پاندەميانىڭ اسەرىندەگى كاتاكليزم مەن كارانتين جاعدايىندا قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ءىرى كومپانيالارى مەن مەملەكەتتىك كورپوراتسيالارىن قىزمەتكەرلەردى قاشىقتىقتان جۇمىس رەجيمىنە اۋىستىرىلدى. باسقاشا ايتقاندا جالدامالى كەڭسەنى «حوۋم-كەڭسەگە» اۋىستىرۋدىڭ ارتىقتىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن ءاربىر ادام جەكە تاجىريبەسى ارقىلى سىناقتان وتكەرۋگە مۇمكىندىك تۋدى.
كارانتينگە وقشاۋلانعان 1 اي ماماندىقتاردىڭ ءبارى بىردەي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە يكەمدەلە بەرمەيتىنىن, ال ءبىرازى جۇمىس كەڭەسىن «حوۋم-كەڭسەگە» الماستىرسا دا جۇمىس جالعاسا بەرەتىنىن كورسەتتى. ەپتىلەر داعدارىستىڭ تىرناعىنان دا ارمانداۋعا دا باتىلىڭ بارمايتىن مۇمكىندىكتەردى ج ۇلىپ الىپ, كاسىبىنە اينالدىرا باستادى. بۇرىن تابالدىرىقتا تۇرعان ونلاين جۇيەسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە تورىمىزگە وزىپ, كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتىر. ءبىر ايدان بەرى بيزنەس پايدا تابۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن الدىمىزعا جايىپ سالىپ, جاڭا ەكونوميكالىق ءداۋىردىڭ پايدا بولعانىنا كۋا بولدىق.
سەبەبى ۆيرۋس ءبارىن وزگەرتتى!
تۇتىنۋشىعا نارىقتى وزگەرتەتىن جاڭا تالاپتار قويىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءبىر تارماعى بولىپ كەلگەن قىزمەت تۇرلەرى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرا الماسا بيزنەستىڭ ەنشىسىنە كوشەدى. مەكتەپ ينتەرنەتكە كوشتى, ويىن-ساۋىق شارالارى ارەنادان ويىن جۇيەلەرىنە اۋىستى. تەاترلار مەن كونتسەرتتەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىكەلەي كورسەتىلە باستادى. پاندەميا قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرعانىن ايتىپ جاتىر. «جەكە سەكتوردا حوۋم-كەڭسەنىڭ تيىمدىلىگىن سەزىپ قالعاندار ەندى بۇرىنعى ومىرىنە ەشقاشان ورالمايدى. سەبەبى كەڭسە ءۇشىن بەرىلەتىن جال اقىسى, كوممۋنالدىق تولەمدەر. قازىر قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەر «حوۋم كەڭسەدەگى» قىزمەتكەرلەرىنە ينتەرنەت ترافيكاسى ءۇشىن وتەماقى تولەۋدى قولعا الا باستادى. پاندەميا الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ جىبەردى. ۆەبينار ارقىلى وتەتىن جيىنداردىڭ تيىمدىلىگىن بيزنەس تە, مەملەكەتتىك قىزمەت تە سەزىپ قالدى. العاشقى اپتادا مەملەكەتتىڭ تسيفرلىق جۇيەسى سىر بەرىپ قالدى. بۇعان دايىندىعىمىزدىڭ دەڭگەيى سەبەپ بولدى. سەبەبى ەكونوميكانى تسيفلاندىرۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا تسيفراليزاتسيا بارىنشا كوڭىل ءبولىنۋى, جەدەلدەتىلۋى ءتيىس», دەيدى ساراپشىلار.
ساراپشىلار ءبىز فاكتورعا دايىن بولماعانىمىزدى ايتادى. ءتىپتى ارتىقشىلىقتارىن بىلسەك تە, پسيحولوگيالىق جاعىنان دا دايىن بولماپپىز.
فانتاستيكا ەمەس, بۇرىن قابىلداعىمىز كەلمەگەن شىندىقتىڭ جاڭا مودەلىمەن بەتپە-بەت تۇرمىز.
كوپشىلىگىمىز ەرىكسىز قابىلداۋدىڭ العاشقى ساتىلارىنان ءوتىپ, قالىپقا كەلە باستاپ, جان-جاعىمىزداعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن سارالاي باستادىق. بۇرىن شەتەلدىك ساپار, قىمبات قوناق ءۇي, فۋرشەتتەر ارقىلى شەشىلىپ كەلگەن ماسەلەلەر ۇيدەگى كابينەتتە, كومپيۋتردىڭ كومەگىمەن شەشىلىپ جاتىر. تسيفراليزاتسياسى دامىعان ەلدەر ءۇشىن قالىپتى جاعداي ەكەن. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قحر-دا مەملەكەتىك قىزمەتكەردەر شەتەلدىك ءىس-ساپارلارعا وتە سيرەك شىعادى ەكەن. شىعا قالسا, شاقىرتۋشى ەلدەردىڭ قارجىسىمەن عانا بارادى.
دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندەگى حوۋم-كەڭسە, ۆەبينار فورۋم دەگەندەردىڭ بىزگە جەتكەنىنە ايدان اسىپ بارادى. ازىرگە, قاشىقتان جۇمىس تەك كارانتين كەزىندەگى ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ سانايتىندار كوپ بولعانمەن, ۇيدەن جۇمىسقا دەگەن سۇرانىس تەك وسەتىنىن ايتادى. بۇل قالالاردا كەڭسەنى جالعا الۋ باعاسىنىڭ تومەندەيتىنىنە الىپ كەلەدى ەكەن. 2018 جىلدىڭ باسىندا IWG جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بىلىكتى مامانداردىڭ 70% قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتىپتى.
2019 جىلى رەسەيدە Head Hunter زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرى كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ 85% كەلەشەكتە قاشىقتان جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنىن كورسەتكەن. ال اقش-تا ۇيدەن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ سانى سوڭعى 10 جىل ىشىندە 115% -عا وسكەن. بۇل سول ەلدەگى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ 2,8% ەكەن. بۇرىن تەك كينودان نەمەسە كىتاپتان تانىپ بىلگەن قۇبىلىستار بىزگە دە جەتتى. ويىن-ساۋىق جەلىدەن وفلاينعا اۋىسقانىن, الەمدىك جۇلدىزداردىڭ كونتسەرتتەرى ينتەرنەت-الاڭداردا وتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ينستاگرام ارقىلى كىمنىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن ءبىلىپ الدىق. ينتەرنەت-ارنالار تانىمال بولا باستادى.
ساراپشىلار ساتۋشىلارسىز اۆتوماتتاندىرىلعان دۇكەندەر, قويمادان تاۋارلار مەن ونىمدەردى جەتكىزەتىن روبوتتار, حيرۋرگتىڭ «ۇيدەن» باسقاراتىن تەتىكتەردىڭ كومەگىمەن وپەراتسيالار جاساۋ, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ينۆەستورلاردىڭ ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى مۇناي بۇرعىلاۋ بارىسىن ۇيىندەگى جۇمىس كابينەتىندە كوفەسىن ءىشىپ وتىرىپ باسقارۋى گولليۆۋد فيلمدەرىندەگى قيال ەمەس, بىراق ەرتەڭگى كۇنگى شىندىق ەكەنىن كۇنى كەشەگە دەيىن ايتىپ كەلگەن بولاتىن. بىراق وسىلاردىڭ ءبارى كۇنى كەشەگە دەيىن بىزگە قاتىسى جوقتاي كورىنىپ كەلگەنى راس. كارانيندەگى جاعداي, قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋدە جيناقتالىپ قالعان تاجىريبە كارانتيننەن كەيىن ء «ۇي كەڭسەلەرىنە» اۋىسۋعا سەبەپ بولا؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەي باستادى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە بۇل تاجىريبە كارانتينگە دەيىن دە بولعانىن بىلەمىز. سوڭعى جىلدارى بۇل تاجىريبە بىزگە دە جەتتى. بىراق رەسمي ستاتيستيكادا ولاردىڭ ناقتى سانى تۋرالى دەرەكتەر مالىمەتتەر بازاسىنا ەنبەگەن. سول سەبەپتى ونىڭ ءتيىمدى تۇستارى جانە كەمشىلىكتەرى تۋرالى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەڭ اۋقىمدا سارالانباي, تەك ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار دەگەن تىركەسپەن شەكتەلگەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى لايىقتى ەڭبەكتى ولشەۋدىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى» بيۋللەتەنىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى رەسپۋبليكادا جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ سانى 8,7 ميلليون ادام, ونىڭ ىشىندە 2,1 ملن (24%) ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار ەكەن. بىزدە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ساناتىنا فريلانسەردەردىڭ ەنگەنىنە ەكى-ءۇش-اق جىل بولدى. قازىر كەڭسەدەگى ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى مەن جالاقىنىڭ ازدىعىنا كونبەي, بورتتان شىعىپ, ەركىن جۇزۋگە كوشكەندەر مەن جۇمىس كەڭسەسىن حوۋم –كەڭسەگە اۋىستىرعانداردىڭ ارا-جىگى بىرىگىپ كەتتى.
«HeadHunter Kazakhstan كومپانياسىنىڭ جۇمىس ىزدەۋ جانە رەكرۋتينگ قىزمەتى ماركەتينگ جانە PR ءبولىمى وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن ۆەبينار جيىندا وتكەن جىلى جىلى جۇمىس ورىندارىنىڭ تەك 1,1% -ى قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ال 2020 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا بۇل كورسەتكىشتەر سايكەسىنشە 3,2% دەڭگەيىنە وسكەن.
قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجالارى دايىنداعان مالىمەتتەردە ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماماندىقتار ءبىزدىڭ ەلدە دە از ەمەس ەكەنىن ايتادى. مىسالى, ينتەرنەتتەگى ساتۋ مەنەدجەرلەرى, SMM ماماندارى, ماركەتولوگتار, كوپيرايتەرلەر, ديزاينەرلەر, باعدارلاماشىلار, اۋدارماشىلار, ينتەرنەت-مۇعالىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرەدى ەكەن. جيىن بارىسىندا تۇيگەنىمىز تاجىريبەلى, اقپاراتتى تەحنولوگيا سالاسىندا بىلىكتى مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ونلاين جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەدى. كومپانيادار دا قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن ەسەپ-قيساپ ماماندارى, اۋديت نەمەسە باعدارلاماشىلارعا باسىمدىق بەرە باستاعان. «بۇل ءتيىمدى ءتاسىل. سەبەبى ايلىق جالاقى تولەۋدىڭ كەرەگى جوق. تەك ىستەگەن جۇمىسىنا عانا اقى تولەنەدى» دەيدى HeadHunter Kazakhstan كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى.
«Dasco Consulting Group» كومپانياسى ستراتەگيالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تاحير اسلياليەۆتىڭ پايىمىنشا كارانتيندىك جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ جاعدايىندا شالعايداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى وسكەنمەن, شەكتەۋلى شارالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن ولاردىڭ قاتارى وسەتىندىگىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ال وپتيميستىك بولجامدارعا سەنسەك, وقشاۋلانۋ جاعدايىندا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەمدى فورماسى دەگەن اتپەن تاجىريبەگە ەنەتىنىنىن, ولاردىڭ ۇلەسى 8-9% دەڭگەيىنە وسەتىن كورىنەدى.
سەبەبى «HeadHunter Kazakhstan» ساراپشىلارى كارانتيننەن كەيىنگى كەزەڭدە رەسمي جۇمىس ورىندارىنىڭ ەڭبەك شارتتارىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولادى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ايتىپ وتىر. تەك قانا كەز-كەلگەن وزگەرىستەرگە بەيىمدەلە الاتىن, جاڭا تەحنولوگيالاردى بىلەتىن ماماندارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. قازىرگى جاعداي كوپتەگەن مۇمكىندىكتەردى ءارتاراپتاندىرىپ تاستاپتى. قازىر تەك جەكە سەكتور ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 70% قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن. ساراپشىلار كارانتيندە وتكەن ءبىر اي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە اۋىسۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن سەزىپ قالعانىن ايتا باستادى. سەبەبى قىزمەتكەردى ءۇي كەڭسەسىندە ۇستاۋ ارزان, كوممۋنالدىق تولەم, جال اقى نەمەسە ينتەرنەت تاريفتەرى ءۇشىن كومپانيا شىعىن شىعارمايدى. بۇل جۇيە قىزمەتكەردىڭ وزىنە دە ءتيىمدى. ۋاقىتىن دا, قارجىسىن دا ۇنەمدەيدى. «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ەڭبەكتى جوسپارلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دميتري شۋمەكوۆ ءبىزدىڭ ەلدە قاشىقتان جۇمىسقا اۋىساتىن قىزمەتكەرلەر بۇرىن دا بولعانىن ايتتى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دۇرىستالسا, تسيفراليزاتسيانىڭ مۇمكىندىكتەرى بارلىق سەگمەنتتە قولدانىلسا, بۇل وتە ءتيىمدى بولار ەدى. «بىراق قازاقستاندا ونىڭ ازىرگە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. اۋىلدا قاراپايىم نوۋتبۋگى جوق وتباسىلار كوپ. مۇعالىمىمەن ونلاين ساباقتى تالقىلاۋ ءۇشىن بالالار ۇيالى تەلەفوندارىن ارقالاپ, ءۇيدىڭ شاتىرىنا شىعىپ كەتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى قاشىقتان جۇمىس جۇيەسىنە كوشۋگە قازىر دايىن ەمەس ەكەنىن كورسەتتى» دەيدى دميتري شۋمەكوۆ.
الايدا, سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن جينالىستارسىز, ءىس-ساپارلارىنسىز كوز الدىڭا ەلەستەتە المايتىن مەملەكەتتىك قىزمەت قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلىپ جاتىر. «كارانتين تسيفرلاندىرۋ سالاسىن جەتىلدىرۋدى تەزدەتۋى مۇمكىن. كارانتيننىڭ مەرزىمى ۇزارسا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ بارلىق ءتۇرى ونلاين جۇيەسىنە كوشسە, بىزگە حقكو مەكەمەسىنىڭ قاجەتى بولماي قالادى. كارانتين قالالىق, وبلىستىڭ, اۋداندىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ شتاتى شەكتەن تىس ۇرلەنىپ كەتكەنىن, ولاردىڭ كۇنى بويى كەڭسەدە وتىرىپ, بىتىرەتىن جۇمىستارىن قاشىقتان ورىنداۋعا بولاتىنىن كورسەتتى» دەيدى دميتري شۋمەكوۆ.
قازاقستان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىنان الەمدە كوشباسشى ەلدەر دەڭگەيىنە جاقىنداپ قالعانى تۋرالى مالىمەتتەر بۇرىن ازىراق بولسا دا ايتىلىپ قالاتىن. تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, بۇرىنعى كسرو-نىڭ قول استىندا بولعان ەلدەردەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن شەنەۋنىكتەر سانى ەو مۇشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا 9 ەسە كوپ ەكەن. دميتري شۋمەكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, تسيفراليزاتسيانىڭ مۇمكىندىكتەرى باسى ارتىق قىزمەت تۇرلەرىن دە شەكتەپ تاستايتىنى اقيقات. «جاقىن بولاشاقتا مينيسترلىكتەر عانا ەمەس, كۆازيسەكتورتاعى قىزمەت ءتۇرىنىڭ 50 پايىزىن ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتۋگە كوشەدى. كەڭسەدە وتىرىپ قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىن كوبەيتە بەرۋگە قاجەتتىلىك بولمايدى» دەيدى دميتري شۋمەكوۆ
ال «Dasco» كونسالتينگتىك توبىنىڭ ستراتەگيالىق تاجىريبە ديرەكتورى تاحير اسلياليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق جۇمىس بەرۋشىلەر مۇنداي اۋىسۋعا دايىن ەمەس. بىرىنشىدەن, جۇمىسكەردى قاشىقتان باسقارۋ قيىنعا سوعادى, بۇل قوسىمشا كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى جانە مەنەدجمەنتتىڭ تيىمدىلىگى كەز-كەلگەن كومپانيا ءۇشىن ماڭىزدى. بىراق بۇل قۇبىلىس تا دامۋ جولىنا ەندى تۇسكەن ەلدەردە عانا بايقالادى. «دامىعان ەلدەردە قىزمەتىنىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس, اقش, جاپونيادا قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە بلوكچەن تەحنولوگياسىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ارنايى تەحنولوگيا ۇمىتكەردىڭ بىلىكتىلىگىن عانا ەمەس, ۇجىمعا بەيىمدەلۋى مەن كۇيزەلىسكە توزىمدىلىگىن دە انىقتاپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلگە بۇل تاراپتار جەتپەي جاتىر» تاحير اسلياليەۆ. «HeadHunter» كومپانياسى شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلگەننەن كەيىن بارلىق قىزمەتكەرلەرىن قاشىقتان باسقارۋ رەجيمىنە اۋىستىردى. ول ءۇشىن كەيبىر ىشكى وندىرىستىك پروتسەستەردى قايتا قۇرۋ قاجەت بولدى.
HeadHunter-ءدىڭ ورتالىق ازياداعى ماركەتينگ جانە PR دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اننا شەۆچەنكونىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن, قازىرگى داستۇرلەر مەن ۇجىمنىڭ كورپوراتيۆتى رۋحىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىن ايتادى. «قىزمەتكەرلەرىمىز كوماندادان الشاقتاماۋى ءۇشىن اپتاسىنا ءبىر رەت مەنەدجەرلەرمەن ونلاين-كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, كۇندەلىكتى تاپسىرمالار تالقىلاناتىن بولىمدەردە كۇندەلىكتى بيزنەس-تاڭەرتەڭگىلىكتەر وتكىزىلىپ تۇرادى. داعدارىستى باسقارۋ كوميتەتى قۇرىلدى. كومپانيا ءار قاشىقتاعى قىزمەتكەرگە ينتەرنەت-قىزمەتتەر پاكەتىنىڭ قۇنىن تولەدى. ىشكى ساۋالنامانىڭ العاشقى ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, hh.kz-تە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ 42% جۇمىستىڭ جاڭا فورماتىن ۇناتادى, 58% كەڭسەگە ورالعىسى كەلەتىنىن ايتتى» دەيدى اننا شەۆچەنكو.
دەمەك, كارانتينگە وقشاۋلانعان قازاقستاندا ونلاين-حوۋم كەڭسە تاجىريبەسى سىناقتان ءوتىپ جاتىر: ناتيجەسىنىڭ قانداي ەكەنىن كارانتيننەن كەيىنگى العاشقى اي انىقتايدى.
الماتى