ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس: تۇتقىندار تاعدىرى

1944 جىلدان وداقتاستار (اقش پەن انگليا) جاعىنا قولعا تۇسكەن اسكەري تۇتقىندار ەلگە قاي­تارىلا باستادى. ولاردى قاي­تارۋ تەك كەمە جولدارى ارقىلى عانا مۇمكىن بولدى. 1944 جىلى مۋر­مانسك تەڭىز پورتىنا تۇتقىننان قايتقانداردىڭ العاشقى توبى كەلدى. تىپتەن اقش اسكەرىنىڭ قولى­نا تۇسكەندەر قيىر شىعىسقا – ۆلاديۆوستوك تەڭىز پورتىنا جەتكىزىلدى. جەرورتا تەڭىزى, سۋەتس كانالى ارقىلى يرانعا, ودان تۇرىكمەنستانعا جىبەرىلگەندەر دە بولدى. بىراق بۇلار تۇتقىندار­دىڭ العاشقى تولقىنى عانا ەدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار دا كەزدەستى. قۇجاتتاردا جاۋ قولىنا تۇسكەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى ۇشىراسقانىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ ناقتى سانى تۋرالى مالىمەت جوق.

1944 جىلى 23 قازاندا كسرو ۇكىمەتى رەپاترياتسيا باسقارماسى تۋرالى ەرەجەنى بەكىتتى. وسىدان كەيىن تۇتقىنداردى ەلىنە قاي­تارۋ ءىسى تۇراقتى جولعا قو­يىل­­دى. 1944 جىل­ى رەپاترياتسيا باس­­­قار­­ماسىنىڭ وكىل­دىك­تەرى قا­را­شادا فرانتسيادا, فينليان­ديا­دا, رۋمىنيادا, يراندا, پول­شادا (جەلتوقساندا) قۇرىلدى. وسىنداي وكىلدىك گەرمانيا جەرىنە بويلاي كىرگەن كسرو اسكەرىنىڭ شابۋىلدارى كەزىندە 1945 جىلى 11 ناۋرىزدا قۇرىلدى. جۇمىسىنىڭ اۋقىمدى بولعانى سونداي, رەپاترياتسيا ىستەرى جونىندەگى وكىلدىكتەر 1945 جىلى 20 مامىردا اقش-تا, 16 مامىر­دا نورۆەگيادا ۇيىمداستىرىلدى. ال انتيگيتلەرلىك وداق ەلدەرىنىڭ اسكەرلەرى ەنگەن گەرمانيانىڭ وك­كۋ­­پاتسيالىق زوناسىنىڭ ارقاي­سى­سىندا وكىلدىك قۇرىلدى: انگ­ليا زونا­سىندا – 1945 جىلى 17 تا­مىزدا, اقش زوناسىندا – 1945 جىلى 13 تامىزدا. بارلىق ماي­دانداردىڭ (1-بالتىق, 1, 2, 3-بەلورۋس, 1, 2, 3, 4-ۋكراينا) اس­كە­ري كەڭەستەرى جانىنان رە­پات­ريا­تسيا ءىسى بويىنشا ارنايى بولىم­دەر قۇرىلدى. ءاربىر اسكەر بولىمىندە تۇتقىندا بولعان كسرو ازاماتتارى ءۇشىن جيناۋ-جونەلتۋ پۋنكتتەرى دەگەن ارنا­يى قىزمەت اشىلدى. ءدال سونداي پۋنكتتەر شەتەل ازاماتتارى ءۇشىن دە اشىلدى.

رەپاترياتسيا ءىسى جونىندەگى باسقارمانىڭ وكىلدىك ورگاندارى وداقتاس رەسپۋبليكالار (ركفسر, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, مولداۆيا, لاتۆيا, ەستونيا, ليتۆا جانە ت.ب.) جەرىندە دە قۇرىلدى.

اتالعان پۋنكتتەرگە جي­نالۋىنا قاراي ولار ءارتۇرلى توپ­قا ءبولى­نىپ, ءارى قاراي جونەل­تىلدى: 1) كە­ڭەس ارميا­سى­نىڭ قاتار­داعى سول­داتتارى مەن سەر­جانتتارى ار­ميال­ىق جونەلتۋ پۋنكتتەرىنە جى­بەرىلدى. وندا قۇجاتتارىن تەك­سەرگەن سوڭ ار­ميا­لىق جانە ماي­دان­دىق زاپاس­تاعى بولىمدەرگە اۋىستىرىلدى;

2) نەمىستەردىڭ اسكەري قۇراما­لارىندا, ارنايى بولىمدەرىندە قىزمەت ەتكەندەر, پوليتساي بول­عاندار جانە ۆلاسوۆ ارمياسىندا بولعاندار نكۆد-نىڭ ارنايى لاگەرلەرىنە جىبەرىلدى;

3) كەڭەس ارمياسىندا وفيتسەر بولىپ تۇتقىنعا تۇسكەندەر دە نكۆد-نىڭ ارنايى لاگەرىنە جىبەرىلدى;

4) اسكەري ەمەس ازاماتتار ماي­دان­دىق جيناۋ-جونەلتۋ پۋنكتتەرى مەن نكۆد-نىڭ شەكارالىق تەك­سەرۋ-ىرىكتەۋ پۋنكتتەرىنە جى­بەرىلدى. وندا تەكسەرىستەن وتكەننەن كەيىن اسكەر بولىمدەرىنە اتتاندىرىلدى. ال قالعاندارىن بۇرىنعى تۇراقتى ءومىر سۇرگەن جەرلەرىنە جىبەرگەن بولاتىن. بىراق ولارعا ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ سىندى ءىرى قالالاردا تۇرۋعا تىيىم سالىندى;

5) جەتىم بالالار ينتەرناتتار مەن بالالار ۇيلەرىنە ۇلەستىرىلدى.

كسرو ۇكىمەتى جاعىنان رەپات­رياتسيا ىستەرى جونىندەگى وكىل بەل­گىلى گەنەرال ف.ي.گوليكوۆ بولعان ەدى. 1945 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي تۇت­قىندا بولعان جانە گەرمانياعا كۇشپەن ايداپ اكەتكەن كسرو ازا­ماتتارىنىڭ جالپى سانى 6 ملن 810 مىڭ 567 ادام بولدى, ولار­دىڭ 2 ملن 16 مىڭ 480 ادامى كەڭەس اسكەري تۇتقىندارى ەدى. 1945 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 5 ملن 352 مىڭ 963 ادام وتانىنا قايتارىلدى. الايدا اقش, انگليا جانە باسقا دا مەملەكەتتەر 322 581 ادامدى ادەيى قايتارماي, كەڭەس جاعىنا بەرۋدەن باس تارتقان. ونىڭ دا ءوز سەبەپتەرى بار: كەيبىر ادامدار ءوز ەركىمەن قايتقىسى كەلمەگەن بولسا, فاشيستىك ارميا قاتارىندا قىزمەت ەتىپ, كوزگە ەرەك­شە تۇسكەن ادامدار جازادان قاۋىپتەنىپ, قايتۋعا ءۇزىلدى-كەسىل­دى قارسىلىق تانىتتى. ولار­دىڭ اراسىندا جۇزدەن استام قازاق بولعان.

جالپى, تۇتقىندا جوبا بويىن­شا 1 ملن 135 مىڭ 23 كەڭەس ازاماتى قازا تاپتى. ەلىنە قايتارىلعان ادامداردى تەكسەرۋ كەزىندە فاشيس­تەرگە بەلسەندى قىزمەت ەتكەن 5254 ادام تۇتقىنعا الىنعان.

كسرو باسشىلىعى تۇتقىندا جۇر­­گەن­دەردىڭ اۋىر جاعدايىن ءبىل­دى. تىپ­تەن بارلاۋشىلار مەن كە­ڭەس تىڭ­شىلارىنىڭ حابار­لارى دا مۇ­نى راستاعانى دا­ۋ­سىز. بى­راق كسرو باسشىلىعى فا­شيس­تىك گەر­مانيامەن ەشقانداي باي­لا­نىس­قا بارعىسى كەلگەن جوق. سال­دارى­نان شىدامى تاۋسىل­عان وسال ادام­دار جاۋ جاعىنا قىز­مەتكە كىر­گەنى ءمالىم. ال جالپى بۇ­قارا امال­سىزدان سونداي قادامعا بارعانى دا ءسوزسىز.

وداقتاس ەلدەر بولعان انگليا, اقش جانە فرانتسيا وككۋپاتسيالىق زونالارىندا, جالپى ەۋروپا ەل­دەرىن­دەگى ينتەرندىك شاراعا ۇشى­راعان تۇتقىندار ەكىنشى قول­عا وتكەنىمەن, تۇرمىستارى اۋىر بول­دى. ونىڭ ۇستىنە ەكى جۇيە ارا­­سىن­داعى قاراما-قارسى­لىق­تىڭ قۇرباندىعىنا ەڭ الدىمەن تۇت­­قىندار ءتۇستى. 200 مىڭ كەڭەس تۇت­قىنى بىرنەشە جاقتىق كوميس­سيا­نىڭ انىقتاۋىنشا تەك اقش زونا­سىندا جەرلەنگەن. ولار وداقتاستار جۇرگىزگەن شايقاستاردا, ونان كەيىن اۋرۋ-سىرقاۋ, قيىن تۇرمىستان ولىمگە دۋشار بولدى. 1945 جى­لى كسرو ءوز اسكەرىن ازات ەتۋ با­رى­­سىن­دا گەرمانيادان العان تەر­ري­­تو­رياسىنىڭ ءبىر بولىگىن كەلى­سىم­شارت بويىنشا اقش جاعىنا بەرگەن ەدى. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان 200 مىڭ ادامنىڭ ءبىر بولىگى سول ازات ەتۋ ۇرىستارى كەزىندە قازا بولعاندار ەكەنى ايقىن.

1945 جىلى مامىردا ەۋرو­پاداعى سوعىس بىتكەن سوڭ بوس­قىندار ءىسى جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ايقىنداۋىنشا ەم­يگ­رانتتاردىڭ ەڭ كوپ توبى مىنا ەلدەرگە الىنىپ كەتتى:

 

1-كەستە. ەميگراتسياعا كەتكەن كەڭەس تۇتقىندارى

قاي ەلگە

قانشا ادام

اقش

319 913

اۋستراليا

180 477

يزرايل

131 987

ارگەنتينا

32 519

برازيليا

28 298

كانادا

119 603

انگليا

86 202

فرانتسيا

38 436

بەلگيا

28 460

ۆەنەسۋەلا

17 282

     

شەتەلگە اكەتىلگەندەردىڭ كوپ­شى­لىگى كسرو ازاماتتارى مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كە­ڭەس اسكەرلەرى ازات ەتىپ, دەموكرا­تيالىق قوعام ورناتتى دەگەن ەلدەرىنەن ەدى.

باتىس دەرجاۆالارى ساياسا­تى­نىڭ ناسيحاتىمەن كسرو-عا قايتپاي قالعان كەڭەس ازاماتتارى 24 ەلگە بىتىراپ كەتتى. ولاردىڭ جالپى سانى 1952 جىلدىڭ باسىندا 451 074 ادامدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 1174 ادام تۇركياعا ورنىق­تى. ونىڭ 31-ءى ورىس, 251-ءى – ۋكراين, 47-ءسى – بەلورۋس, 6 ادام لاتىش پەن ەستوندىق بولدى. تۇركيادا كسرو-نىڭ مۇسىلمان حالىقتارىنان 839 ادام ورنالاستى. مىنە, وسى­لاردىڭ كوپشىلىگى تۇركىستان, تاتار, كاۆكاز, ازەربايجان جانە باسقا دا شىعىس لەگيوندارىنىڭ قاتارىندا بولعاندار.

تۇتقىندار فيلتراتسيالىق لاگەرلەرگە ءار جەردەن جينالدى. تۇركىستان لەگيونىندا بولىپ, اقش پەن انگليانىڭ قولىنا تۇسكەندەر يتاليا مەن فرانتسيا, يۋگوسلاۆيا, گرەكيا, گوللانديا, بەلگيا جەرىندە كوپتەپ كەزدەستى. ولار وداقتاستار تۇتقىنىنا اتلانتيكا قابىرعاسىن قورعاۋ ءۇشىن نەمىستەر سالعان ۇرىستارعا قاتىناسقاندا, يتاليادا اعىلشىن اسكەرىنىڭ قولىنا ولارعا قارسى سوعىسقان كەزدە ءتۇستى.

باتىس ەلدەرى, ەڭ الدىمەن اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ بارلاۋ قىزمەتى تۇتقىنداعىلاردى ەلىنە قايتپاۋعا, وزدەرىڭە تىڭشى بولۋ­عا كوندىرۋ ماقساتىندا بارلىق يدەو­لوگيالىق ايلا-تاسىلدەردى پاي­دالانۋعا تىرىستى. ءبىرىنشى كەزەكتە ولار «سەندەر فاشيستەردىڭ فور­­ماسىن كيىپ, اسكەري انتتى بۇ­زىپ, ءوز ەلدەرىڭە قارسى قارۋ قول­دا­نىپ سوعىستىڭدار. سول ءۇشىن كسرو-عا بارعان كەزدە سەندەردى اتىپ تاستايدى», دەپ بارىنشا قور­قىتتى. ودان باسقا باتىستىق دەمو­كرا­تيانىڭ ارتىقشىلىقتارى العا تارتىلدى.

بىراق كوپشىلىگى ەلگە قايتۋعا اسىق­تى. مىسالى, يتا­ليادا تاع­دىر تالكەگىنە تۇسكەن تۇت­قىن­دار كەڭەس وكىلدەرىنە توپ-توبى­مەن تاپ­سى­رىلدى. 1944 جىلى 20 قارا­شادا كەڭەس وكىلدىگىنە 11 ادام وتكىزىلدى: ولار لەيتەنانت حامزا جۇ­ما­باەۆ (1918 جىلى تۋ­عان), اعا لەيتەنانت سايد جوراەۆ (1924), سەرجانت سۇل­تان بۇزاۋباەۆ (1924), سەرجانت اندرەي سەيسەنعاليەۆ (1911), قاتار­داعى جاۋىنگەرلەر ايتكەش تول­عانباەۆ (1922), ومار ابباسوۆ (1918), تيشقۇل ەرمەكوۆ (1916), ساپا سۇلتانوۆ (1920), قابىكەن يمانقۇلوۆ (1917), ۆلاديمير ليالين (1925).

ەندى ءبىر توپتا تاعى التى ادام بار, ولار بۇرىن 101-اتقىشتار ديۆيزياسىندا ءارتۇرلى پولكتەردە قىزمەت ەتكەن.

1944 جىلى 9 جەلتوقساندا تاعى 24 ادام, 2 قازاندا 14 ادام كە­ڭەس جاعىنا بەرىلدى. بىرەن-ساران وز­بەكتەر, تاجىكتەر بولماسا, بار­لىعى دا قازاق. نەاپول قالا­سىندا گوسپيتالداردا جاتقان تۇركى­ستاندىقتار دا ەڭ الدىمەن اعىل­شىنداردىڭ قولىندا بولىپ, ارتىنان كەڭەس جاعىنا تاپسىرىلدى.

رەپاترياتسيا ءىسى بارىسىندا كەڭەس جاعىنا ءوز ازاماتتارىن قايتارۋ ۇلكەن قيىندىقتارمەن ءوتتى. العاشىندا اقش پەن انگليا بارلاۋ ورگاندارى ەلىنە قايتقىسى كەلگەندەردى وزدەرىنىڭ بارلاۋ قىزمەتىنە كومەكتەسەمىز دەگەن قولحات بەرسە عانا جىبەرۋگە تىرىس­تى. بەلگىلى قازاق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ 1990 جىلدىڭ باسىندا ولەڭدەر جيناعىن تۇڭ­عىش رەت قايتا باستىرعان حامزا ابدۋللين 1992 جىلى 21 اقپاندا وسى جولدار اۆتورىمەن تومەن­دەگىدەي ەستەلىكپەن بولىسكەن ەدى:

«مەن اعىلشىندار اسكەرى ەنگەن يتاليا جەرىندەگى لاگەردە بولدىم. الدىندا فرانتسيانىڭ البي قالاسىنا تۇركىستان لەگيون­دارىنىڭ شتابىن ورنالاستىرعان كەزدە استىرتىن ءسوز بايلاسىپ, پار­تيزاندارعا وتپەكشى بولدىق. بىراق ارامىزدا جۇرگەن نەمىس تىڭشىسى ونى جەتكىزگەن سوڭ, ءبىز قاماۋعا الىنىپ, جازاعا – تىپتەن اتىلۋعا دۋشار بولدىق. ءبىزدى بوساتىپ ال­عان اعىلشىن اسكەرلەرى لاگەرىنە اكەلىپ, تەڭىز جولىمەن ەلگە قايتارىپ جاتتى. بىراق بىز­دەردى «قايتساڭدار, نەمىستەرگە قىزمەت ەتكەندەرىڭ ءۇشىن كسرو-عا بارعان بويدا اتىلاسىڭدار, سون­دىقتان قالىڭدار», دەپ ۇگىتتەۋ­مەن بولدى. ءبىز كونبەگەن سوڭ جەكە-جەكە شاقىرىپ, ەلدەرىڭە قايتقىڭ كەلە مە, وندا اعىلشىن بارلاۋىنا قىزمەت ەتەمىن دەگەن قولحات بەر دەپ قىستادى. انگليا قايدا؟ قازاقستان قايدا؟ ودان دا ەلگە جەتىپ الايىق دەپ, سونداي  قول­حاتقا ويلانباستان قول قويۋعا ءماجبۇر بولدىق». ءدال وسىنداي اڭگىمەنى اۆتورعا ا.جامكەن دە ايتقان ەدى.

تۇتقىنداردىڭ ىشىندە گەرمان ۇكىمەتىنە ادال قىزمەت ەتكەن ورىس-كازاك اسكەري كورپۋسىنىڭ ادام­دارى, ۆلاسوۆشىلار قايتقىسى كەل­مەدى. بىراق ولاردى كەمەگە تيەپ, 1945 جىلى جازدا يتالياداعى نەاپولدەن جىبەرگەن كەزدە كەي­بىرى تەڭىزگە سەكىرىپ, باتىپ ولگەن. ا.جامكەننىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە 1992 جىلى قازاندا اۆتورعا ايت­قان ەستەلىكتەرى بويىنشا: «ودەسسا­عا كەلگەن كەمەدەن جارالىلار­دى ءتۇسىرىپ, گوسپيتالعا جىبەردى. ىشىن­دە ءبىر اياعىم كەسىلگەن مەن دە بارمىن. كەيىن ەستىدىك, جاڭاعى كەمە الدەبىر سەبەپتەرمەن تۇتقىن­دارمەن قوسا تەڭىزگە باتىپ كەتىپتى دەپ». بۇل وقيعانى باسقا ورىس زەرتتەۋشىلەرى دە باياندايدى.

تۇتقىندا بولعان ا.جامكەن اق­مولادا قۇرىلعان 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى پۋلە­مەت­شىلەر ەسكادرونىنىڭ جاۋىنگەرى بولعان. حاركوۆ تۇبىندە ءۇش-اق كۇن ۇرىستا بولىپ, قورشاۋدان كەيىن تۇتقىنعا تۇسكەن. ال ول ديۆيزيا اقمولا, قاراعاندى, كوكشەتاۋ, سولتۇستىك قازاقستان, سەمەي وب­لىستارىنىڭ قازاقتارىنان قۇرال­عان. تەك قاراعاندى وبلىسى­نان ول ديۆيزياعا 400-دەن استام ادام الىنعان. سولاردىڭ ىشىندە قار­قارالى اۋدانىنان الىنعان 33 ادامنىڭ تۇتقىننان ەكەۋى عانا ورالعان. ءبىرى ا.جامكەن, ەكىنشىسى قىزىلباي وسپانوۆ (ماياقين).

كسرو ازاماتتارىن وتانىنا قايتارۋ جۇمىسى تۇتقىندار شوعىرلانعان 85 لاگەردە جۇر­گىزىلدى. ەلىنە ورالعان سوڭ تۇت­قىن­دار كەڭەس جەرىندە نكۆد ور­گان­­دارىنىڭ تەكسەرۋىنە قايتا­دان ءتۇستى. مىسالى, 1945 جىلى شىل­دەدە كەڭەس جاعىنا 1 ملن 222 مىڭ 767 ادام بەرىلسە كەيىننەن بىرتىندەپ كوبەيە ءتۇستى.

1944 جىلى جەلتوقساندا رەسەي فەدەراتسياسىنا 1 206 107 ادام, ۋكرايناعا 1 466 565 ادام, باسقا دا كسرو رەسپۋبليكالارىنا 790 593 تۇتقىن كەلدى. ال جالپى سوعىس كەزىندە گەرمانياعا قۇلدىققا 4 794 087 ادام ايداپ اكەتىلدى. وعان 2 016 480 اسكەري تۇتقىن قوسىل­دى. ەندى مىنا دەرەككە نازار اۋدا­رايىق: كسرو اسكەرلەرى ۇرىس جۇرگىزگەن جەرلەردە 3 ملن 277 مىڭ ءوز ادامىن ازات ەتتى. ال وداق­تاستار اسكەرى 2 352 686 كەڭەس ازا­ماتىن ازات ەتكەن. ولاردىڭ 2 038 700 ادامى كەڭەس جاعىنا ماي­داندار تۇيىسكەن جەرلەردە بەرىلىپ, 313 986 ادام تەمىر جولدار مەن تەڭىز پورتتارى ارقىلى قايتارىلعان.

كسرو-عا قايتارىلعانداردىڭ 1945 جىلدىڭ سوڭىنداعى اقپارات بويىنشا دەرەگى: 5 352 963 ادام, ولاردىڭ ىشىندە 1 825 774 اسكەري تۇتقىندا بولعاندار, 3 527 189 ادام – قاراپايىم حالىق (ولاردىڭ 1 293 095-ءى ەر ادامدار, 1 536 650-ءى – ايەلدەر, 702 444-ءى – بالالار). ەلىنە قايتا ورالعان رەپاتريانتتاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى كەلەسىدەي:

 

2-كەستە. تۇتقىننان قايتىپ ورالعاندار

ۇلتى

اسكەري تۇتقىندار سانى

ورىستار

740 114

ۋكرايندار

460 208

بەلورۋستار

134 776

گرۋزيندەر

25 541

ارمياندار

20 657

ەۆرەيلەر

4 762

تاتارلار

32 178

وزبەكتەر

29588

قازاقتار

24 448

قالماقتار

4 087

باشقۇرتتار

4 578

تۇرىكمەندەر

3 791

كارەلدەر

2 194

ازەربايجاندار

21 985

مولدوۆاندار

5 094

تاجىكتەر

4 258

قىرعىزدار

4 299

ليتۆالىقتار

3 019

ەستوندار

2 749

لاتىشتار

3 456

فيندەر

583

پولياكتار

2 702

كسرو-نىڭ باسقا حالىقتارى

31 586

 

تۇتقىننان بوساتىلعان بەي­بىت حا­لىقتىڭ ىشىندە 2 455 قازاق, 1 446 وز­بەك, 1 500 باشقۇرت ازاماتى ەلىنە قايتارىلعانى ۇلكەن ماسەلە تۋدىردى. انىقتاي كەلە, اۆتور بۇل ادامداردىڭ ءبىر بولىگى كەزىندە سوتتالىپ, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا جانە كەيىن جاۋ باسىپ العان باسقا دا جەرلەردە جازاسىن وتەگەندەر ەكەنىنە كوزى جەتتى. سونىمەن بىرگە 30-جىل­دارداعى اشارشىلىق كەزىن­دە بوسقىن بولىپ رەسەيدىڭ ستا­لين­گراد ولكەسىنە, روستوۆ وبلىسىنا كوپ قازاقتىڭ كوشكەنى بەلگىلى. جاۋ باسىپ العان كەزدە ولاردى فا­شيستەر باسقالارمەن قاتار قۇل­دىققا ايداپ كەتكەنى ەش تالاس تۋدىرمايدى.

ەلىنە قايتىپ ورالعان تۇركى­ستان­دىق قازاق لەگيونەرلەرى جانە باس­قالارى نەمىستەر جاعىندا قانداي ارەكەت ەتكەنىنە بايلا­نىستى جازا­عا تارتىلدى. كوپشىلىگى كاسىپ­ورىندارعا مىندەتتى جۇمىس ىستەۋگە جىبەرىلدى. مەرزىمى ءۇش جىل­دان 7 جىلعا دەيىن. ال فا­شيس­تەر جاعىندا بەلسەندى قىز­مەت ەتكەندەر قاتاڭ جازالاندى. ون جىلدان 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە سوتتالدى. وزدەرىنىڭ نەمىستەر قۇرعان لەگيوندا بولعاندىعىنان باسقا, تۇتقىننان ەلىنە قايتار كەزدە اقش پەن انگليا بارلاۋىنا قىزمەت ەتۋگە كەلىسىم بەرگەندەر رەتىندە مىندەتتى تۇردە ءارتۇرلى ۇزاق مەرزىمگە سوتتالدى.

تۇركىستان لەگيونىندا ءجۇرىپ, نەمىستەر قۇرعان تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ «ميللي تۇركىستان» جۋرنالىن, ونىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقالارى مەن گازەتىنە رەداكتور بولعان حاكىم تىنىبەكوۆ باستاعان 49 ادام سوعىستان كەيىن الماتىعا اكەلىنىپ, جاۋاپقا تارتىلدى.

ولاردىڭ قاتارىندا سوعىسقا دەيىن قازاق كسر جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى حالىق كوميسسارى ء(مينيسترى) بولعان نۇرحان سەيىتوۆ, اقىن, جۋرناليست, سوعىسقا دەيىن الماتىدا جۋرناليستيكا ينس­تيتۋ­تىن بىتىرگەن حامزا ابدۋللين, مۋزى­كانت ايتكەش تولعانباەۆ جانە باسقالارى بار بولاتىن. سوڭ­­عى ەكەۋى تۇتقىننان بوساپ, ۇي­لەرىنە ورالعان سوڭ 6 ايدان كەيىن تۇتقىندالدى.

نۇرجان سەيىتوۆ 1941 جىلى قاراشادان باستاپ اقمولادا قۇرىلعان قازاقتىڭ 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسىندا كوميسسار بولعان. ال حاكىم تىنىبەكوۆ سوعىسقا دەيىن الماتىداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليا­لىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەگەن. ءبىلىمدى ءتىل مامانى بول­عاندىقتان, نەمىستەر شىعارعان «ميللي تۇركىستانعا» باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالعان. نۇرحان سەيىتوۆ تۇركىستان كوميتەتىندە اعا نۇسقاۋشى بولىپ, تۇتقىندا جۇرگەندە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بىرنەشە كىتاپشا جازعان ناسي­حاتشى قىزمەتىن اتقاردى. بۇلار­دى نكۆد ورگاندارى ەلگە جەت­كىزگەننەن كەيىن بوستاندىققا شى­عار­ماي, الماتىعا اكەلىپ, تەرگەۋگە تاپسىرعان.

حامزا ابدۋللين دە جۋرناليست رەتىندە تۇركىستان كوميتەتىنىڭ قازاق گازەتىندە ءماجيت ايتباەۆ, ماۋلەكەش قايبولديندەرمەن بىرگە ىستەيدى. «مەنى تۇركىستان كوميتەتى گازەت جۇمىسىنا جىبەردى. رەداكتسياعا كىرىپ كەلسەم, سوعىستىڭ باسىندا عانا ءوزىم قىزمەت ەتكەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىنىڭ رەداكتسياسىنا قايتا كەلگەن­دەي بولدىم. وندا وزىممەن بىرگە ىستەگەن ءماجيت ايتباەۆ پەن ماۋ­لەكەش قايبولديندەر وتىر ەكەن» دەپ ەسكە العان ەدى وسى جولدار اۆتورىنا 1992 جىلى اقپاندا ح.ابدۋللين.

سوتقا قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇت­قىندا ءجۇرىپ نەمىستەر قۇرعان تۇركى­ستان كوميتەتىندە جاۋاپتى جۇ­مىستاردى اتقارعاندار دا تار­تىلدى. بارلىعى 49 ادام. 1947 جى­لى 18 ساۋىردە ءبارى سوتتالىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەر كسرو-دا سول كەزدە مۇنداي جازا الىنىپ تاس­تالعاندىقتان, 25 جىلعا لاگەر­گە ايدالدى. ح.ابدۋللين 10 جىلعا سوتتالدى.

جەرگىلىكتى نكۆد ورگاندارى وبلىستاردا دا تۇتقىننان ۇيىنە ورالعانداردى بىرتىندەپ سوتتاي باستادى. ماگادان, يركۋتسك وب­لىسىنىڭ چەرەمحوۆو, كولىما جانە باسقا لاگەرلەرى ەندى تۇتقىن­­دا بولعانداردىڭ تۇراعىنا اينال­دى. قينالعان ح.تىنىبەكوۆ لا­گەردە قايتىس بولدى.

1955 جىلى 18 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسى سوعىس كەزىندە نەمىس­­تەرگە جاردەمدەسكەندەرگە امنيس­­تيا جاريالاپ, 1955 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ولار ۇيلەرىنە قاي­تارىلدى. اۋىر ناۋقاستانىپ اۋرۋ­حانا­دا جاتقان ن.سەيىتوۆ بوستان­دىققا شىعۋعا شاماسى جەتپەي, 1956 جىلى اقپاندا كولىماداعى لاگەر اۋرۋحاناسىندا كوز جۇمدى.

تۇتقىندا بولعاندار ۇيلەرى­نە قايتا­رىلىپ, راقىمشىلىق جاسال­عانى­مەن, ولاردىڭ سوعىستا بولدى دەگەن قۇقى قايتارىلما­دى. بۇل ادىلەتسىزدىك 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان­عا دەيىن جالعاستى. دەگەنمەن ەگە­مەندىك العاننان كەيىن دە نەمىس تۇتقىنىندا بولعان قازاق جاۋىن­گەرلەرىنىڭ تاعدىرى ايتار­لىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعان جوق. تەك 2015 جىلى, ياعني جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى­نىڭ كۇش سالۋىمەن نەمىس تۇتقى­نىندا بولعان, كوزى ءتىرى قازاق جاۋىن­گەر­لەرىنە گەرمانيا جاعىنان وتەماقى قايتارۋ باعىتىندا اۋقىم­دى جۇمىس اتقارىلدى. بىراق ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زاردابى اۋىر ەكەندىگى ءسوزسىز. تۇتقىندار تاع­دىرى – سونىڭ ءبىر ايعاعى.

 

قايدار الداجۇمانوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى