كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بارىسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قان توككەن ارداگەرلەر, ەل قورعاۋ ىسىندە قاھارماندىق تانىتقان ءاربىر قارت جاۋىنگەر قۇرمەت پەن ىزگىلىكتەن تىس قالماۋعا ءتيىستى.ءار جىل سايىن حالىق اسىعا كۇتەتىن جولداۋ بيىل ادەتتەگىدەن ەرتەرەك جاسالدى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەن جانە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى مىندەتتەردىڭ كوپشىلىگى ۇستىمىزدەگى جىلى ءجۇزەگە اسۋعا ءتيىستى, ءتىپتى ءساۋىر ايىنان باستاپ شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەتتەگىلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىن 25%-عا ءوسىرۋ قاراستىرىلدى, دەمەك قازاقستان ۇكىمەتى ءۇشىن ۋاقىت قىمبات, ۇزىن ارقاۋ, كەڭ تۇساۋعا سالا بەرەتىن زامان ەمەس.
“جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەگەن باس تاقىرىپپەن جاريالانعان جولداۋ نەگىزىنەن العاندا التى باعىتتى قامتىپ وتىر. اتالعان باعىتتار رەتى تومەندەگىدەي: “2010 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋ – ەل دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى شەبى”, “داعدارىس كەزەڭى – دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ۋاقىتى”, “2020 ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول”, “ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى”, “ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق – 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى”, “سىرتقى ساياسات”.
كورسەتىلىپ وتىرعان باعىتتار نەنى اڭعارتادى؟ ەڭ الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇعان دەيىنگى ۇستانىپ كەلگەن, باستى قۇجاتى بولىپ تابىلاتىن “قازاقستان–2030” دامۋ ستراتەگياسى بار ەدى, ياعني ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي اسا ماڭىزدى قۇجاتتىڭ وتكەن ون جىلىنا قورىتىندى ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ودان ءارى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى الداعى ونجىلدىقتىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەردى. “جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن” كورسەتۋگە ءتيىستى.
ساعاتتان استام ۋاقىت تىكەلەي ەفير ارقىلى حالىققا كورسەتىلىپ, ودان ءارى ءباسپاسوز ارقىلى وقىرمان اۋديتورياسىنا جول تارتقان ءداستۇرلى جولداۋدىڭ بەرەر عيبراتى مەن الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسۋعا ءتيىستى ماقسات-مىندەتتەرى جايىندا ءوز تۇيگەنىمىزدى حالىقپەن بولىسكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىز. ارينە, جولداۋدا ايتىلعان بارلىق ماسەلەنى قامتىپ پىكىر ايتۋ ءبىر كۇننىڭ اڭگىمەسى بولماۋعا ءتيىستى, سول سەبەپتى ءوزىمىزدىڭ جان-دۇنيەمىزگە تىم جاقىن ايتىلعان كەيبىر جاعداياتتار جايىندا عانا وي وربىتسەك دەيمىز.
ەلباسى ەڭ الدىمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ دۇرىس باعىتتا جاسالىپ, تولىققاندى جۇزەگە اسۋىنىڭ ناتيجەسىندە عانا داعدارىستان قاتتى زارداپ شەكپەگەنىمىزدى قاداپ ايتتى. “2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ رۋحىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز ءححى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىنا بەلگىلەنگەن بارلىق مىندەتتەردى شەشتىك”, دەپ اتاپ كورسەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇندى حالقىنىڭ كەمەڭگەر كوسەمى نەرۋدىڭ “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن قاعيداتىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ء“بىز باتىل قيمىلدادىق”, ء“بىز توتەپ بەردىك” دەگەن باعىتپەن پاتريوتتىق رۋحتى اسقاقتاتا تۇسەتىن وي ءتۇيىپ, سەنىم مەن سەرپىلىستى سەرىك ەتكەندەر عانا جەڭىسكە جەتەتىنىن دالەلدەي ءتۇستى.
“ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى” دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن ءتورتىنشى باعىتتىڭ دا بەرەرى مول. ەلباسى وتكەن جىلدارداعى جولداۋلارىنىڭ بىرىندە ء“ححى عاسىردا ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتا الماعان ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەرى انىق”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن, بۇل جولداۋدا دا وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەكتەپكە دەيىنگى بۇلشىرشىندەرگە ارنالعان “بالاپان” اتتى ارنايى باعدارلامادان باستاپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ اسا جوعارى فلاگمانىنا اينالۋعا ءتيىستى “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت” سىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى, مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا دەگەن قامقورلىعىن ايقىنداي تۇسەدى.
ءار جىلى جاسالاتىن جولداۋلاردا, باسقا دا كەزدەسۋلەردە, تىكەلەي ەفيردەگى سۇحباتتارىندا پرەزيدەنت ۇنەمى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى, جاعدايى تومەن جانداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىن قاپەردە ۇستايدى. سونىڭ ءبىرى جولداۋداعى ارداگەرلەرگە قامقورلىقتا دا باسىم باعىتتار قاتارىندا ايتىلعان. كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بارىسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قان توككەن ارداگەرلەر, ەل قورعاۋ ىسىندە قاھارماندىق تانىتقان ءاربىر قارت جاۋىنگەر قۇرمەت پەن ىزگىلىكتەن تىس قالماۋعا ءتيىستى. سونداي-اق وسى سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن جاندار دا ماتەريالدىق قولداۋعا يە بولاتىنى قانداي قۋانىشتى. “بۇل ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزعا ولاردىڭ جانقيارلىق كۇرەسى مەن جەڭىسى ءۇشىن” قۇرمەت دەپ اتاپ كورسەتكەن ەلباسى تاپسىرماسى مەن اماناتى ورىندالۋعا ءتيىستى. ءاربىر سوعىس ارداگەرى, جاسى ۇلعايعان قاريالار, تاعدىر تالكەگىمەن مۇگەدەك بولىپ قالعان كەز كەلگەن باۋىرىمىزدى قۇرمەتتەۋ, امان ساقتاۋ بۇگىنگى بەيبىت زامانداعى بىزدەردىڭ پارىزىمىز بەن قارىزىمىز.
وسى ارالىقتا تاعى ءبىر ءجايتتى ايتا كەتكەن ورىندى. جولداۋ جاسالعان 29 قاڭتار كۇنى تۇستەن كەيىنگى مينيسترلىك وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت قاراپايىم حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىن ءبىر مالىمدەمە جاسادى, ياعني پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جولدانىپ جاتقان ءاربىر سۇراق-ساۋالدىڭ استارىندا تەرەڭ سىر بار, ناقتىلاي ايتقاندا, اۋىل اكىمى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان ابدەن ءۇمىت ۇزگەن جاعدايدا عانا استانادان, ەلباسىنان ادىلەتتىلىك ىزدەيتىنىن اتاپ كورسەتتى, بيلىكتىڭ ءار تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعانداردىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىنە قاتتى قىنجىلىس ءبىلدىردى. بۇدان تۇيەتىنىمىز – ەلباسى اماناتى – ەشكىم, ەشقاشان دا قورعاۋسىز, پاناسىز قالماۋى كەرەك, ەڭكەيگەن قارت پەن ەڭبەكتەگەن ءسابي دە مەملەكەت قامقورلىعىن سەزىنۋگە ءتيىستى, ءبىزدىڭ قوعامدا ادام قۇقىعى اياققا تاپتالماۋى قاجەت.
“باستى بايلىق – ادام” دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءبولىمنىڭ جالعاسى ىسپەتتى “ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتا” دا وسى ادام قۇقى, زاڭدى قۇرمەتتەۋ جايىندا جاقسى, كوڭىلگە قونىمدى ويلار ايتىلدى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالايتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا ءتيىمسىز باسقارۋدان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى فۋنكتسيالارىنداعى جانجالدان, ءتيىستى كادرلىق جۇمىستىڭ بولماۋىنان, سونداي-اق ەل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتىندە مولدىرلىك پەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان تۋىنداعان پروبلەمالار انىق كورىندى”, – دەگەن تۇرعىدا اشىق اڭگىمە ايتىلدى.
ءسال شەگىنىس جاساساق, كەڭ بايتاق سايىن دالامىزدا كوك تۋىن بيىك كوتەرىپ ەل بولعان, مەملەكەت قۇرعان بابالارىمىز ەكى نارسەنى “ۇمىت قالدىرىپتى”, ءبىرى – قوناقۇي سالۋ, ەكىنشىسى – تۇرمە سالۋ. بوداندىق قامىتىن مىقتاپ كيگىزگەن رەسەي پاتشاسى “يتجەككەنگە” ايداۋدى ۇيرەتتى, ال بولشەۆيكتەر بيلىك باسىنا كەلگەن كوممۋنيستىك كەڭەس بيلىگى تۇران دالاسىن “كارلاگقا” اينالدىردى.
بۇگىنگى كۇنى ازاتتىققا جەتكەن, ءححى عاسىرعا تاۋەلسىزدىك تۋىمەن قادام باسقان قازاق قوعامى ادامزات بالاسىن سوتتاۋ ارقىلى, ءدالىرەك ايتقاندا, تۇرمەگە وتىرعىزۋ جولىمەن عانا تۇزەۋگە كوشكەندەي كۇي كەشۋدە. تۇرمەمەن تۇزەۋ جاعىنان كەلگەندە الەم ەلدەرىنىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇرعانىمىز تىم ماقتاناتىن ءجايت ەمەس. ەلباسىن قىنجىلتاتىنى دا وسى. سول سەبەپتى دە: “جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءتۇرى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولىپ قالىپ وتىر. ەشكىم قاماۋ ورىندارىنان بوساعانداردى وڭالتۋمەن اينالىسپايدى”, دەيتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازىرگى جۇيەدەگى جازالاۋ ايىپتارى 5%-دان از بولسا, تۇزەۋ جۇمىستارى – 0,4%-دى قۇرايتىنىن, ال ەندى قوعامدىق جۇمىستاردىڭ مۇلدەم جوق ەكەنىن دە اتاپ كورسەتتى. بۇل باعىتپەن قايدا بارامىز, تۇرمە تولى تاۋىق نەمەسە ۇيالى تەلەفون ۇرلاعاندار, انا ءسۇتى اۋزىنان كەتپەگەن بوزبالالاردى تۇرمە تۇزەتىپ جىبەرەدى دەگەنگە سەنە المايسىڭ. ارينە, قىلمىسكەر جازاسىن السىن, قانىشەرگە بوستاندىق الەمىندە ورىن جوق, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەندەر قولىمەن ىستەگەنىن موينىمەن كوتەرسىن, بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەندەي, ىزگىلەندىرۋ جۇمىسىن قاشان قولعا الامىز؟ ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى, زاڭدىلىقتى ساقتاۋ مەكەمەلەرى ادام سوتتاۋ, جازالاۋ ۇردىسىندە باسەكەگە تۇسۋدەن اۋلاق بولعانى ءجون, ايتپەسە قازىرگى اڭگىمە اۋانى پوليتسەيلەر مەن ۇقك-ءنىڭ, ەندى بىردە قارجى پوليتسياسىنىڭ كىمدەردى قۇرىقتاعانى جايىندا عانا بولاتىن سياقتى. بۇل جەردە “وسى جىلدىڭ وزىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تاپسىرعان” ەلباسىنا تەك قولداۋ بىلدىرەمىز. قازاق ەلى اتا-بابا ءداستۇرىن بەرىك ۇستانا وتىرىپ تۇرمەگە وتىرعىزۋ ىسىمەن ەمەس, ودان دا ىزگى – تۇزەۋ, تاربيەلەۋ, ءتۇسىندىرۋ, قۇن تولەتۋ, ت.ب. شارالارمەن ەل تەنتەگىن جونگە سالۋدى قولعا العانى ابزال. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, “وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيماعان” بابالار ءداستۇرىن جالعاستىرعاننان ۇتارىمىز از بولماۋعا ءتيىستى, ەلباسى وسىنى مەڭزەدى.
جولداۋ كەلەر كۇننىڭ باعىت-باعدارىنا جول كورسەتەتىن امانات حات, سول باعىت-باعداردى, اسىل اماناتتى قاپىسىز ورىنداعان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى باياندى بولماق. ايتپاق بولعان ويىمىزدىڭ قورىتىندىسىن ەلباسىنىڭ جولداۋ تۇيىنىندە ايتقان كەلەسى ءبىر قاناتتى قاعيداسىمەن بايلانىستىرساق دەيمىز. “بۇل باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ”.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ, ۇلت مۇراتىن بيىك قويۋ, ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قالۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەن ەڭ باستى ماقساتتارىمىز جۇزەگە اساتىن جىلدار جاقىنداپ كەلەدى, سول كۇندەردىڭ قۋانىشى بۇگىنگى بىزدەرگە, كەلە جاتقان جاڭا ۇرپاققا بايانىمەن, ماڭگىلىگىمەن بولسىن. “باستى بايلىق – ادامدى” ارداق تۇتقان جولداۋدىڭ ايتار ويى مەن بەرەر تاعىلىمى مول. سونىڭ ءبىر پاراسىن وزدەرىڭىزبەن بولىستىك.
ناريمان نۇرپەيىسوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, دوتسەنت. شىمكەنت.