كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتاردىڭ «قارجى سىرتقا كەتپەسىن» دەگەن جەرگىلىكتى مەنتاليتەتى شوب-تىڭ تۇرالاپ قالۋىنا «ۇلەس» قوسىپ جاتقانى جايلى اندا-ساندا ايتىلىپ قالاتىن. توتەنشە جاعداي بيزنەستىڭ كونسەرۆاتيۆتى سيپاتىنان باس تارتىپ, زامان اعىسىنا ىلەسۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ تۇر.
رەسمي ستاتاتيستيكا 2018-2019 جىلدارى شوب-تىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەپ كەتكەنىن ايتادى. سەبەبى بيزنەس كەمەسىنىڭ كاپيتانى بولىپ تانىلىپ قالعان ءىرى كومپانيالاردىڭ قۇرىلتايشىلارى, باسقارۋشى-ارت ديرەكتورى جانە وتە ساۋاتتى مەنەدجمەنتى بار. ال شوب-تا بار بولعانى 3-4 ادام جۇمىس اتقارادى. قازاقتاردىڭ «قارجى سىرتقا كەتپەسىن» دەگەن مەنتاليتەتى شوب-تىڭ تۇرالاپ قالۋىنا «زور ۇلەس قوسىپ جاتىر». شوب-تىڭ 70 پايىزىندا وتاعاسى – پرەزيدەنت, ايەلى نەمەسە بالاسى پرەمەر نەمەسە قارجى ءمينيسترى. ساۋاتتى مەنەدجمەنتتىڭ بىلىكتىلىگى نەمەسە ءبىلىمى – ەكىنشى كەزەكتە.
بۇل فاكتور, قارجىگەرلەردىڭ پىكىرىنشە, شوب وكىلدەرىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان ارزان نەسيە جۇيەسىنەن ءوز ۇلەسىن الۋعا كەدىرگىسىن كەلتىرەدى. كاسىپكەر نەسيە الۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەندە, ونىڭ قارجىلىق ەسەبى, بيزنەس-جوسپارى نەمەسە ماركەتينگتىك جوسپارى شالا-شارپى قۇراستىرىلادى. ءتىپتى كەيدە ونىڭ باعىتى ستراتەگيالىق-ماركەتينگتىك ماقسات ەمەس, قازاقتىڭ قۇراق كورپەسىنە كوبىرەك ۇقساپ كەتەدى ەكەن. ال بانكتەر ءۇشىن بيزنەس جوسپاردىڭ ساۋاتتىلىعى مەن ايقىندىلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە. «شوب-قا «دامۋ» قورى بانكتەر ارقىلى ءبىر-اق رەت قولداۋ كورسەتەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى بيزنەس-جوسپاردىڭ ناتيجەسىنە نازارعا الىنادى.
ءدال قازىر الماتىدا تىركەۋدە تۇرعان 100 مىڭ شوب-ءتىڭ ءبىرازىنا جابىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور يامباەۆ «قازىر ەلدەگى شوب-تاردىڭ ءبارى ىرىلەنىپ كەتتى» دەپ قۋانۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا ءبىزدىڭ ەلدە بيزنەس كاپيتاندارى تاعايىندالادى نەمەسە سولاي بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. «شوب-تىڭ جابىلۋى نەمەسە بانكروتقا ۇشىراۋ تاۋەكەلى ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنە قاراعاندا جوعارى. ءىرى بيزنەستىڭ مەنەدجمەنتى – ونىڭ قالقانى. ال شوب-تا ونداي مۇمكىندىك جوق, شوب-تىڭ ەڭسەسىن كوتەرمەي تۇرعان, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ەسىگىن اشقىزباي تۇرعان فاكتور وسى», – دەيدى الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور يامباەۆ
2021 جىلدان باستاپ قازاقستاندا تىركەلگەن شوب-تا, ءىرى بيزنەس تە دسۇ جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. بىراق شوب-تىڭ ءبارى بىردەي دسۇ زاڭىمەن دەربەس ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس. «مەملەكەت قاراسادى» دەگەن ماسىلدىق پيعىل ءالى باسىم. «بيزنەس, شوب جانە قارجى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بايلانىستى جەتىلدىرۋ كەرەك. زاڭ جاعىنان شەكتەۋ جوق. بيزنەس مەنەجمەنتىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى ايتار اڭگىمە جەتەرلىك. بيزنەستى الىپساتارلىق نەمەسە پايدا كوزى دەپ قارايتىن كوزقاراستىڭ ءداۋىرى وتكەلى قاشان. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە بيزنەس-ەليتانى شوب وكىلدەرى قاتارىنان تولىقتىرۋعا تەجەۋ بولىپ جاتىر», دەيدى ۆيكتور يامباەۆ.
بيزنەستەگى ساۋاتتى مەنەدجمەنتتىڭ كەمشىندىگى بارلىق جەردە قول بايلاۋ ەكەن. قازاقستاندا ءىرى قارا مالدىڭ 90 پايىزى جەكەنىڭ قولىندا ەكەنى بەلگىلى. ەلدەگى ءسۇت, ەت ونىمدەرىن دايىندايتىن كومپانيالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شيكىزاتتى تەك مەنەدجمەنتپەن قامتىلعان ىرىلىندىرىلگەن شارۋاشىلىقتاردان الادى. سەبەبى شيكىزاتتى وتكىزگەن كەزدەگى باستى تالاپ – مال ازىعىنىڭ قۇرامى, سانيتارلىق جاعدايى تۋرالى سەرتيفيكات. جەكە مەنشىكتە ونداي مۇمكىندىك جوق. شيكىزات تاپشىلىعىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا ەكەن. ەكونوميكاداعى بيزنەس الىپتارىنىڭ ۇلەسى سونشالىقتى كوپ ەمەس. جانە ءىرى كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك سيپاتى دا كەمشىن. باسىم كوپشىلىگى ترانسۇلتتىق سيپاتقا اۋىسىپ, ينۆەستيتسيالىق احۋالى بىزدەن گورى تاۋىرلەۋ ايماقتارعا قارجى سالۋعا ىقىلاس تانىتىپ ءجۇر. «سول سەبەپتى قازاقستاندا بيزنەسىن باستاپ, بيزنەستىڭ الپاۋىتتارىنا اينالعان بيزنەس-ەليتانىڭ ءبارى بىردەي ەكونوميكانىڭ كوشىن باستايدى دەپ ۇمىتتەنە المايمىز. شوب داعدارىستىڭ, توتەنشە جاعدايدىڭ قىسپاعىندا قالدى. شوب-تىڭ كومەگىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە سىرامىز. مەملەكەتتىڭ شوب-تى قولداۋى ارقىلى بۇل پروتسەستى جىلدامداتۋعا بولادى», – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ۆيكتور يامباەۆ
ساراپشىلار بانكتەر كەپىل بولماسا, نەسيە بەرمەيدى دەگەن پىكىردىڭ شىندىققا سايكەس ەمەس ەكەنىن ايتتى. بانكتەردىڭ بيزنەس-جوسپارعا سەنىپ, كەپىلسىز 100 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرگەن كەزدەرى بولعان. بىراق كاسىپكەر نەسيەنى تولەۋ مەرزىمىن كەشىكتىرسە نەمەسە مۇلدەم تولەمەي قويسا, قارجىلاندىرۋ قورى نەمەس ۇب بانكتى قىسپاققا الىپ, «ايىپپۇل تولە» دەپ قىسپاققا الادى ەكەن. «تولەنبەي-وتەلمەي قالعان نەسيەنى بانك تولەيدى. بۇدان بولەك ايىپپۇلعا تولەنەتىن قارجى بانكتىڭ تابىسى ەسەبىنەن قايتارىلادى. «دامۋ» قورى نەمەسە ۇب نەسيەنىڭ تاۋەكەلىن بانكپەن بىرگە ءبولىسۋى كەرەك. ۇب نەمەسە بيزنەستى قارجىلاندىراتىن ينستيتۋتتار تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, تولەنبەي قالعان نەسيەنىڭ تاۋەكەلىن ۇب, «دامۋ» قورى جانە بانك بىرلەسىپ كوتەرۋدى زاڭداستىراتىن كەز كەلدى», – دەيدى كاسىپكەرلەر. كاسىپكەرلەردىڭ نەسيەسىن ماقساتقا ساي قولدانباۋى بانكتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنىن ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتىرىپ, زاڭ تالاپتارىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «دامۋ» قورى ءتارىزدى قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ الدىندا ءوز مىندەتى بار. بانكتەر مەن «دامۋ» قورى اراسىنداعى كەلىسىمشارتتا بانك مىندەتتەمەسىن ورىنداماسا, نەسيەنىڭ 15% مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى. «كاسىپكەر نەسيە العان كۇننەن باستاپ 9 ايدىڭ ىشىندە نەسيەنى يگەرمەسە, مۇنىڭ زاردابى بانكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلەدى. بانك 9 ايدىڭ ىشىندە «دامۋ» قورىنا قايتارىپ بەرمەسە, قارا تىزىمگە ءتۇسىپ قالادى», – دەيدى دەيدى كاسىپكەرلەر.
«قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا شوب-تى قارجىلاندىرۋدىڭ كوش باسىندا تۇرسا, شوب-تىڭ جابىلۋى نەگە جيىلەپ كەتتى؟» دەگەن دەگەن ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە تاقىلاناتىن جەكە تاقىرىپ.
الماتى