ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ كەدەن وداعىنا بىرىككەندىگى بەلگىلى. بۇل وداق بىردەن, ياعني كۇتپەگەن جەردەن باستالىپ كەتكەن جوق. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. قازىرگى كۇنى ول تمد اياسىندا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەر مەن ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردىڭ ەڭ دامىعان ءتۇرى بولىپ تابىلادى.
وداقتىڭ قىسقاشا تاريحى
ەگەر كەدەن وداعىنا بىرىگۋ وقيعاسىنىڭ وزىندىك تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, قازاقستان جوعارىداعى اتالعان ەلدەرمەن, سونداي-اق تمد-نىڭ باسقا دا ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرىپ, وعان قاتىسۋشىلار ءبىر-بىرىمەن ساۋدا جاساعاندا وزىندىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانىپ كەلگەن بولاتىن. بىراق تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەكونوميكالىق جاعدايلارى جاقسارىپ, الىس-بەرىس اۋقىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدى كوزدەگەن قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىن قارىم-قاتىناستىڭ بۇل ءتۇرى ونشاما قاناعاتتاندىرا قويعان جوق. سوندىقتان وسى ءۇش ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى 2006 جىلدىڭ 16 تامىزىندا قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي اراسىندا ەركىن ساۋدانىڭ نەعۇرلىم جوعارى ساتىسى بولىپ تابىلاتىن كەدەن وداعىن قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. سودان باستاپ وسى وداققا بىرىگۋ جونىندە دايىندىق جۇمىستارى باستالدى. 2007 جىلدىڭ 6 قازانىندا كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋدىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. 2009 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق قۇرۋدىڭ كەزەڭدەرى مەن مەرزىمى ماقۇلداندى. وسى شەشىم بويىنشا كەدەن وداعىنىڭ ارەكەت ەتۋى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستالىپ, وداقتىڭ تولىققاندى جۇمىسىن جولعا تۇسىرەتىن بارلىق قاجەتتى ۇدەرىستەر 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن اياقتالۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەندى. 2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسى كۇنى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ مينسك قالاسىنداعى كەزدەسۋىندە كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇل كودەكس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن بولادى.
ءسويتىپ, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وسى وداقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى قادامى رەتىندە ءۇش مەملەكەتتىڭ كەدەندەرىنەن وتەتىن تاۋارلاردىڭ بىرىڭعاي تاريفى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. ياعني كەدەن وداعى ءوزىنىڭ ناقتى مانىندە ومىرگە كەلدى.
بۇل وداقتىڭ ومىرگە كەلۋى اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ساياساتىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. سونىڭ ەڭ باستىسى وسى ءۇش ەلدىڭ ورتاسىندا تاۋارلار ەكسپورتى مەن يمپورتىنىڭ باج سالىعىنسىز جۇرگىزىلەتىندىگى. ياعني وسى ءۇش ەل شىعاراتىن جانە ءبىر-بىرىنە ساۋدالايتىن تاۋارلار مەملەكەتتىك شەكارالاردان وتكەن تۇستا ولاردان بۇدان بىلاي كەدەندىك الىم الىنبايتىن بولدى. سونىمەن قاتار وسى ءۇش ەل كەدەن وداعىنا بىرىككەن سوڭ وزدەرىنەن تىس ءۇشىنشى ءبىر ەلگە قاتىستى بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىن ءجۇرگىزۋگە ءتيىس. بۇل ساياسات تومەندەگىدەي باعىتتاردان تۇرادى:
بىرىڭعاي كەدەن تاريفتەرىن قاراستىراتىن بىرىڭعاي كەدەندىك تاريفتىك ساياسات;
تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي شارالارىن بىرلەسە وتىرىپ قابىلداپ, ومىرگە ەنگىزۋ;
ەلدەردىڭ ىشىندەگى كەدەن زاڭدىلىقتارىنىڭ بىرىزدەندىرىلۋى.
قازىرگى كۇنى كەدەن وداعىنىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا باعىتتالعان 38 حالىقارالىق كەلىسىم قابىلداندى. مۇنىڭ سىرتىندا كەدەن وداعىنىڭ اياسىندا, ەۋرازەق شەڭبەرىندە قابىلدانعان 13 حالىقارالىق كەلىسىم ارەكەت ەتۋگە كىرىستى. كەدەن وداعىنىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرىپ وتىراتىن نەگىزگى ورگاندار قۇرىلدى.
كەدەن وداعىنىڭ ەڭ جوعارعى ورگانى مەملەكەت باسشىلارى نەمەسە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى بولىپ تابىلادى. وندا قابىلدانعان شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ وداقتىڭ نەگىزگى جۇمىسشى ورگانى – كەدەن وداعى كوميسسياسىنا تاپسىرىلادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2007 جىلدىڭ 6 قازانىندا قول قويعان كەلىسىمىنە ءسايكەس كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرى وسى ءۇش ەلدىڭ مەملەكەتتىك اۋماقتارىندا بىردەي قولدانىلادى. سونىمەن قاتار كوميسسيا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وعان كەدەندىك تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ سالاسىندا بىرقاتار وكىلەتتىكتەردى بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر جانە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە.
ءاربىر مەملەكەت كەدەن وداعى كوميسسياسىنا ءوزىنىڭ ءبىر وكىلىن ۇسىنادى. ول وكىلدەردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر داۋىسقا يە. قازىرگى كۇنى وسىنداي تارتىپپەن كەدەن وداعىندا ءۇش وكىل جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. ولار: قازاقستان جاعىنان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ, رەسەي جاعىنان – رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يگور شۋۆالوۆ, بەلارۋس جاعىنان – بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى ءتوراعاسى-نىڭ ورىنباسارى اندرەي كوبياكوۆ.
كەدەن وداعىن قۇرۋ بارىسىندا اتالعان ءۇش مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنىڭ الدىن الا جاسالىنعان كەلىسىمىنە سايكەس وندا قازاقستانعا وتپەلى كەزەڭ قاراستىرىلعان. وسى وتپەلى كەزەڭ بويىنشا قازاقستان ەلىمىز ءۇشىن نەعۇرلىم قاجەتتى دەپ تابىلاتىن 400-گە تارتا يمپورتتىق تاۋارلار ءتۇرى بويىنشا نەعۇرلىم تومەن كەدەندىك باج سالىعىن بەلگىلەۋ قۇقىعىن وزىندە قالدىرىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ءدارى-دەرمەك سەكىلدى ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردىڭ كەدەن وداعىنا كىرمەيتىن شەت مەملەكەتتەردەن ەلىمىزگە بۇرىنعىسىنشا ارزان باعامەن كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.