ارالدى زەرتتەۋشى بۋتاكوۆ

تابيعاتتىڭ جاۋھار ءتولتۋماسى سىرت ەل زەرتتەۋشىلەرىنىڭ, ساياحاتشى­لارىنىڭ نازارىنا ەرتە ىلىككەن. قۋاڭ شولەيت دالادا كەنەت الدىڭنان ۇشى-قيىرسىز شالقىعان تەڭىز شىقسا, كىم تاڭعالماسقا. ونىڭ جۇمباق سىرىن بىلمەككە, نە ايدىن شالقار توسىندە الىپ كەمەلەرمەن ءارى-بەرى ءجۇزىپ ساياحات­تاماققا كىم قۇشتارلانباسقا.

ول كرونشتادتا, ايگىلى تە­ڭىز­شىلەر اۋلەتىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1832 جىلى تەڭىز كادەت كورپۋسىن بى­تىر­­گەن سوڭ, بالتىق تەڭىزىندە تەڭىزشى بولعان. 1840-1842 جىلدارى «ابو» كەمە­سىمەن دۇنيە ءجۇزىن اينالىپ شىعۋ­عا قاتى­سادى. بۇل ساپارى جو­نىندە 1843-1844 جىلدارداعى «وتە­چەستۆەن­نىە زاپيسكي» جۋرنالىندا جازادى.

ا.ي.بۋتاكوۆ ءبىلىمدى بولعان. ادە­­بيەت تۋىندىلارىن كوپ وقىعان, فران­­تسۋز, اعىلشىن تىلدەرىندە ەركىن سوي­لەپ, جازعان, نەمىس ءتىلىن بىلگەن, پور­تۋگال, يتاليان تىلدەرىن جاتتاعان. ءبىر قى­زىعى, قازاق ءتىلىن بىلۋگە دە ىنتا قويعان.

ا.ي.بۋتاكوۆ ءومىرىنىڭ جارقىن بەت­تە­رىنىڭ ءبىرى ارال تەڭىزىمەن باي­­لا­نىستى. 1848 جىلدىڭ باسىندا ول ارال تەڭىزىن كارتاعا ءتۇسىرۋ جا­نە جازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ىسىنە تا­عايىندالادى. بۇل ىسكە ونى دۇنيە ءجۇزىن اينالىپ شىققان اي­گىلى تەڭىزشى ف.ف. بەللينسگاۋزەن ۇسى­نادى. 1847 جىلدىڭ شىلدەسىندە ورىنبور ولكەسىنىڭ باستىعى, ينفان­تەريا گەنەرالى ۆ.ا. وبرۋچەۆتىڭ بۇيرىعىمەن سىر­داريانىڭ تومەنگى اعى­سىندا رايىم بەكىنىسى سالىنادى. ونىڭ ماق­ساتى الدىمەن سىرداريا بويىنا, ودان سوڭ بۇكىل ورتا ازياعا ورىس پات­شالىعىنىڭ بيلىگىن ورناتۋ بولاتىن.

بۋتاكوۆتىڭ باقىلاۋىمەن 1848 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەكى پۋشكالى, ۇزىندىعى 16 مەتر بولاتىن «كون­ستانتين» شحۋناسى جاسالادى. ول سول جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە را­يىم بەكىنىسىنە اكەلىنىپ, سۋعا تۇسى­رى­لەدى. 30 شىلدەدە شحۋنا تەڭىزگە شى­عا­دى. ەكسپەديتسيا باستىعى ا.ي.بۋ­تاكوۆ, كەيىن ورتا ازيانىڭ تانى­مال زەرت­تەۋشىسىنە اينالاتىن ا.ي.ماك­شەەۆ, پراپورششيك پوسپەلوۆ جانە باسقالار بولدى. 27 ادامنان تۇراتىن ەكيپاج قۇرامىندا ايداۋدا جۇرگەن, قا­تارداعى سولدات, اقىن تاراس گري­گورەۆيچ شەۆچەنكو دا بولادى. وعان ارال تەڭىزى كورىنىستەرىن سالۋ مىن­دەتتەلەدى.

جۇمىس ەكى ايعا جۋىق, 23 قىر­كۇ­يەككە دەيىن جالعاستى. وندا بۇ­كىل تەڭىز الدىن الا بايقالدى, تەرەڭ­دىگى ولشەنىپ, ەندىگى انىقتالدى, «ۆوز­روجدەنيە» (نيكولاي) ارالدار شوعى­رى اشىلدى.

ارال تەڭىزىندە ءجۇزۋى تۋرالى ال­عاش­قى حاباردى بۋتاكوۆ 1848 جىلى 13 تامىزدا «بارساكەلمەس» ارالىنان جولدايدى.

«20 شىلدەدە كەمەمدى سۋعا ءتۇسىر­دىم, ال 25-ىندە «كونستانتين» شحۋ­ناسىنىڭ برەيد-ۆىمپەلىن كوتەرىپ, «رايىمنان» سىرداريامەن تومەن قاراي اتتاندىم», دەيدى حاتىندا. حاتتان ارال تەڭى­زىندە بالىق اۋلاۋ ءوندىرىسىنىڭ باستالعانى دا بايقالادى.

حاتتىڭ ەكىنشى ءبىر تۇسىندا جەرگى­لىكتى تۇرعىندار – قازاقتار جونىن­دە: «تۇرعىنداردى ءبىز ەش جەردە كور­گەنىمىز جوق. بىراق كوپتەگەن ورىننان قىرعىزداردىڭ (قازاق­تاردىڭ) جاقىندا عانا بولىپ كەتكەن ءىزىن تاپ­تىق. تۇرعىندار ورىستاردان قور­­قادى. حيۋالىقتار دا ولاردىڭ ساقت­انۋىن ءارتۇرلى جولمەن سەندىرىپ باعادى, ال وزدەرى اياۋسىزدىقپەن تونايدى», دەپ ايتىپ وتەدى.

23 قىركۇيەكتە «كونستانتين» شحۋناسى 1848 جىلعى جۇمىسىن اياق­تاپ, سىرداريا ساعاسىنا ورالادى.

ا.ي.بۋتاكوۆ 3 قازاندا اتا-اناسىنا جازعان حاتىندا ەكسپەديتسيانىڭ ءساتتى اياقتالعانىن, بۇكىل ارال تەڭىزىن شارلاپ شىققانىن, كولەمى 200 شارشى ۆەرست بولاتىن «ۆوزروجدەنيە» جانە كىشى ارالدار شوعىرىن تاپ­قانىن جازادى. ادام اياعى تيمەگەن ارالدىڭ بايلىعىنا تاڭعالادى. ارال سەكسەۋىل, جىڭعىل توعايمەن كومكەرىلگەن, ال جەردى قازساڭ, تازا سۋ شىعىپ, كيىكتەر, جابايى ەشكى تۇق­ىمى جىرتىلىپ ايىرىلاتىنىن جازادى.

ارالدا تاماشا ەكى شىعاناق بار­لىعى, بىراق ونى جەلدىڭ كۇشتى­لىگىنەن ولشەۋ مۇمكىندىگى بولماعانىن ايتادى. ارالداردان كوپتەگەن تۇلكى ءىنى كورىنگەن, ءبىر تەڭىزشى كارتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جۇرگەندە قاسقىردى كورگەنىنە سەندىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ارال مەنىڭ اتىمدى گەوگرافيالىق كارتادا ماڭ­گىلىك ەتەدى دەيدى.

ارال تەڭىزى ستاقانداعى سۋ سەكىلدى تەرەڭ: باتىس جاعالاۋى جەردەن جار­تى ميل, نە ¾ ميل شىققاندا تە­رەڭدىك 37 ساجەنگە دەيىن (68 مەتر) باردى. ول باتىس جاعالاۋعا قاراي قازانشۇڭقىر ءتارىزدى, ويتكەنى تەڭىزدى كەسىپ وتكەندە, وڭتۇستىك شىعىس بولى­گىنىڭ تەرەڭدىگى 15 ساجەننەن (27 مەتر) اسپاعان-دى. باتىس جاعالاۋى 300 فۋت (90 مەتر) جانە ودان جوعارى تاستى, ەڭسەڭدى باساتىنداي تىك جارلى بولىپ كەلەدى. كىشكەنە بۇگىل­گەن ءتۇزۋ سىزىق سياقتى ونىڭ بۇكىل بىتى­مىندە جەلدەن قورعاناتىن بىردە-ءبىر شىعاناق جوق.

حاتتا بۇدان سوڭ سىرداريا ساعا­­سىنداعى قوسارالداعى جايى بايان­دالادى. ءۇي-جاي دايىن بولما­عاندىقتان, ازىرگە شحۋنادا تۇرىپ جاتقاندىعىن, قامالدىڭ ورتاسىندا 4 زەڭبىرەك بار­لىعىن, ونىڭ حيۋا جاساقتارىنىڭ شابۋىل توقتاتۋعا تولىق جەتكىلىكتى ەكە­نىن باياندايدى. «...قىستا تاتار ءتىلىن ۇيرەنسەم دەي­مىن. بۇل – قىر­عىزدار مەن باشقۇر­لاردىڭ ازداعان وزگەرىسى بار ورتاق ءتىلى ىسپەتتى. ەجىكتەپ ازداپ تۇسىنەمىن, بىراق از...», – دەيدى ول.

6 قازاندا ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ شحۋناسى برەيد-جالاۋىن ءتۇسىرىپ, قوسارال پورتىنىڭ كومانداسىنا قوسىلادى. ول جەرگىلىكتى جەردىڭ قاۋىن-قار­بىزىنا تاڭعالىپ, بۇرىن جەمىستى ونشا جەمەيتىن بولسا دا, قۇمارلانا جەگەنىن, سىر وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اۋىلداردىڭ باقشالارىنىڭ بار ەكەنىن, ونداعى قاۋىندار دا سونداي ءدامدى كەلەتىنىن ايتادى.

ا.ي.بۋتاكوۆ «ۆوزروجدەنيە» ارالىن 1848 جىلى 8 (20) قىركۇيەكتە اشا­دى. ارال بۇعان دەيىن بەلگىسىز ەدى. ويتكەنى ول جاعادان كورىنبەيتىن.

1848 جىلى 24 قاراشادا الەكسەي يۆانوۆيچ اتا-اناسىنا جازعان حاتىندا سىرداريا ساعاسىنان جولبارىس اۋلاعاندارىن سۋرەتتەپ جازادى. بۇل جولبارىس سول ماڭدا جازدا بايقالعان ەكەن. مالدارعا, ءتىپتى ادامعا شاپقان. سوڭعى كەزدەرى قامالعا جاقىن كەلگەن ىزدەرى دە كوزگە تۇسكەن. ا.ي.بۋتاكوۆ 45 اداممەن, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى تۇر­عىندار دا, با­لىقشىلار دا بار ەكى-ءۇش ادامنان قاتار تۇزەپ, دابىل قاعىپ, ءتۇرلى ايقاي-شۋ شىعارىپ, قالىڭ قا­مىستى داريا جيەككە قاراي سۇزەدى. اراگىدىك جولبارىستىڭ ءىزى بايقالىپ قالىپ, اقىرى نۋ قامىستىڭ ىشىنە كىر­گەنى كورىنىپ, بۇلار جان-جاقتان قور­­شاپ اتىپ الادى. جولبارىستىڭ ۇزىن­­دىعى 6 فۋت 4 ديۋيم بولعانىن جازادى.

جولبارىستىڭ تەرىسىن سىپىرىپ جاتقاندا جەرگىلىكتى ءبىر قازاق كەلىپ, ءتىسىن سۇرايدى. نەگە دەگەندە, اياعى اۋىر ايەل بوساناردا ونى شايتان يەك­­تەيتىنىن, سوندا شايتاننىڭ كەتۋى ءۇشىن جولبارىستىڭ ءتىسىن موينىنا تا­عۋى قاجەتتىگىن باقسى ايتقانىن جەتكىزەدى.

رايىم بەكىنىسى ساۋدا-ساتتىقپەن دە جاقسارا تۇسەدى. جەلتوقساننىڭ سوڭىندا بۇحارادان شاعىن كەرۋەن (9 تۇيە ارتىلعان) كەلەدى. وندا كىلەم, جامىلعى, حالات, قاعاز ماتەريالدارى بولدى. بۋتاكوۆ كەرۋەنباسىعا كوك­تەمگە قاراي تاعى كەلۋىن, وندا وزىنە كىلەم, شاحمات, كۇرىش اكەلۋىن وتىنەدى.

قازاقتاردىڭ ۇيلەنۋ تويى كەزىن­دەگى داستۇرگە تاڭعالادى: نەكە قيىل­عاننان كەيىنگى كەلەسى كۇنى ايەلدىڭ تانىستارى كەلىپ, جاستاردان نەنى قالاپ العىسى كەلسە, سول تالابى ورىندالادى ەكەن دەيدى. رايىمدا تانىسى بەكمىرزانىڭ ۇيلەنگەنىن, ونىڭ ءۇيىنىڭ جاڭا ەسىگىن وزىنە قاجەت بولسا دا, التىنعازى حانىمنىڭ قوياردا- قويماي قالاپ العانىن جازادى.

ارال تەڭىزى بويىنداعى جۇمىس 1849 جىلى بەس جارىم ايعا سوزىلا­دى. تەڭىز, قۇرلىق كارتاعا ءتۇسىرىلىپ, استرو­نوميالىق انىقتاۋلار جۇرگى­زىلەدى. قازبا بايلىق كوللەكتسيالارى, وسىمدىكتەر گەرباريلەرى جينالادى.

ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ جازباسىندا 1849 جىلعى تەڭىزدەگى جۇزۋلەر جەڭىل بولماعانى ايتىلادى. 18 (30) مامىردا ارال تەڭىزىنىڭ قۇمداۋىت شىعىس جاعالاۋىنىڭ تەرەڭدىگىن ولشەۋ سا­تىندە 3 مەتر تەرەڭدىكتە تۇرعان كەزىن­دە باتىس-وڭتۇستىك-باتىستان كۇش­تى داۋىل سوعادى. زاكىر ارقانى ءۇزىلىپ كەتىپ, باسقا زاكىردى تاستايدى. اسپان­نان ديامەترى سانتيمەتردەن اساتىن بۇرشاق جاۋادى. ج ۇلىپ اكەتىپ, قۇمدى, سۋسىز ارالعا لاقتىرىپ تاس­تاماعانىنا تاڭعالادى. وندايدا اشتىقتان, شولدەن ولگەن بولار ەدىك دەيدى. مۇنداي قورقىنىشتى, توسىننان بولاتىن داۋىل جەلكەندى كەمەگە قاۋىپتى. تەڭىزگە پاروحود قاجەتتىگىن ايتادى.

كەيىن بۋتاكوۆتىڭ باستاماسىمەن ارال تەڭىزىندە پاروحود جابدىق­تالدى.

بۋتاكوۆ پەن پوسپەلوۆتىڭ 1848-1849 جىلدارداعى سۋرەتكە تۇسىرۋ­لەرى نەگىزىندە 1850 جىلى تەڭىز مينيس­تر­لىگىنىڭ گيدروگرافيالىق دەپار­تا­مەنتى ارال تەڭىزىنىڭ كارتاسىن باسىپ شىعارادى. بۇل جۇمىس وعان لايىقتى داڭق پەن كەڭ تانىمالدىلىق اكەلدى.

ا.ي. بۋتاكوۆ پەن ۋكراين حال­قى­نىڭ ۇلى اقىنى تاراس گريگورەۆيچ شەۆچەنكومەن ارا بايلانىستان ونىڭ قوعامدىق-ازاماتتىق كوزقاراسىن تانۋعا بولادى.

توڭكەرىسشىل اقىن, سۋرەتشى تاراس شەۆچەنكو (1814-1861) ورسك قاما­لىنا قاتارداعى سولدات بولىپ جەر اۋدارىلىپ, وعان جازۋعا, سۋرەت سالۋعا تىيىم سالىنعان.

1848 جىلى بۋتاكوۆ ورىنبورعا كەلگەن سوڭ, ونىڭ ورسكىدە ەكەنىن بىلەدى. ورىنبور ولكەسىنىڭ باستىعى, گەن­ەرال ۆلاديمير افاناسەۆيچ وبرۋ­چەۆكە قاتارداعى سولدات شەۆ­چەنكونى ارال تەڭىزى جاعالاۋلارىنان سۋرەت سالۋعا ەكسپەديتسيا قۇرامىنا جىبەرۋگە ءوتى­نىش ءبىلدىرىپ, كەلىسىمىن الادى.

ورسكىدەن سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسىنا دەيىنگى جولدى شەۆچەنكو شتابس-كاپيتان ي. ماكشەەۆپەن بىرگە وتكىزەدى.

1848-1849 جىلداردا ول ءۇش وفيتسەرمەن بىرگە شاعىن وفيتسەرلىك كايۋ­تادا تۇرىپ, اكۆارەل بوياۋمەن كوپتە­گەن سۋرەت سالادى. 1849 جىلى 14 قاراشاداعى حاتىندا شەۆچەنكو بۋتا­كوۆ تۋرالى: «ول ماعان دوس, جولداس جانە كوماندير بولدى», دەپ جازادى.

گەنەرال وبرۋچەۆ شەۆچەنكو سالعان ارال تەڭىزى كورىنىستەرىنە ريزا بولادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, بۋ­تاكوۆ شەۆچەنكونىڭ ايداۋداعى جاعدايىن جەڭىلدەتۋدى وتىنەدى.

بىراق جاعداي كۇتپەگەن جەردەن باسقاشا ءوربيدى. بىرەۋ پەتەربۋرگكە ايداۋداعى شەۆچەنكوعا سۋرەت سالۋعا رۇقسات بەرىلدى دەپ شاعىم جىبەرەدى. 1850 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقىنعا ءتىنتۋ بولىپ, ناتيجەسىندە بۇيرىق بو­­يىنشا جازۋ, سۋرەت سالماق تۇگىل, ونىڭ سياساۋىت, قالامۇش, قالام, قاعاز ۇستاۋىنا تىيىم سالىنادى. ءسوي­تىپ 1850 جىلى قازان ايىندا كاسپي تەڭى­زىنىڭ شىعىس جاعا­لا­ۋىنداعى الەك­ساندروۆسكي فورتقا (قازىرگى فورت-شەۆچەنكو) جەر اۋدارىلادى.

ا.ي.بۋتاكوۆ 1850 جىلى ارال تەڭىزىنەن پەتەربۋرگكە شاقىرىلىپ, ارال فلوتيلياسىنا ارنالعان ەكى تەمىر كەمە جاساتۋعا تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن شۆەتسياعا جىبەرىلەدى. «پە­روۆسكي», «وبرۋچەۆ» پاروحودتارى 1852 جىلى بولشەكتەلگەن كۇيدە «رايىم» بەكىنىسىنە جەتكىزىلىپ, كەلەسى جىلى سۋعا تۇسىرىلەدى. 1853 جىلى «پەروۆسكي» پاروحودىندا بولعان بۋتاكوۆ قوقان قامالى اقمەشىتتى الۋدا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. 1854 جىلى كۇزدە ارال ۆەرفىن №1 فورت قازالىعا كوشىرەدى. 1855 جىلى قۇمسۋاتتان 85 شاقىرىم جوعارى پەروۆسكىگە دەيىن سىرداريانىڭ جازباسىن جۇرگىزەدى. وسى جىلى 1-رانگالى كاپيتان بولىپ شەنى وسەدى. 1858 جىلى جازدا ارال فلو­تيلياسىنىڭ كەمەلەرىمەن حيۋا ەلشىلىگىنە ءامۋداريا بويىمەن قوڭىراتقا دەيىن ءجۇزىپ بارىپ, 1859 جىلى 140 جاساقپەن قوڭىرات سوعىسىنا قاتىسادى. كەيىن جاساقتى قازالىعا قايتا اكەلىپ, «وبرۋچەۆ» پاروحودىمەن امۋدارياعا قايتا ورالىپ, نوكىسكە دەيىنگى جازبا كارتا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.

1860 جىلى 1 قاڭتاردا پەتەر­بۋرگكە شاقىرىلىپ, ەكى تەمىر پاروحودىنا تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن انگليا مەن امەريكا قۇراما شتاتىنا ىسساپارعا جىبەرىلەدى. 1861 جىلى «ارال» جانە «سىرداريا» كەمەلەرى بۋتاكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازالىعا اكەلىنىپ, كەلەسى جىلى سۋعا تۇسىرىلەدى. 1863 جىلى جازدا پەروۆسكىدەن بايىلدىر توعاي شاتقالىنا دەيىن 807 ۆەرست كولە­مىندە سىرداريانىڭ جازبا كارتاسى جۇرگىزىلەدى.

1863 جىلى تامىز ايىندا بۋتاكوۆ بالتىق فلوتىنا اۋىستىرىلىپ, 1864 جىلدىڭ 25 اقپانىنان پەتەربۋرگكە كەلەدى. وندا ول كونتر-ادميرال شەنىن الادى. ونىڭ بۇدان كەيىنگى قىزمەتى بالتىق تەڭىزىمەن بايلانىستى بولدى. 1868 جىلى كۇزدە اۋىرىپ, ەمدەلۋ ءۇشىن گەرمانياعا بارادى. 1869 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا 54 جاسىندا شۆالباحتا قايتىس بولادى. عىلىمي ەڭبەگى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جوعارى باعالاندى.

ارال تەڭىزىنە ارعى-بەرگى عاسىر­لاردا كىم كەلمەگەن دەسەڭىزشى. سولار­­­دىڭ اراسىندا ورىس تەڭىزشىسى ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ ەسىمى ايرىقشا تانى­لادى. ارالدى زەرتتەۋدەگى, كارتاسىن جاساۋداعى ەڭبەگى الەم عىلى­مىنا زور جاڭالىق بولىپ قوسىلدى. ول تۋرالى ل.س.بەرگتىڭ «وتاندىق فيزيك-گەوگرافتار جانە ساياحاتشىلار» (1959), تاعى باسقا كىتاپتارىنان بىلۋگە بولادى.

سامەن قۇلباراق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى