شالعاي جايىلىمدار – رەزەرۆتەر كوزى

وسى تابيعي بايلىق كوزىنىڭ يگە­رىلۋ بارىسى كوڭىل كونشىتە مە؟ بار­لىعى 188 ملن گەكتاردان استام جايىلىم­نىڭ ۇشتەن بىرىنەن (61 ملن گا) استا­مىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ون­دىرۋ­شىلەرى يەلەنسە, 21 ملن گەكتار­دان استامى اۋىلدىق مەكەن اۋما­عىن­دا ورنالاسقان جايىلىمدار.

بۇگىندە جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى وت­كەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىن ەسكە تۇسىرەدى. جايىلىمدىق جەرلەردى يگەرۋ تاريحىنا ۇڭىلسەك, سول جىلدارى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار قۇرى­لىپ, ۇجىمشار مەن كەڭشار­لاردا مال شارۋاشىلىعى بەكىتىلىپ بەرىلگەن اۋماق شەڭبەرىندە شەكتەلگەن ەدى. مال ازىعى قورىنىڭ وسىلاي شەكتەلۋى شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولدى. قازاقستاندا 1932 جىلى بار-جوعى 2 ملن قوي بولدى. دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كۇيزەلى­سىنە قاراماي, 1942 جىلى وكىمەت قاۋلى­سىمەن شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەتتىك بوسالقى جەرلەر ەسەبى­نەن شالعايداعى جايىلىمدىق جەرلەردەن قوسىمشا جەر تەلىمدەرى ءبولىندى. وسى شارالار سوعىس كەزىن­دەگى جانە سوعىستان كەيىنگى قالپى­نا كەلتىرۋ كەزەڭىندەگى قيىنشى­لىقتارعا قاراماي, 1950 جىلدارى قوي باسىن 26 ملن-عا جەتكىزۋگە ىق­پال ەتتى. جايىلىمدىق رەسۋرستاردى وسىلاي بارىنشا پايدالانۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەردى.

قازىر دە تابيعي جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ وتە وزەكتى ماسەلە. ەلباسى جانە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان مىندەتتەمەلەرگە ساي ەت ەكسپورتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العىشارتىنىڭ وزەگى – تابيعي جايىلىمداردى يگەرۋ ارقىلى مال باسىن ءوسىرىپ, ەكولو­گيالىق تازا ءونىم وندىرۋگە ۇمتىلۋ.

وسى ورايدا مال بورداقىلاۋ ماسەلەسىنە دەندەمەي-اق, تابيعي جايىلىمداردى, اسىرەسە شالعاي جايىلىمداردى تولىعىمەن يگەرۋ ەت ءونىمىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. مىسالى, ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا سالاسى دامىعان كانادادا ەت ءونىمىنىڭ باسىم بولىگىن جايىلىمدا سەمىرگەن مال ەتى قۇرايدى. ارينە ولاردىڭ مال تۇقىمى مەن جايىلىمى باسقا, دەگەنمەن وسى تاجىريبەنى ءبىز ەسكەرگەنىمىز ءجون.

كەزىندە ءتيىستى باعدارلاما جاسالىپ, ەلگە پاش ەتكەن, 60 مىڭ توننا سيىر ەتىن ەكسپورتتايمىز دەگەن جوباعا زەر سالايىق. 60 مىڭ توننا ەت ءوندىرۋ ءۇشىن جالپى تىرىدەي سالماعى 120 مىڭ توننا بولاتىن مال باسى كەرەك. قالىپتاسقان مال باعۋ ۇردىسىندە ەتكە وتەتىن ءار باستىڭ تىرىدەي سال­ماعى 400 كگ بولسا, بارلىعى 300 مىڭ باس ءىرى قارا قاجەت. ەتتى ءىرى قارا سالاسىنداعى ءتاسىل بو­يىنشا ءبىر تابىندا 150-200 باس سيىر بولاتىنىن ەسكەرسەك, جالپى 1500-2000 تابىن جاساقتالادى.

ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى, وسى مالدى رەسپۋبليكامىزداعى تابيعي جايى­لىم­داردان وندىرىلەتىن مال ازىعى قام­تاماسىز ەتە الا ما؟ ەلىمىز­دەگى ەتتى ءىرى قارا كەڭىنەن تاراعان وڭتۇستىك-شىعىس وڭىردە مال جايىلىمدا بولاتىن كەزەڭ – ورتاشا ەسەپپەن 180 كۇن. ءار سيىردىڭ كۇنىنە جايىلىمنان 40 كيلو كوك ءشوپ جەي الاتىنىن ەسكەرسەك, جايىلىم كەزەڭىندە 7,2 توننا ءشوپ جەلىنەدى. سوندا ءبىر تابىنعا (150 باس) قاجەتتى مال ازىعى مولشەرى 1080 توننا جايىلىم ءشوبى بولماق. وسى وڭىردەگى تابيعي جايىلىمداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى گەكتارىنان 8 تسەنتنەر كوك ءشوپ بولسا, ءبىر تابىندى مال ازىعىمەن تولىق­تاي قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1600-1700 گەكتار جايىلىم قاجەت. بۇل ەسەپتە اۋا-رايى قيىنشىلىعىنا وراي 20% ازىقتىق ساقتاندىرۋ قورى قوسا ەسكەرىلگەن. وسىنداي ورتاشا ەسەپپەن العاندا, ورىسكە شىعاتىن 300 مىڭ باس ءىرى قاراعا 3,5 ملن گەكتار جايىلىم كەرەك بولادى.

قازاق مال ازىعى ءوندىرىسى عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىم­دارى­نىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىسىنىڭ (ج.جامباكين, ي.اليماەۆ جانە باسقالارى) ناتيجەسىندە انىقتال­عانداي, ءىرى قارا جايۋعا جارامدى «كوكتەم-جاز-كۇز» ماۋسىمدىق جا­يىلىمدارى رەسپۋبليكا كولەمىندە 68 ملن گەكتاردان استام اۋماقتى الىپ جاتىر. قۋاڭ جانە شولەيت ايماقتاردىڭ وزىندە سيىرعا جارامدى 22, 8 ملن گەكتار جەر بار.

جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءىرى قارا مالىنىڭ كوپ جۇرگەندى قالامايتىنى ەسكە­رىل­گەنى ءجون. سيىر ءشوپتى تىلىمەن ورىپ جەيتىنىن ەسكەرسەك, ولارعا كوبىنە, استىقتۇقىمداس نەمەسە ءتۇرلى شوپتەسىن جايىلىم تۇر­لەرىن قاراستىرۋ قاجەت, ياعني ءشوبى شۇي­­گىن جەر كەرەك. الدىمەن رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ كليماتتىق ەرەكشە­لىگىنە وراي, جەرگىلىكتى جەرگە اۋدان­داستىرىلعان ءىرى قارا مال تۇقى­مىن تاڭداۋ قاراستىرىلسا, سونان سوڭ جايىلىمداردىڭ تۇر­لەرى (استىقتۇقىمداستى, ءتۇرلى شوپتە­سىندى ت.ب.) مەن ماۋسىمدىق ەرەكشە­لىكتەرى ەسكەرىلسە, قالعان ماسەلە شارۋاشىلىق جاعدايىنا قاراي تەز شەشىلەدى. ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تۇرعىسىنان قاراعاندا, مالدى جا­يىپ سەمىرتەتىن شارۋاشىلىقتار­دىڭ جايىلىمدارى قوراعا الىس بول­ماۋى كەرەك, سۋات پەن باسقا دا ينفرا­قۇرى­لىمدار (مال ايدايتىن جول ت.ب.) تولىق قامتىلۋى كەرەك.

جايلاۋعا شىعاتىن مال ءۇشىن, تەك مال ايدايتىن جول مەن مال تۇنەيتىن جەردە مال سۋاتى شەشىلسە بولدى. ال كوكتەم مەن كۇز مەرزىمىندە ماۋ­سىمدىق جايىلىمداردى يگەرۋ سۋات ماسەلەسىنە تىكەلەي تاۋەلدى. جا­يىلىمدىق مال شارۋاشىلىعى دامىعان ايماقتاردا جەرۇستى سۋ قورى شەكتەۋلى, كوپ جەردە جەرۇستى اعىن سۋلار ۋاقىتشا بولادى جانە جاڭبىرعا بايلانىستى. جالپى رەسپۋبليكا بويىن­شا جايىلىمدىق اۋماقتىڭ 20%-دان استامى عانا جەرۇستى سۋ كوزدەرى ەسەبىنەن سۋمەن قامتىلادى.

ارينە جەرۇستى سۋ كوزدەرى تاپشى جايىلىمداردا, جەراستى سۋلا­رى پايدالانىلادى. تاۋەلسىزدىك ال­عان­­­عا دەيىن سۋلاندىرىلاتىن 147 ملن گەك­تار جايىلىمدىق جەردىڭ 111 ملن گەك­تارى (80%) جەراستى سۋلارىن جەر بەتىنە شىعاراتىن جاساندى قۇرىل­عىلارمەن سۋلاندىرىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ قۇدىقتاردىڭ لاستانۋى­نان جانە جەر استىنان شىعاتىن سۋ لەگىنىڭ تاۋسىلىپ قالۋىنان ساق­تانۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان شارۋاشىلىقتار مالعا ىڭعايلى جا­يىلىمدى انىقتاعان سوڭ, قۇدىقتىڭ جاعدايىن ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرگەن ءجون. ويتكەنى قۇدىقتان باسقا, سۋدى سورا­تىن قۇرىلعى, مال سۋ ىشەتىن ناۋا­لار مەن سۋات الاڭ­دارىنىڭ جاع­دا­يى ەسكەرىلەدى. ءىرى قاراعا 40 ليتر سۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىر تابىن مال ءۇشىن ءبىر تاۋلىككە كەم دەگەندە 7-8 تەك­شە مەتر قۇدىق قاجەت.

وكىندىرەتىن ءبىر ماسەلە, رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ 14%-ى, ياعني 26,5 ملن گەكتارى ازىپ كەتكەن. شىندىعىندا, بۇل ويلاندىراتىن ماسەلە. توزعان جەردەگى توپىراق ەروزياعا ۇشىراپ, ونىڭ شاڭى اۋاعا كوتەرىلىپ جاتىر. بۇل – ەكولوگيالىق توقىراۋ. جەر­دىڭ توزعانى, ءشوپتىڭ تۇياقكەستى بول­عانى بىلاي تۇرسىن, ول قالپىنا كەل­مەي­تىندەي جاعدايعا جەتۋدە. الەم­دىك تاجىريبەدە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار بولعان. XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا اقش-تا ءىرى قارا شارۋا­شىلىعى شا­رىقتادى – سيىر ەتىنە جانە تەرى­سىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى بولدى. وسى كەزەڭدە قۋاڭ جەرلەردەگى جا­يى­لىمداردى ەش كۇتىمسىز بارىن­شا پايدالانۋ 32 ملن گەكتار اۋماق­تاعى توپىراقتىڭ ەروزياعا ۇشى­راۋى­نا سەبەپ بولدى. سونىمەن وت­كەن عا­سىر­دىڭ 30-جىلدارى اقش كون­گرەسى ارنايى زاڭ شىعاردى. تاريح­تا «تەيلور زاڭى» دەگەن اتپەن تانىل­عان وسى زاڭ اۋىلشارۋاشىلىق مال­دا­رى­نىڭ جايىلىمىن رەتتەۋگە با­عىت­تالعان. سونىمەن بىرگە جەر پاي­دا­لانۋ باس­قارماسى ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگىنە بە­رىلىپ, بۇل جايى­لىم­­دار تەك 40 جىل­دان سوڭ عانا قاتاڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ اياسىندا پايدالانۋعا بەرىلدى.

بىزدەگى جاعدايعا كەلەيىك. توزعان جايىلىمدار كوبىنە اۋىلداردىڭ ماڭىندا بولعاندىقتان, سول اۋىل­دىڭ ەكولوگيالىق كۇيزەلىسكە تۇسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. وسى تۇرعىدان ويلاستىرىلعان جانە مەملەكەتتىك قولداۋمەن قامتىلعان شالعاي جا­يىلىمداردى بارىنشا پايدالانۋ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە ىقپال ەتەر ەدى. ارينە جايىلىمدار­دىڭ توزۋى, جۇيەسىز پايدالانۋدان تۋىن­دايدى. سوندىقتان مال باسى شوعىرلانعان جايىلىمداردى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, ونىڭ قالپىنا كەلۋىنە بارلىق جاعداي جاسالۋى كەرەك.

شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋ بارىسىندا الدىمەن اۋىل ماڭىنان ىعىستىرىلعان مالداردى ورنالاستىرۋ قاراستىرىلعانى ابزال. وسىنداي باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى «جەر تۋرالى» كودەكستە قاجەتتى تەتىكتەر قارالعان.

باستى ماسەلە, ءار مالدىڭ ەرەك­شە­لىگىنە وراي ماۋسىمدىق جايى­لىم­دارىن انىقتاۋ كەرەك جانە باعۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇيىم­داس­تىرۋ شارت. جەرگىلىكتى اكىمشى­لىك­تىڭ بۇل رەتتە اتقاراتىن ءىسى كوپ. بىراق بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىك­تى اكىمشىلىك تاراپىنان بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارىلماعان. قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنە ءتان جايىلىم تۇرلەرى, ولاردىڭ سىيىمدىلىعى (شارتتى مال باسىنا شاققاندا) مەن ونىم­دىلىگى, پايدالانۋ تۋرالى عىلى­مي ۇسىنىستار مەن ازىرلەمەلەر بار. جايىلىم سيپاتتاماسى قاراس­تى­­رىلعان ەلەكتروندى كارتالار جاسال­عان. ياعني جايىلىمداردى پاي­دالانۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى قامتىلعان, تەك ۇيىمداستىرۋ ماسە­لەسى عانا ءوز شەشىمىن كۇتۋدە.

ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بو­يىن­شا العا قويعان ماقسات – وتە دۇ­رىس, كوكەيكەستى ماسەلە. مال باسى­نىڭ كوبەيىپ, الىناتىن ءونىمنىڭ ۇل­عا­ي­عانى, ارينە قۇپتارلىق جايت. دەگەن­مەن, شالعايداعى جايى­لىم­دار­دى يگەرۋ وندىرىلەتىن ءونىم­نىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتىپ, ەكو­لوگيالىق تازا ءونىم الۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىنى بەلگىلى. وسى فاكتورلار جال­پى تابىستىڭ مولايۋىنا سەبەپ بولسا, ءبىر ادامعا شاققانداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتاتىنىن دا ەسكەرگەنىمىز ءجون.

ايبىن تورەحانوۆ,

پروفەسسور