­شارتتار ەكەنى بەلگىلى. اماندىق, تى­نىش­­تىق بولسا – كاسىپورىندار دا, ساۋدا-سات­تىق تا, وقۋ ورىندارى دا, باس­قا ەلدەر­مەن ارالاس-قۇرالاس تا – ءبارى قال­پىنا كەلەر, داعدارىس تا ەڭسەرىلەر. ۋاقىت, ءتوزىم, ەڭبەك كەرەك. ەلدىڭ بىرلىگى, ۇيىم­شىل­دىعى, ورتاق مۇددەلىلىگى ءبارىن دە جەڭەدى. تەرەڭىرەك ماسەلە – ادامداردىڭ سانا-سەزىمى, سانادان تۋىندايتىن ءىس-ارەكەت­تەرى. الەمدى قويا تۇرايىق. ءار ازامات, ءار قازاق: «وسى مەنىڭ ءومىر سالتىم قان­داي؟ نەنى دۇرىس, نەنى بۇرىس ىستەدىم؟» دەگەن سۇراقتى ۇمىتپاعانى ءجون بولار ەدى. ادام دا, قوعام دا كوپ وزگەرىسكە ءماجبۇر بولادى.

– جوعارىداعىداي احۋال قوعام وزگەرىسىنە ىقپال ەتە مە؟ دارىگەرلەردىڭ, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ەڭبەگىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– ومىردە, قوعامدا بولىپ جاتاتىن وقيعالاردان, عالامدىق قۇبىلىستاردان, ءتىپتى قايشىلىقتى قيىندىقتاردان كەيىن جاقسىلىق كورۋگە پەيىلدەنگەن دۇ­رىس. الگىندە, قانداي دا قيىندىقتان ساباق الۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەككە ايت­قان جوقپىن. جۇقپالى ىندەت ەڭ الدى­مەن ادامعا, ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ. ونىڭ شىعۋ, تۋ تابيعاتىن ماماندار مەن عالىم­دار زەرتتەپ, انىقتايتىنى انىق. قازىردىڭ وزىندە نەشە ءتۇرلى بولجام­دار مەن قورىتىندىلار جاريالانىپ جات­قانى ايان. سونىمەن بىرگە كوكىرەگى وياۋ, ساناسى اشىق ءاربىر ادام وزىنەن باستاپ ويلانۋى كەرەك. سونداي-اق قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى قىزمەتتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى ءتيىس. ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن بازالىق تۇرمىسىمىزدىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشتەرى – دەنساۋلىق پەن ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى مەن جولدارى قانداي؟ ستراتەگيا دا, تاكتيكا دا وزگەرىسكە ۇشى­رارى حاق. شۇعىل تۇردە وسى باعىتتى قولعا الۋ ماڭىزدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇرىن بىزدە ماتەريالدىق, تەحنيكالىق مۇم­كىن­دىگى شامالى كوپ سالالى ءارى ماماندان­دى­رىلعان مەديتسينا سالالارى جاڭا ءورىس الدى. ماسەلەن, كارديولوگيالىق, نەيرو­حيرۋرگيالىق, ونكولوگيالىق تاعى باسقا ورتالىقتار وتە ناتيجەلى جۇمىستارىن قالىپتاستىردى.

كەرىسىنشە, جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەيتىن اۋرۋحانالار دا, دارىگەر ما­مان­دار دا مۇلدەم تومەنگى جاعدايدا ەكە­نىن «COVID-19» كورسەتتى. ءتىپتى ساني­تارلىق-ەپيدەميالىق مامانداردى دايىنداۋ دا كوپ جىل بۇرىن دوعارىلىپ قال­عان ەكەن. وسى جاعدايدى شۇعىل تۇردە وز­گەرتۋگە مىندەتتى بولامىز.

جالپى دەنساۋلىق تازالىقتان باس­­تالادى. ۇيدە, وقۋ, جۇمىس ورىندارىندا, قوعامدىق, كوپشىلىك مەكەمەلەردە, مەيرامحانالاردا, اسحانالاردا, اۋرۋحانالاردا دارەتحانا, قول جۋاتىن بولمەلەردى ەڭ تازا ورىندارعا اينالدىرۋىمىز – كەيىنگە قالدىرمايتىن تالاپ بولۋى ءتيىس. ولار ءبىر, ەكى-اق كىسى سياتىن ەمەس, سول جەردە وقيتىن نەمەسە كەلەتىن ادامدار سانىنا قاراي جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. مىسالى, ەكى مىڭ بالا وقيتىن مەكتەپتە دارەتحانالارى, قول جۋاتىن بولمەلەرى جيىرما عانا ورىن بولۋى – ەسكى, بۇل ماسەلەنى سوڭعى كەزەكتە ويلاستىراتىن كەزدەگى كوزقاراس. مەكتەپتەردەگى وسى جاعدايدىڭ سالدارىنان قانشاما بالا زارداپ شەككەنى جايلى قوعامدا كوپ اڭگىمە بولعانى ەسىمىزدە. ءجۇز ادام تۇراتىن جاتاقحانادا ەكى-اق جۋىناتىن ورىن, جالعىز اس پىسىرەتىن بولمە. مۇنداي نورماتيۆتەردىڭ وزىنە ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بولدى. مەكتەپتەردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ قۇرىلىس نىساندارىنىڭ نورماتيۆتىك ەرەجەلەرىن قايتا قاراۋىمىز قاجەت. قازىر ۇلكەن قالالاردا ەكى مىڭ ورىندىق مەكتەپكە قالانىڭ ء«تورت بۇ­رىشىنان» اۆتوكولىك اعىلىپ, كەپتەلىس جاسايدى. ونىڭ ورنىنا 500 بالا وقيتىن ءار جەردە 4 مەكتەپ بولسا – كوپ ماسەلە باس­­قاشا شەشىلەر ەدى. ءار سىنىپتا 40 با­­لا­­نىڭ ورنىنا 20 بالا وقىسا – وقۋ ساپا­سى, ۇستازدار, تاماق, گيگيەنا, تازالىق سياق­تى تولىپ جاتقان دەنساۋلىق جاعدايى باسقاشا بولارى دا انىق. ياعني وسىنداي تۇرمىستىق ورنالاسۋعا تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك. قوعامدا ادامداردىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىندا رۋحاني سىلكىنىس, وزگەرىستەر بولادى دەپ ويلايمىن.

سونداي-اق دارىگەرلەر مەن ءتارتىپ ساق­شىلارىنىڭ جۇمىستارى ەلگە قور­عان, قامقور بولدى. اسىرەسە كوپتە­گەن دارىگەر, باسقا دا مەديتسينا قىز­مەت­­كەرلەرىنىڭ ەڭبەگى زور. پرەزيدەنت­تىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت ولارعا قوسىمشا ەڭبەك­اقى تولەۋ شارالارىن بەكىتكەنى بەلگىلى. ونىمەن شەكتەلمەي, باسقا دا الەۋ­مەتتىك كومەك, قولداۋ كورسەتۋدى, ولاردى ماراپاتتاۋ شارا­لارىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا پرەزي­دەنت مالىمدەمەسىندە ايتىلدى.

وكىنىشكە قاراي, كەيبىر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بۇرىنعى «اۋرۋ», ادەتىنە باسىپ, كولىكتەردى ءجونسىز, نەگىزسىز توق­تا­تىپ, پارا الىپ, وزدەرىن ۇياتقا قال­دىرعان جاعدايلارى دا بار. ولار ءبىرلى-جارىم. دەگەنمەن نەگىزگى قۇرام حالى­ققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كور­سەتىپ ءجۇر. ونداي ادال جاندارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.

– مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك كومەك جەتكىلىكتى دەپ ويلايسىز با؟

– بىرىنشىدەن, قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلىنىڭ ۋحانداعى ىندەت تارا­لۋىن كوپ ەلدەن بۇرىن بايقاپ, ساراپتاپ, دەر كەزىن­دە ۇكىمەتكە قاجەتتى تاپسىرما بەرىپ, الاپات «داۋىلدىڭ» الدىن الۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتە العانىن ايتۋىمىز ادىلدىك بولادى.

ەكىنشىدەن, حالىق پرەزيدەنتتىڭ مالىمدەمەسىنە, وندا كورسەتىلگەن بارلىق تالاپتارعا قولداۋ كورسەتتى. ەل ىندەتتەن ساقتانۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاسىپ, بىرىگىپ, بىرلىكتىڭ تۋىن كوتەردى.

پرەمەر-مينيستر باسقارعان ۇكىمەت­تىك كوميسسيا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى بارلىق شارالار­دى جۇ­­زەگە اسىردى, سول باعىتتا جۇمىستى جال­­­عاس­­­تىرىپ كەلەدى. اسىرەسە دارىگەر­لەر­­­دىڭ ەڭبەگىنە بولىنگەن قوسىم­شا قار­جى, ءتورت ميلليوننان استام جۇمىس­تارى توقتاپ قالعان, جالعىز باستى انا­لار مەن مۇگەدەكتەرگە, تاعى باسقا مۇق­تاج ازاماتتاردىڭ ارقايسىسىنا 42500 تەڭ­گەدەن كومەك بەرىلگەنى, كۇن­دە­لىكتى تاماق ونىمدەرىن جەتكىزىپ بەرۋ­دىڭ ءوزى قىرۋار جۇمىس ەمەس پە؟ مۇق­تاج ادام­دارعا كومەك قولىن سوزعان, ۆولون­تەرلەردىڭ ىقىلاستى ەڭبەك­تەرى قان­شاما ادامعا ىزگىلىك جولىن اشىپ, جاق­سى­لىق جاساپ ءجۇر. تاربيە, ادام­گەر­شىلىك دەگەن ۇعىمداردى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجە­تى جوق, وسىنداي ادام­عا ادام سياقتى قارا­پايىم قاتىناس كورسەتۋ­دەن باستالادى.

بۇل ورايدا, زاپاستاعى اسكەري بورىشتى ازاماتتاردىڭ قىسقا مەرزىمگە جۇقپالى ىندەتپەن كۇرەسكە شاقىرىلعاندارى دا ەلدى تەبىرەنتپەي قويمادى. قانشاما ازامات شاقىرتپاي اسكەري كوميسسارياتتارعا ءوز ەركىمەن كەلىپ, كومەك كورسەتۋگە بەل بايلاپ, كىرىسىپ جاتىر. بۇل – كورنەكتى, ءاربىر ەلىم دەگەن ازاماتقا وي سالاتىن پات­ريوتتىق قوزعالىس بولدى.

– پارلامەنت جۇمىسىنداعى جاڭا­لىق­­تارعا توقتالساڭىز. سايلاۋ جا­قىن­­داپ كەلەدى ەمەس پە؟ پارلامەنت تۋرا­لى ءارتۇرلى پىكىرلەرگە نە ايتاسىز؟

– «جاڭالىق» دەپ دۇرىس ايتتىڭىز. سىرت كوزگە, فورماسى, ۇيىمداستىرىلۋى, جۇمىس ءتارتىبى جاعىنان ءبارى بىرقالىپ­تى سياقتى كورىنگەنىمەن شىن مانىندە تال­قىلانىپ جاتاتىن ءاربىر زاڭ جوباسى­نىڭ ءوزى جاڭالىق. وسى جولعى جاڭالىق ءارى توسىن, ءارى قاۋىپتى بۇكىل ەلگە كەلگەن ىندەتتەن ساقتانۋ شارالارىمەن بايلانىستى بولعانى دا بەلگىلى. كۇن سا­يىن دۇنيەجۇزىنىڭ اقپاراتتار سارىنىن ساراپتاۋمەن دە كوپ ۋاقىتىمىز ءوتىپ جاتىر. ۇيدە بولۋىمىزدىڭ دا ءبىرتالاي جاعىمدى جاقتارى بولعانى دا راس. كۇندەلىكتى قاربالاستا قولىمىز تيە بەرمەگەن ءبىراز كىتاپتار وقىلىپ, قاعازدارىمىز دا رەتتەلىپ قالدى.

پارلامەنت ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, جوس­پارداعى زاڭ جوبالارىن تالقىلاپ, قاراۋدى ءبىر كۇنگە دە توقتاتقان جوق. كەيبىر زاڭ جوبالارىنا بايلانىستى جوسپارلانعان «دوڭگەلەك ۇستەلدەر», كون­فە­رەن­­تسيالار شەگەرىلگەنىمەن دەپۋتات­تاردىڭ جۇمىس توپتارى, كوميتەت وتىرىستارى, ءماجىلىستىڭ پلەنارلىق وتىرىس­تارى «وn-linە» رەجىمىندە ەش كەدەرگىسىز جۇمىس كەستەسىنە ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قا­بىلدانعان زاڭ جوبالارى اقپارات قۇ­رالدارىنان بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىن­دا قوعام ەرەكشە نازار اۋدارعان زاڭ جوبالارى سايلاۋ تۋرالى جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بولدى. ەندىگى سايلاۋدا سايلان­عان دەپۋتاتتاردىڭ وتىز پايىزى ايەلدەر مەن جاستار بولۋى زاڭمەن بەكىتىلدى. سونداي-اق پارتياعا تىركەلۋ ءۇشىن بۇرىن­عى قىرىق مىڭ مۇشەسىنىڭ ورنىنا جيىر­ما مىڭ مۇشە جەتكىلىكتى, ياعني ەكى ەسەگە تومەندەتىلدى. بۇل ۇلكەن جاڭالىق. ال­داعى سايلاۋدا پارتيالار اراسىندا دا, ۇمىتكەرلەر اراسىندا دا باسەكەلەستىك كۇشە­يەتىن بولادى. جازعى دەمالىسقا دەيىن ءالى تالاي جاڭا زاڭدار نەمەسە بار زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىن بولادى. پارلامەنت, ءماسليحات سايلاۋلارى دا جاقىنداپ قالدى.

پارلامەنت تۋرالى ءۇستىرتىن پىكىر ايتاتىن, نە ونىڭ جۇمىسىنان حابارى شامالى نەمەسە بىلە تۇرا ءومىرى ەش نارسەگە ريزا بولمايتىن كەيبىر ءوزىمشىل ادامدار بايىبىنا بارماستان «سىن ايتۋ وسى ەكەن» دەپ كوسىلە بەرەدى. كەيبىرەۋلەر سونشا مازاسىزدانىپ «پارلامەنت قارتايىپ كەتتى» دەپ بايبالام سالاتىنداي جاعداي جوق. بىرىنشىدەن, ۇلكەندەر سونشالىقتى كوپ تە ەمەس. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ەشقايسىسى دا جاسىن العا تارتىپ, جۇمىسىنا كەرەناۋ قاراپ جۇرگەن جوق. وزىنە ءتيىستى جۇمى­سىن ادال اتقارىپ جۇرگەن تاجىريبەلى, ءار­تۇرلى قىزمەت اتقارىپ, قوعامعا تانىلعان ەلگە جاناشىر ادامدار. جالپى جاس ماسەلەسى دۇنيە ءجۇزى پارلامەنتتەرىندە ءسوز دە, پروبلەما دا ەمەس. تمد ەلدەرىنەن باستاپ دۇنيە ءجۇزى پارلامەنتتەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ قۇرامىندا «ۇلكەندەر» بارشىلىق. مەملەكەت بيلىگىنىڭ سترا­تەگيالىق ساباقتاستىعى نەگىزىنەن پارلامەنت ارقىلى ساقتالادى. ماسەلە پارلامەنتكە سايلاناتىن ءاربىر ادام­نىڭ بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگىندە, شىن مانىندە ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلىپ, سو­لار­دىڭ وڭالۋىنا مۇددەلىلىگى مەن قا­بىلەتتىلىگىندە. پوپۋليزم – ۋاقىتشا ەففەكت. ادامدار, ۇلكەن, كىشى, اعا ۇرپاق, جاس ۇرپاق اراسىنداعى ادەپتى ساقتاۋ – ۇلتتىق ءداستۇر, مادەني, رۋحاني ماڭگىلىك قۇندىلىقتارىمىز. تەلەارنالاردان كورىنۋ جەتكىلىكسىز. حالىققا ساليقالى, سالماقتى جۇمىس ىستەۋ – باستى ماقسات. كوپكە جاققان ءسوزىڭدى, ۋادەڭدى جۇزەگە اسىر. ماسەلە سوندا. كەزىندە «وسى دەپۋتاتتار نە ىستەيدى؟» دەگەن تالاي ازاماتتار وزدەرى دەپۋتات بولىپ كەلگەننەن كەيىن: «ويپىر-اي بىلمەي ايتىپپىز عوي», دەگەندەرىن دە كورگەنبىز. پارلامەنت تە, ۇكىمەت تە ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارىپ, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە ەڭبەك ەتۋلەرى ءتيىس. بيۋدجەت بىرەۋ. ماقسات, مىندەت بىرەۋ. وكىلەتتىكتەر ءارتۇرلى.

– ءسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­دارىندا ءجيى كورىنىپ, ءارتۇرلى ماسەلە­لەرگە كوپ پىكىر ايتاتىنسىز. سوڭعى كەزدەرى سيرەتۋىڭىزدىڭ سەبەبى نە؟

– ءاسىلى, كورىنۋ ءۇشىن ەمەس, جاۋاپكەر­شىلىك, زاڭنىڭ ساپالىلىعى مەن ورىندالۋ ناتيجەلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ – ۇستا­نىمىم. سۇراعىڭىز كوبىنە مەنەن گورى باق-قا بايلانىستى. مەن ءوز جۇمى­سىم­دى بۇرىن قالاي اتقارسام, قازىر دە سولاي اتقارىپ ءجۇرمىن. ەلۋ جىلدان اس­تام ابى­رويمەن وتكەن جولىمدى, جا­رامدى قال­پىمدا كەيبىرەۋلەر كۇتكەن­دەي «قار­تايماي» قورىتىندىلاسام دەگەن ويىم بار. سوڭىمنان كەلە جاتقان جاڭا بۋىنعا مەم­لە­كەتىمىزدىڭ گۇلدەنىپ, قۋاتتانا بەرۋى­نە ادال, تابىستى ەڭبەك ەتۋلەرىن تىلەيمىن.

– قۋانىش سۇلتان ۇلى, ءسىز جاڭا داۋىر­­دەگى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى­­­نەن ەلباسىنىڭ, تۇڭعىش پرەزي­دەنتى­­مىز – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەنىم كورسەتىپ, العاشقى ۇكىمەت قۇرا­مىن­­دا مينيستر, پرەمەردىڭ, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قى­تايدا ەلشى, سەناتتا كوميتەتتەر توراعا­سى, «نۇر وتاندا» قوعامدىق كەڭەستەر تور­­ا­عا­­سى بولدىڭىز. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگى­­نەن وسى وتىز جىلدى قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟

– ءبىر ماقالا جازاتىن سۇراق قوي­دىڭىز. قىسقا قايىرىپ ايتار بولسام – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاما­شى­لى­عىمەن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ, ونى دۇنيەجۇزىلىك قوعام­داستىقتىڭ تەڭ, تولىققاندى ءارى بەلسەندى مۇ­شەسى, الەم ەلدەرى ساناساتىن, اياعىنان نىق تۇرعان قۋاتتى, باسەكەلەستىككە قابى­لەتتى مەملەكەت دارەجەسىنە جەتكەنىمىز اقي­قات. وتكەن جىلدار – قازاق تاريحىنىڭ جار­قىن بەتتەرى, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ورل­ەۋ كەزەڭى. وتكەنىمىز, وسكەنىمىز وڭاي بولمادى. سولاي بولسا دا, تاۋەلسىز مەملە­كەت­تىگىمىزدىڭ تۇعىرلى, ماڭگىلىك سالماق پەن سىناققا توتەپ بەرەتىن نەگىزى قالاندى.

ەكىنشى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جاڭا ءداۋىردى باستادى. بولاشاق ءۇشىن كۇرەسكە جاڭا ۇرپاق قوسىلدى. ەل بولىپ جاڭا بەلەستەردى ەڭ­سەرۋگە اتسالىسۋ – ەلىم, جەرىم دەگەن ازا­مات­تىڭ ازاماتتىق پارىزى. ۋاقىت وتەدى. قان­داي دا جاڭالىق ۇيرەنشىكتى دۇنيەگە اي­نا­لادى. وركەنيەتتى دامىعان ەلدەر ءوزى­نىڭ ءوسۋ جولدارىن, وتكەن تاريحىنا قام­قور­­لىقپەن, قۇرمەتتەپ قاراۋ ءداستۇرىن قا­لىپ­­تاس­تىرعان. بولاشاقتا جارقىن جە­تىس­تىك­تەرگە جەتۋ ءۇشىن وتكەن قيلى جول­­دار­دى جوققا شىعارۋ مىندەت ەمەس, جە­تىس­تىك­تەرىن, قاسيەتتى قۇندىلىقتارىن ب­اعا­لاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, سات­سىز­­دىك­تەرىنەن ساباق الىپ, العا ءجۇرۋ ماڭىزدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايبىن شاعالاق,

«Egemen Qazaqstan»