پريروستا قالعان جاۋىنگەر

شەرۋ اياقتالىپ ۇيگە كەلگەندە اتا-انامىزعا سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى سۇراق قويىلادى. «اكە, ءسىز­ سوعىسقا باردىڭىز با؟». «جوق, قاراعىم, مەن جاس بولدىم عوي». ء«بىزدىڭ سوعىسقا قاتىسقان اعا­لارىمىز, اتالارىمىز بار ما؟». «اڭ­دالى اعامدى اسكەرگە شاقىرىپ الىپ كەتكەندە «سوعىسقا كەتتى, سوعىسقا كەتتى» دەپ جۇرەتىن تۋىس­تارىمىز. ول 1945 جىل ەكەن, كوپ ۇزاماي «سوعىس ءبىتتى» دەگەن حابار كەلىپ, قاتتى قۋاندىق» دەدى اكەم. سول كەزدە اڭگىمەگە انام قوسىلادى. سويتسەك ناعاشىلارىمىز دا سوعىس ورتىنەن سىرت قالماپتى. انامنىڭ اعاسى, ميليتسيا قىزمەتكەرى بولىپ ىستەيتىن نۇرتازا سوعىستان جارالانىپ كەلگەن ەكەن. سوعىستا اۋىر جاراقات العانىمەن قوسا, كونتۋزياعا ۇشىراعان, جۇيكەسى سىر بەرگەن. سونىڭ سالدارىنان وتاۋ كوتەرىپ, ۇيلەنە دە المادى. ودان كىشى ناعاشىمىز قايىرشا دا فيندەرمەن بولعان سوعىسقا قاتىسۋدان باستاپ, باتىس مايدانداعى ءبىراز شايقاسقا قاتىسقان ەكەن. ەرىكسىز تۇت­قىنعا دا تۇسكەن, كەيىننەن وتان­عا ادال ەكەنى دالەلدەنىپ, ءبىرتالاي قيىندىقپەن ەلگە ورالىپتى. ال انامنىڭ كىشى اعاسى نادىرشە حابارسىز كەتىپتى. «قالاي حابارسىز كەتتى؟» دەيدى بالانىڭ سۇراعى. سولاي, سوعىستا سونداي جاعدايلار بولادى ەكەن. «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن حات كەلىپتى.

ءسال ەسەيگەندە نادىرشە ناعا­شىم تۋرالى انامنان سۇراي باس­تادىم. نادىرشە بايمۇراتوۆ 1928 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سوعىس ءجۇ­رىپ جاتقاندا جاسى جەتكەندەر جاپپاي سوعىسقا اتتانىپ جاتادى. وتان قورعاۋعا الدىمەن كوممۋنيستەر, سوسىن كومسومولدار ءوز ەرىك­تەرىمەن كەتەدى. ءتىپتى قىز-كەلىنشەكتەر دە قاراپ قالمايدى, سۇرانىپ مايدانعا اتتانعاندارى كوپ بولادى. وسىنداي الاساپىران زاماندا جاسى جەتپەسە دە 16 جاستاعى بوزبالا جاسىن ۇلكەيتىپ جازدىرىپ, سۇرانىپ ءجۇرىپ 1944 جىلى مايدانعا اتتانادى. عالام­تورداعى دەرەكتەرگە قاراپ, ونىڭ 1944 جىلى 10 جەلتوقساندا ماقات اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە شاقىرىلعانىن كورەمىز. جاقىن ادامى رەتىندە تەك اناسى رىستى تورەحانوۆا جازىلعان.

انامىزدىڭ ايتۋىنشا, نا­دىرشە ناعاشىمىز قىراۋلى قىس­تىڭ ءبىر كۇنى «سوعىسقا كەتىپ بارامىن» دەپ قوشتاسۋعا كەلەدى. انام ول كەزدە 9 جاستا, اياعى جازاتايىم كۇيىپ قالىپ, اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) قالاسىندا اۋرۋحانادا جاتادى. «قانزىم, مەن سوعىسقا كەتىپ بارام. امان بول!» دەيدى پالاتاعا كىرگەن اعاسى ەسىك الدىندا تۇرىپ. انامىز تۇرا المايدى, اياعى كۇيىك شالعان, جول بولسىن ايتىپ قالا بەرەدى. بۇل نادىرشە ناعاشىمدى سوڭعى كورگەنى ەكەن.

كەيىن «نەمىستىڭ ءبىر ۇلكەن قالاسىنا جاقىن تۇرمىز. ەرتەڭ شابۋىلعا شىعامىز» دەگەن سارىندا ءبىر حات قولدارىنا تيەدى. ودان كەيىنگىسى «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن قىسقا حات قانا.

«سوندا ونى ىزدەمەدىڭىزدەر مە؟» دەيدى كوكەيگە كەلگەن ساۋال. ىز­دەيدى. اكەسى سالىمگەرەي اسكەري كوميسساريات ارقىلى بىرنەشە مارتە ىزدەۋ سالادى. 1953 جىلى 21 قىركۇيەكتە ماقات اۋداندىق اسكەري كوميسسارى سەۆريۋكتىڭ سوعىستا قازا بولعان جانە حابارسىز كەتكەن قاتارداعى جا­ۋىنگەرلەر مەن سەرجانتتار ەسەبى جونىندەگى ماسكەۋ قالاسىنداعى ءبولىم باستىعىنا جازعان №1767 حاتىنا «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن حات تاعى كەلەدى.

بۇل ارادا كەڭەس زامانىندا «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن جاۋىنگەرلەردى قاتتى ىزدەمەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. شىنى كەرەك, ول ساناتتاعى كەيبىر جاۋىنگەرلەر تۇتقىنعا ءتۇسىپ, جات ەلدە قالىپ قويعاندارى دا بولدى. تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن ولاردى تۋعان ەل­دە ساتقىن سانادى, تۋىستارى جا­زىقسىز قۋدالاندى, لاۋازىمىنان بوساتىلدى, ەرىكسىز جۇمىستان شىعارىلدى. الايدا نادىرشە ناعاشىمىز سۇراۋسىز قالعان جوق. انامنىڭ ىشكى ىستەر جۇيەسىندە قىزمەت ەتكەن ۇلكەن اعاسى مۇزافار ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) ورگاندارى ارقىلى دا ىزدەۋ سالادى. الايدا وعان دا «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن جاۋاپ قولعا تيەدى.

دۇنيە دامىعان, كوممۋنيكاتسيا وركەندەگەن, مۇراعاتتار اشىلعان, ەلدەر اراسىندا عالامتور ارقىلى شەكسىز بايلانىس ورناعان بۇگىنگى زاماندا نادىرشە ناعاشىمنىڭ دەرەگى تاياۋدا شىعا كەلدى. ول ايگىلى قىزىل تۋلى گۆارديالىق 120-شى روگاچەۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى الەكساندر نەۆسكي وردەندى 339-شى اتقىشتار پول­كىندە جاۋعا قارسى سوعىسقان ەكەن. سۋۆوروۆ جانە كۋتۋزوۆ وردەن­دەرىنە يە قىزىل تۋلى 120-شى گۆار­ديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى 1942 جىلدىڭ 23 اقپانىنداعى ءسىبىر اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەر جونىندەگى بۇيرىعىمەن 308-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى رەتىندە ومبى قالاسىندا قۇرىلعان. بۇيرىقتا 1942 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنا دەيىن ومبى قالاسىندا 308-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىن قۇرۋ تۋرالى ايتىلادى. ونى ورىنداۋ م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى ومبى اسكەري-جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك لەونتي گۋرتەۆكە تاپسىرىلدى.

308-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى سول جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا پريۆولجسكي اسكەري وكرۋگىنە قونىس اۋدارىپ, قىركۇيەك ايىندا ستالينگراد ماڭىندا سوعىسقا كىرىسەدى. ستالينگراد ماڭىنداعى قىرعىن سوعىستا 308-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى جاۋعا قارسى اياۋسىز كۇرەسەدى. ومبىدا قۇرىلعان بۇل ديۆيزيانى اۋىز ەكى اڭگىمەدە «سيبيرياكتار» دەپ اتايدى. ستالينگراد شايقاسىنداعى ەرلىگى ءۇشىن 308-ءشى ديۆيزيا قى­زىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, كوپتەگەن جاۋىنگەرگە «ستا­­لين­گرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالى بەرىلەدى. «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 18 قازانداعى سانىندا «سىبىرلىك» ديۆيزيا تۋرالى ءبىر دەرەك بار. وندا قولعا تۇسكەن فاشيست وفيتسەرى ءبىرىنىڭ ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ «بىزگە قارسى ولىمنەن قايمىقپايتىن اسكەرلەر شايقاستى, بىزگە قاراي اتويلاپ شابۋىلداعاندا ولاردى وق تا, وت تا توقتاتا العان جوق. كەيىن ماعان ولاردىڭ قازاقتار ەكەنىن ايتتى. بۇرىن قازاقتار تۋرالى ەستىگەن ەمەسپىن», دەپ جازادى.

ديۆيزيا 1943 جىلدىڭ جازىندا ورەل-كۋرسك دوعاسىنداعى ۇرىستارعا قاتىسادى. ورەل قالاسىن ازات ەتەدى. وسى باعىتتاعى ەرلىكتەرى ءۇشىن 308-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قورعانىس حالىق كوميسسارىنىڭ بۇيرىعىمەن 120-شى گۆارديالىق ديۆيزيا اتىنا يە بولادى.

120-شى گۆارديالىق ديۆيزيا 1944 جىلى 24 اقپاندا دنەپر وزەنىنەن ءوتىپ, بەلارۋستىڭ ەجەلگى روگاچەۆ قالاسىن ازات ەتەدى. سول كۇنى ماسكەۋدە وسى قالانىڭ ازات ەتىلۋىنە وراي ساليۋت اتىلىپ, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ بۇيرىعىمەن 120-شى گۆارديالىق ديۆيزياعا روگاچەۆ قۇرمەتتى اتاعى بەرىلەدى. ديۆيزيا وسى جىلى جازدا باتىس مايدانداعى جاپپاي شابۋىلعا قاتىسادى. بىرقاتار ەلدى مەكەن, ونىڭ ىشىندە پولشانىڭ تاريحي بەلوستوك قالاسى ازات ەتى­لەدى. ديۆيزياعا ەرلىككە تولى شاي­قاستارى ءۇشىن بەلوستوك قۇرمەتتى اتا­عى دا بە­رىلەدى.

1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا شىعىس پرۋسسيا جەرىندە شابۋىل باستالادى. 1944 جىلعى 10 جەلتوقساندا اسكەرگە الىنعان ن.بايمۇراتوۆ قاڭتار ايىندا مايدانعا جەتىپ, ايگىلى وسى شا­بۋىلعا قاتىسادى. ەكى ايدان اس­تامعا سوزىلعان سىبىرلىك گۆاردياشىلار ۇزدىكسىز شايقاسپەن فريش-گاف شىعاناعىندا بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا شىعادى. شىعىس پرۋسسياداعى ۆورلەدەي مەن مەلزاك قالالارىنا شابۋىل­داۋداعى ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن 120-شى گۆارديالىق ديۆيزيا II دارە­جەلى كۋتۋزوۆ وردەنىمەن, ال حاي­ليگەنبايل قالاسىن ال­عانى ءۇشىن II دارەجەلى سۋۆوروۆ ور­دەنىمەن ماراپاتتالدى. مارشال گ.جۋكوۆ باسقارعان 1-ءشى بەلورۋس مايدانىنداعى 3-ارميا اسكەرىنىڭ قۇرامىندا 120-شى گۆارديالىق ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى بەرلينگە شابۋىل وپەراتسياسىنا دا قاتىستى. گيتلەرشىلەر وڭايلىقپەن قارۋىن تاستاعان جوق. قىرعىن سوعىس بول­عانى اقيقات. 21 ساۋىردە كەڭەس اسكە­رى بەرلين قورعانىسىن بۇزىپ, 26 ساۋىردە قالا ماڭى تولىقتاي كەڭەس اسكەرىنىڭ قولىنا وتەدى. ۇرىس قالا ىشىندە جالعاسادى.

ال 120-شى گۆارديالىق ديۆي­زيانىڭ 339-اتقىشتار پولكىنە كەلسەك, ولار بەرليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە قورشاۋدا قال­عان فاشيست اسكەرلەرىنىڭ ۇل­كەن توبىمەن ايقاسقا تۇسەدى. «سوۆينفورمبيۋرونىڭ» مالى­­مە­­تىنشە, دۇشپاننىڭ اسكەرى توپ-توبىمەن شابۋىلعا شىعىپ, باتىس بەتكەيگە شەگىنەدى ءارى وداقتاستار اسكەرىنە بەرىلۋگە اركەت­تەنەدى. كەس­كىلەسكەن ۇرىس­تاردا جاۋدىڭ مىڭداعان سولداتى مەن وفيتسەرلەرى جەر جاستانادى. كوپتەگەن قارۋ-جاراق, مينومەتتەر مەن پۋلەمەتتەر, اۆتوماشينالار مەن باسقا دا اسكەري م ۇلىك قولعا تۇسەدى.

وسى اتقىشتار پولكىنىڭ شتاب باستىعى مايور مارينيچەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل تۋرالى جازباسىندا ءبىزدىڭ اتقىشتار 45,0 سانىمەن بەلگىلەنگەن توبەنىڭ ماڭايىندا جاۋدىڭ بەتىن قايتا­رادى. ودان ءارى 283-اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ۆەنديشبۋحگولد, حاممەر, پريروس ەلدى مەكەندەرى ماڭىندا اياۋسىز ۇرىس سالادى. عالامتورداعى اسكەري كارتالار مەن دەرەكتەردە بۇل ايماقتا فاشيس­تەردىڭ تانكى جانە بروندى ماشينالى, زەڭبىرەك, مينومەت, پۋلەمەتپەن مۇزداي قارۋلانعان اسكەري قۇرامالارى مەن تاڭداۋلى سس اسكەرى شەگىنە ءجۇرىپ, شايقاسقان ەكەن. سول شايقاستاردىڭ بىرىندە, بەرليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا براندەنبۋرگ پروۆتسينتسياسىنا قاراستى ۆۋستەرحاۋزەن ۋەزىنىڭ پريروس ەلدى مەكەنى ماڭىنداعى 30 ساۋىردەگى قىرعىن ۇرىستا نادىرشە ناعاشىم قازا تابادى. ول 120-گۆارديالىق اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ قازا بولعان­دار ءتىزىمى جازىلعان پولك جۋرنا­لىنداعى دەرەكتەردە پريروس ەل­دى مەكەنىندەگى الاڭداعى ديۆيزيا زيراتىندا 1945 جىلى 30 ساۋىر­­دە, جەڭىسكە ساناۋلى كۇندەر قالعاندا جەرلەنگەن بولىپ شىقتى. جۋرنالداعى جازۋ بو­يىنشا 120-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 339-پولكتىڭ 4-اتقىشتار روتاسىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى نادىرشە بايمۇراتوۆقا 1-ءشى قاتارداعى 4-ورىننان توپىراق بۇيىرىپتى.

بۇل پولك ودان كەيىن دە بەر­ليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى قورشاۋدا قالعان فاشيستەردىڭ كوپتەگەن قۇراما وتريادتارىمەن دە شايقاسادى. مامىردىڭ با­­سىندا ديۆيزيا گەرمانياعا تەرەڭ­دەي بەرۋ جونىندە بۇيرىق الادى. گۆاردياشىل جاۋىنگەرلەر 5 مامىردا پوتسدام, براندەنبۋرگ جانە باسقا قالالار ارقىلى ەلبا وزەنىنە جەتەدى. ءسويتىپ 120- گۆاردياشىلاردىڭ ۇرىسقا تولى جاۋىنگەرلىك جولى ەلبادا اياق­تالدى. كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنىن وسى ماڭدا قارسى الادى.

نەمىس-فاشيست باسقىنشى­لارمەن شايقاستاردا كورسەتكەن ەرلىگى مەن ەرجۇرەكتىگى ءۇشىن دي­ۆي­­زيا­نىڭ 18 مىڭنان استام جاۋىن­گەرى وردەندەرمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالادى.

سەرىك قاراجان,

جۋرناليست