ونىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا قىزمەت اتقارعان ورنى – باس شتاب جانىنداعى باس اسكەري بارلاۋ باسقارماسى. ماماندىعى – الىستان بەرىلەتىن راديوگراممالار مەن راديوشيفرلاردى قابىلداپ, شەشۋشى. اسكەري باسشىلىقتىڭ اسا قۇپيا ديرەكتيۆالارىن جاۋ تىلىنا شيفرلانعان كودتارمەن جەتكىزۋشى. ءومىر تاريحى اسا قۇپيا.
وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا بارلىق ارنايى وپەراتسيالاردى ۆچك-وگپۋ ورگاندارى جۇرگىزىپ كەلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىندا نكۆد تاراپىنان «ۆ» جانە «س» دەگەن ەكى توپ قۇرىلىپ, ولار سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىمەن قاتار ىشكى باقىلاۋ-تەكسەرۋ قىزمەتىن قاتار جۇرگىزدى. سوعىس جىلدارى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ 20 قىزمەتكەرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. جەڭىستەن كەيىن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن بوساتىلعان ەلدەردەن قاجەتتى اقپارات جيناۋ ءۇشىن نكگب ۇيىمى تاراپىنان «ف» ءبولىمى, اتوم بومباسىن جاساۋعا باعىتتالعان وبەكتىلەرگە بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن «ك» ءبولىمى, 1946 جىلى «پارتيا مەن كەڭەس مەملەكەتى باسشىلارىنا» قاستاندىق جاساۋشىلارمەن كۇرەس «در» (ديۆەرسيا جانە تەررور) باسقارماسى قۇرىلادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا كەڭەستىك سىرتقى بارلاۋ قىزمەتى فاشيستىك گەرمانيانىڭ بارلىق اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىندا ءوزىنىڭ ەڭ سەنىمدى اگەنتتەرىن ۇستادى. ولار يمپەريانىڭ سىرتقى ىستەر, ەكونوميكا جانە اۋە قاتىناسى مينيسترلىگىندە, ءتىپتى گەستاپودا دا بولدى. ولاردىڭ اراسىندا كرەمل بيلىگىن ماڭىزدى مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان انتيفاشيستىك «كراسنايا كاپەللا» ۇيىمىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەدى. ولاردىڭ قاتارى ءبىر عانا گەرمانيادا 200-دەن اساتىن. تاجىريبەلى تىڭشىلاردان تۇراتىن ۇيىمداردى «كورسيكانەتس» دەگەن لاقاپ اتپەن زاڭ عىلىمىنىڭ دوكتورى, يمپەريانىڭ ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اعا كەڭەسشىسى ارۆيد حارناك, «ستارشينا» دەگەن جاسىرىن اتپەن يمپەريالىق اۋە قاتىناستارى مينيسترلىگىنىڭ بارلاۋ ءبولىمىنىڭ اعا لەيتەنانتى حاررو شۋلتسە-بويزەن, «ستاريك» دەگەن جالعان اتپەن جازۋشى-انتيفاشيست, رەجيسسەر, فيلوسوفيا دوكتورى ادام كۋكحوف باسقاردى. 1942 جىلى انتيفاشيستىك ۇيىمنىڭ سىرى اشىلعان سوڭ, ولاردىڭ بەلسەندىلەرىنىڭ ءبارى دارعا اسىلدى.
ولاردىڭ اتى-جوندەرى نكۆد-نىڭ قۇپيا قاتىناستارىندا ەشقاشان اتالعان جوق. «كراسنايا كاپەللا» ۇيىمىنىڭ اتى انتيفاشيستىك قارسىلاسۋ مايدانىندا دا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. ول كەڭەس اسكەرى باس شتابىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنىڭ نۇسقاۋىمەن عانا ارەكەت ەتتى. ۇيىم اتاۋى گەنريح ميۋللەر جەتەكشىلىك ەتەتىن گەستاپولىق «روتە كاپەللە» ۇيىمىنان باستاۋ الدى.
جالپى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالاردىڭ الدىندا كەڭەستىك باس اسكەري بارلاۋ باسقارماسى الەمنىڭ 45 ەلىندە 242 بارلاۋ رەزيدەنتۋراسىن ۇستاعان. ولارعا 600 ادام حابار بەرىپ وتىرعان. كەڭەستىك بارلاۋ اگەنتۋراسىنا شەتەلدىك كوپتەگەن ازاماتتار دا تارتىلعان. ولار باتىس ەۋروپانىڭ ءىرى ورتالىقتارىنان كەڭەستىك بارلاۋ باسقارماسىنا اسا ماڭىزدى دەگەن قۇپيا اقپاراتتاردى جەتكىزىپ وتىرعان. ولاردىڭ اراسىندا «كەنت» دەگەن لاقاپ اتپەن ۋرۋگۆاي ازاماتى ۆينسەنت سيەررانىڭ (كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ مەترى گۋرەۆيچتىڭ (ۆيكتور سۋكۋلوۆ) جانە اتاقتى كەڭەس تىڭشىسى, نەمىس ازاماتى ريحارد زورگەنىڭ اقپاراتى اسا ماڭىزدى بولعان. نەمىس جانە جاپون اسكەرلەرىنىڭ قاي كۇنى تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايتىنىن دا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ايتقان وسى بارلاۋشىلار ەدى.
جاۋدىڭ ىشىندە جانسىز ۇستاۋ ەجەلدەن بار تاجىريبە. ولار 13 ءىرى جانە 15 كىشى رەزيدەنتتىك توپقا ءبولىنىپ, ارقايسىسى جەكە-دارا بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان. وسى ارنايى اسا قۇپيا توپ قۇرامىندا قازاق قىزىنىڭ بولعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. شىندىعىندا ول بەريا باسقاراتىن ەرەكشە باسقارماعا عانا باعىناتىن اسا قۇپيالانعان توپتا قىزمەت ەتتى.
بۇگىندە قيىر شىعىستاعى جاپون ميليتاريستەرىمەن بولعان سوعىس تۋرالى تاريحشىلار بولماسا, قاراپايىم حالىق ەشتەڭە بىلمەيدى. وسى سوعىسقا قاتىسىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقان قازاقتار كوپ بولعانىن دا بىلە بەرمەيمىز. حاسان كولى ماڭىندا قىزىل ارميا مەن يمپەرياليستىك جاپونيا اراسىندا ەكى اپتاعا سوزىلعان قارۋلى قاقتىعىس بولدى. 1938 جىلدىڭ 29 شىلدەسى مەن 11 تامىز ارالىعىندا بولعان بۇل وقيعا كسرو تاريحىندا «حاسان كولى ماڭىنداعى سوعىس» دەپ تاڭبالاندى. 1938 جىلى ماۋسىم ايىندا جاپونيانىڭ كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاسايتىنى بەلگىلى بولدى. ونى اسا قۇپيا تۇردە جاپون ەلىندەگى كەڭەستىك رەزيدەنت ريحارد زورگەدەن قابىلداعان توپ ىشىندە اقجىبەك مۇقاشەۆا دا بار بولاتىن. جاپوندار شەكارا ماڭىنىڭ پوسەت ۋچاسكەسىنە 3 جاياۋ ديۆيزياسىن, اتتى اسكەر پولكىن, مەحانيكالاندىرىلعان بريگاداسىن, اۋىر جانە زەنيتتىك ارتيللەرياسىن, 3 پۋلەمەت باتالونىن, بىرنەشە بروندى پويىزىن جانە 70 ۇشاعىن اكەلىپ تىرەپ قويعانى بەلگىلى بولىپ قالادى. ونى كەڭەستىك بارلاۋشىلار ورتالىققا قۇپيا شيفروۆكامەن حابارلايدى. الداعى توسىننان بولاتىن سوعىسقا دايىندالۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ەڭ العاشقى قۇپيا شيفروۆكانى قابىلداعان دا قازاق قىزى اقجىبەك مۇقاشەۆا بولاتىن. ونىڭ: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالاردان بۇرىن قابىلداعان «كەنت – ورتالىققا. ءبىر جارىم ميلليون قالايى قاسىق دايىنداۋعا تاپسىرىس الىندى. گەرمانيا مەن پولشا اۋماعىندا اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان لاگەرلەر سالۋعا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل قاسىقتار سولارعا قاجەت. كسرو-عا اسكەري شابۋىل جاسالۋى مۇمكىن»... دەگەن جانتۇرشىگەرلىك شيفروۆكاسى كەيىن ۇلكەن داۋعا اينالدى. بۇل – 1941 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى.
كەڭەس رەزيدەنتىنىڭ شيفرمەن بەرىلگەن حابارىنىڭ ءتۇيىنىن شەشكەن اقجىبەك بۇعان سەنەرىن دە, سەنبەسىن دە بىلمەدى. شيفرشى قاتەلەسپەۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە 1939 جىلى 22 تامىزدا كسرو مەن گەرمانيا اراسىندا شابۋىل جاساماۋ جونىندە پاكتىگە قول قويىلعان بولاتىن. مۇنداي حاباردى جوعارى اسكەري باسشىلىققا جەتكىزۋ وتە قاۋىپتى ءارى قورقىنىشتى ەدى. قورعانىس حالىق كوميسسارىنا بۇل مالىمەتتى اپارۋدىڭ سوڭى شيفردى شەشۋشى ءبولىمنىڭ باسىنا قانداي قاۋىپ توندىرەرىن كىم بىلگەن. سوندىقتان شيفرشىلاردىڭ ءاربىر ءسوزى اسا مۇقيات زەرتتەلۋگە جاتاتىن. اراعا ءبىر اي سالىپ كەلەسى ءبىر ستارشينا اتتى رەزيدەنتتىڭ: «تۇتقيىلدان شابۋىل جاسالۋى مۇمكىن. نەمىس اۋە كۇشتەرى ەڭ العاشقى سوققىسىن مۋرمانسكىگە, ۆيلنوعا, بەلوستوكقا, كيشينەۆكە جانە ماسكەۋ اۋە زاۋىتتارىنا, بالتىق تەڭىزى پورتتارى مەن بەلوموركانال سۋ جۇيەسىنە, شەكاراعا تاياۋ ورنالاسقان تەمىر جول قۇرىلىمدارىنا, ءىرى كوپىرلەرگە بەرەتىن بولادى» دەپ قوسىمشا قۇپيا حابارلاۋى سوعىستىڭ بولماي قويمايتىنىن دالەلدەي تۇسكەن ەدى. رەزيدەنتتەردىڭ توسىننان جاساعان اقپارىنا ستالين بۇل اعىلشىنداردىڭ ويدان جاساعان بۇلدىرگىسى دەپ سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن. وسىدان سوڭ جارتى جىل ىشىندە كەڭەستىك شيفرشىلار ءبولىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ءوز قىزمەتتەرىنەن الاستاتىلعان. ولار بارلاۋشىلاردان مۇنداي مازمۇنداعى وتە قاۋىپتى حابارلاردى قابىلداۋدان دا ۇركىپ قالعان.
فاشيستىك گەرمانيانىڭ كسرو-عا شابۋىلى اياق استىنان بولدى ما؟ ول تۋرالى ميكويان, مولوتوۆ, كاگانوۆيچ جانە كسرو سوۆناركومىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى چاداەۆتىڭ بەرگەن تۇسىنىكتەمەلەرى ءتىپتى باسقانى كورسەتەدى. 1941 جىلعى كوكتەمدە گەرمانيا شىعىس شەكاراسىنا ءوزىنىڭ بۇكىل سوعىس تەحنيكالارىن شوعىرلاندىرۋى كەڭەستىك بارلاۋ اگەنتۋراسىنىڭ كۇدىگىن تۋدىرادى. 25 مامىرعا دەيىن نەمىس بيلىگى كەڭەس شەكاراسىنا كۇن سايىن 100 ەشەلون اسكەري تەحنيكالارىن شوعىرلاندىرادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا نەمىس اسكەري ۇشاقتارى 324 مارتە بارلاۋ, سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا كەڭەس اۋە كەڭىستىگىن بۇزعانى بەلگىلى بولادى.
بۇل تۋرالى سول كەزدە ميكويان ستالينمەن اشىق سويلەسەدى. الايدا ستالين نەمىستەرمەن سوعىس 1942 جىلدىڭ سوڭىندا باستالادى, بىراق گيتلەر ول ءۇشىن الدىمەن ۇلىبريتانيانى تىزە بۇكتىرۋى كەرەك دەگەن الدامشى تۇسىنىكتە بولادى.
وعان دەيىن بەرليننەن, بۋحارەستەن, لوندوننان, ستوكگولمنان, توكيودان تۇسكەن كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ قۇپيا شيفروگرامماسىنا دا سەنىمسىزدىك بىلدىرەدى. توكيودان ريحارد زورگەنىڭ 1941 جىلى 15 ماۋسىم كۇنى: «تاعى دا قايتالايمىن, 170 ديۆيزيادان تۇراتىن 9 ارميا 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا كەڭ اۋقىمدى شابۋىل جاسايدى» دەگەن قۇپيا مالىمەتى نازارعا الىنبايدى. وسىنىڭ الدىندا عانا 1941 جىلى 5 مامىردا گەرمانيا ەلشىسى گراف فون شۋلەنبەرگتىڭ سوعىس قاۋپى تۋرالى ايتقانىنا دا سەنىمسىزدىك بىلدىرىلەدى. شابۋىل بولاتىن كۇننەن ءبىر كۇن بۇرىن فرانتسيادان تۇسكەن كەڭەس اسكەري اتتاشەسىنىڭ قۇپيا شيفروگرامماسىنا ستالين: «بۇل اقپارات جالعان, ونى ارانداتىپ وتىرعان ۇلىبريتانيا. اۆتورلارىنىڭ كىم ەكەنىن تاۋىپ, قاتاڭ تۇردە جازالاڭىزدار», دەپ وعان بۇرىشتاما سوعىپ بەرەدى. 22 ماۋسىم كۇنى وك بيۋرو مۇشەلەرى ءستاليننىڭ كرەملدەگى بولمەسىنە جينالعاندا كوسەم اڭگىمەنى نەدەن باستارىن بىلمەي, ۇزاق ۋاقىت كابينەتىندە ەرسىلى-قارسىلى كەزگەن بويى: «سۇمىراي ريببەنتروپ مەنى الداپ سوقتى» دەگەننەن وزگە ەشتەڭە ايتا المايدى. ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ وزىنە راديودان حالىققا مالىمدەمە جاساۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ونى مولوتوۆقا جۇكتەيدى. ستالين وسىلايشا سىن ساعاتتا وزىنە جاۋاپكەرشىلىك المايدى.
سول كەزدەرى قۇپيا شيفروگراممالاردى قابىلداعان جانداردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ قانداسىمىز اقجىبەك مۇقاشەۆا دا بار ەدى.
اقجىبەك مۇقاشەۆا – قازاقستاننىڭ ەجەلگى استاناسى ورىنبور قالاسىندا 1919 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ناقتى عىلىمعا ىقىلاسى بار اقجىبەك ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1940 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. سپەتسيفيكالىق ءمانى بار مامانداردى ارنايى مەكەمەلەر قول-اياعىن جەرگە تيگىزبەي قىزمەتكە تارتىپ جاتادى. ولاردىڭ كوپشىلىگىن ەرىكتى جانە ەرىكسىز تۇردە قورعانىس حالىق كوميسسارياتىنا شاقىرادى. سول تارتىپپەن اقجىبەك تە اسكەر قاتارىنا الىنادى. العاشىندا ول ماسكەۋ ماڭايىندا التى ايلىق كۋرستا وقيدى. 1941 جىلى وعان ستارشينا اسكەري اتاعى بەرىلىپ, ءۇش ايدان سوڭ, كسرو قورعانىس كوميسسارياتى باس شتابىنىڭ بارلاۋ باس باسقارماسىنا شيفرشى قىزمەتىنە قابىلدانادى. وعان قىزمەت اياسىندا بريۋسسەل قالاسىندا تۇراتىن «كەنت» دەگەن بەلگىسىز ادامنان تۇسەتىن شيفرلانعان مالىمەتتى شەشۋ فۋنكتسياسى تاپسىرىلادى. ول كەزدە بەلگىسىز ادامنىڭ كولەڭكەسىندە ۋرۋگۆاي ازاماتى ۆينسەنت سيەررانىڭ جاسىرىن تۇرعانىن ەشكىم دە بىلمەيتىن. ونىڭ ۇستىنە 20 جاستاعى جاس بويجەتكەنگە ول ەسىمنىڭ قۇپيا تاعدىرىن ءبىلۋ دە قاجەت ەمەس-ءتىن. ايتسە دە, اقجىبەك «كەنتتەن» ءتۇسىپ تۇرعان بارلىق شيفروگراممالاردى سوزبە-ءسوز شەشىپ, ونى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ تۇرادى.
ء بىز كسرو-نىڭ سول تۇستاعى ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ ىشىندە «قىزىل كاپەللاعا» قاتىستى كەڭەس بارلاۋشىلارى تۋرالى جازىلعان بىرنەشە كىتاپتارمەن تانىسىپ شىقتىق. سولاردىڭ اراسىندا وسى كەزەڭدەردە ۆچك-نكۆد مەكەمەلەرىنىڭ بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ ۇيىمدارىنىڭ نەگىزگى باسشىسى بولعان گەنەرال-لەيتەنانت پ.سۋدوپلاتوۆتىڭ بەستسەللەرلىك مەمۋارىندا «قىزىل كاپەللا» تۋرالى اشىق جانە جان-جاقتى ايتىلىپتى. بۇل ۇيىمنىڭ قۇپيا جۇمىس ىستەگەنى سونشالىق, سوعىس جىلدارىندا ول تۋرالى بىرەن-ساران ادام عانا بىلگەن كورىنەدى. رەسەيلىك ارنايى قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىنىڭ مۇراعاتىندا دا ول تۋرالى مالىمەت ماردىمسىز بولىپ شىقتى. مۇراعاتتا ساقتالعان كوپتەگەن قۇجاتتار سول كەزدىڭ وزىندە كۋاگەرلەردىڭ وزىمەن بىرگە قۇرتىلىپتى. سوندىقتان اقجىبەك مۇقاشەۆا تۋرالى سوڭعى اقپاراتتار ونى قاماۋعا العان 1942 جىلمەن شەكتەلەدى.
اقجىبەك تەمىرعاليقىزى – 1942 جىلى جەلتوقسان ايىندا سوعىستىڭ قىزعان كەزىندە قاماۋعا الىنادى. ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابى بويىنشا (كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەت) 25 جىلعا سوتتالىپ, جازاسىن ورالدا وتكىزىپتى. وعان قويىلعان نەگىزگى ايىپ – رەزيدەنتتەر كەنت جانە وتتومەن تىعىز جۇمىس ىستەگەنى. ونى 1945 جىلى سوڭعى رەت قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك يۆان ۆينوكۋروۆ ورالداعى ءبىر تۇرمەدە كورىپتى. وسى جەردەن ونىڭ بار تاعدىرى تۇيىقتالادى.
1941 جىلعى اسكەري باسشىلىقتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا ءاربىر شيفرشىعا ناقتى ءبىر نىسان بەكىتىلىپ بەرىلەتىن بولعان. قارسى بارلاۋدىڭ تىلىندە ولاردى «پيانيست», «مۋزىكانت» دەپ اتاعان. راديستەر مەن شيفرشىلارعا شەكارا سىرتىنداعى ارىپتەستەرى تۋرالى ءبىلۋ قاجەت دەپ سانالماعان. الايدا اقجىبەكتىڭ ولاردىڭ وتان ءۇشىن ماڭىزدى اقپاراتتى الا ءبىلۋى مەن ونى جەدەل تۇردە بەرۋ جولىنداعى جانقيارلىق ەرلىك ىستەرىنە جاناشىرلىق تانىتپاۋىنا ادامگەرشىلىك ارى جىبەرمەيدى. كەيىن ول تەرگەۋ كەزىندە بارلاۋشىلاردىڭ جانكەشتى ەرلىكتەرىن ماقتانىش ەتۋدەن تانبايدى. سۇراق الۋ كەزىندە اقجىبەك سوعىس باستالعان كەزدەن كەنت پەن وتتودان 200-دەي شيفروۆكا الىپ, ونى ءوزى عانا وقىعانىن ايتادى. الايدا ورتالىق ونىڭ بىرنەشەۋىنىڭ عانا شەشىمىنىڭ دۇرىس بولعانىنا كوزدەرىن جەتكىزەدى. ارينە ولاردىڭ اراسىندا «وتە قۇپيا», «جەدەل شەشىمدى قاجەت ەتەدى», «جەكە وزىنە» دەگەن قۇپيا بەلگىلەرى بار اقپاراتتار دا بولادى. اقجىبەكتىڭ بارلاۋشىلاردىڭ جىبەرىپ جاتقان اقپاراتتارىنىڭ شىندىققا قۇرىلعانىن بىلسە دە, ونى دالەلدەۋگە قۇقى بولمايدى.
ءوز كاسىبىنە ادال قىز گەستاپونىڭ نەمىس اۋماعىندا ورنالاسقان كەڭەستىك سەگىز راديوستانساسىنىڭ التاۋى ۇستالعاننان كەيىن, ماسكەۋدە بىرنەشە راديست پەن شيفرشى قاتارىندا ول دا قاماۋعا الىنادى. ونىڭ وسىدان كەيىنگى ءومىرى بەيمالىم دەۋىمىز سوندىقتان. مەن بۇل جونىندە اقپاراتتار ىزدەپ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلىنا رەسمي تۇردە رەداكتسيا اتىنان حات تا جازدىم. بىراق ءبىزدىڭ حاتىمىزعا كونسۋلدىق جاۋاپ بەرمەدى. دەمەك, ول تۋرالى بارلىق اقپارات ءالى جابىق نەمەسە جويىلعان.
بىزگە بەلگىلىسى مىناۋ: «1940 جىلدارى بەلگىلى ادامدارمەن قاتار, بەلگىسىزدەرى دە ءبىر كۇندە جوق بولىپ جاتتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى نكۆد تۇرمەلەرىندە, لاگەرلەردە ءولتىرىلىپ, كىسى اياعى باسپايتىن جەرلەردە تومپەشىكتەرگە اينالدى. سول سياقتى نكۆد ماشيناسىنىڭ يلەۋىنە تۇسكەن بارلاۋشىلاردىڭ دا ودان امان شىقپاسى بەلگىلى ەدى. ولار وراسان زور قۇپيانى بىلەتىن. ونداي ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن كوزىن جويىپ وتىرۋ جازىلماعان زاڭدىلىق بولاتىن.
نەمىستەردىڭ سوعىس اشۋعا جاسىرىن دايىندالىپ جاتقاندىعى جونىندەگى كەڭەس رەزيدەنتىنىڭ شيفروگرامماسىن بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى فيتين ستالين مەن سوۆناركوم توراعاسى مولوتوۆقا مالىمدەيدى. ەرتەڭىنە ستالين مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميسسارى مەركۋلوۆ پەن بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ءفيتيندى كرەملگە شاقىرىپ, نەمىس فاشيستەرىنىڭ سوعىس اشاتىندىعى جونىندەگى مالىمدەمەنىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن سۇراپ, ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى. سۇراققا الۋ فورماتىندا وتكەن اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا ستالين: «مۇلتىكسىز سەنۋگە بولاتىن ءبىر-اق نەمىس بار, ول ۆيلگەلم پيك. بارلىعىن مۇقيات قايتا تەكسەرىڭىزدەر, ودان كەيىن ماعان قايتادان مالىمدەڭىزدەر», دەيدى.
قاۋىپسىزدىك كوميسسارى نەمىس انتيفاشيستەرىنەن قۇرىلعان ارۆيد حارناك (وپەراتيۆتىك لاقاپ اتى – كورسيكانەتس) پەن حاررو شۋلتسە-بويزەن (وپەراتيۆتىك لاقاپ اتى – ستارشينا) باسقاراتىن جاسىرىن ۇيىمنان تۇسكەن اقپاراتتاردى تاعى ءبىر تەكسەرىستەن وتكىزەدى. مۇنداي اقپاراتتار 100-دەن اسىپ جىعىلادى. بۇلاردىڭ ءبارىن تەكسەرۋ ءۇشىن بەرليندەگى «قىزىل كاپەللا» بارلاۋشىلارىنا جىبەرەدى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق, 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا نەمىستەر كەڭەس شەكاراسىن بۇزىپ ءوتىپ, تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. سول كەزدەگى «كورسيكانەتستىڭ» بەرگەن قۇپيا حابارلارىنىڭ كالەندارلارى رەسەيدىڭ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋدا تۇرعان كورىنەدى.
«قىزىل كاپەللا» ۇيىمىندا قىزمەت ىستەگەن بارلىق انتيفاشيستىك توپ مۇشەلەرىمەن كۇرەسۋ نەمىس فاشيستەرىنە ۇلكەن كۇش تۇسىرەدى. ونى گيتلەرلىك رەيحتىڭ ساياسي بارلاۋ جۇيەسىنىڭ باسشىسى شەللەنبەرگ تە ءوز مەمۋارىندا ايتىپ ءوتىپتى. سوعىس اياقتالعانعا دەيىن ناتسيستەر «قىزىل كاپەللامەن» كۇرەستە تۇپكىلىكتى جەڭىسكە جەتە الماعان.
1969 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن نەمىس فاشيزمىمەن كۇرەستە كەڭەستەر وداعىنا جاساعان كومەگى ءۇشىن ءبىر توپ نەمىس ازاماتى (بارلىعى 32 ادام) جوعارى ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ولاردىڭ بارلىعى «ستارشينا» جانە «كورسيكانەتس» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى ەدى.
ستالين ولگەننەن كەيىن, بەريا ىسىنە بايلانىستى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ جوعارعى شەندى وفيتسەرلەرىنىڭ ءبارى جاۋاپقا تارتىلادى. ولاردىڭ ىشىندە باتىس ەۋروپاداعى بارلاۋ ۇيىمدارىنا باسشىلىق ەتكەن گەنەرال سۋدوپلاتوۆ تا بولادى. باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعان گەنەرال كەيىن وسى جۇيەدە قىزمەت ىستەگەنى ءۇشىن 15 جىلعا سوتتالادى, اراعا ءبىراز ۇزاق ۋاقىت سالىپ اقتالادى. ال قازاق قىزى اقجىبەك مۇقاشەۆا تۋرالى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر حابار جوق. جانسىز بەينەسى دە قالماعان. ال كەڭەستىك بارلاۋ جۇيەسى مەترلەرىنىڭ سۋرەتتەرىنىڭ ءوزى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى عانا جارىق كورە باستادى. ءبىز سول جىلدارعا باعا بەرگەن كەڭەستىك كوزقاراسپەن جازىلعان بىرنەشە اسكەري مەمۋاردى ءسۇزىپ شىقتىق. الايدا اقجىبەك مۇقاشەۆا تۋرالى ەش دەرەك كەزدەستىرە المادىق. وعان جاسىرىن بەرىلگەن الەنا ەسىمىنەن باسقا قۇپيا اتى بولۋى دا مۇمكىن. ازىرشە قولدا بار دەرەگىمىز وسى عانا.
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى