مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋعا نە كەدەرگى؟

عىلىم مەن مەملەكەتتىك مۇددە

كەز كەلگەن ادام ۇلكەن ىسكە كىرىسپەس بۇرىن ارنايى جوسپار قۇرادى. مۇنىڭ ماڭىزى سول – جوسپار ناقتى ماقساتتاردان تۇرادى. بۇل جەكە ينديۆيدكە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك مۇد­دەگە دە قاجەت. ونى ءاربىر ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر جىلدارعا ارنال­عان ستراتەگيالىق جوسپارلارىنان كورەمىز. مەديتسينا عىلى­مىن دامىتۋ مەملەكەتتىك مۇددە­گە اينالادى دەسەك, وندا وسى مەجەگە جەتۋدىڭ انىق ماقسات-مىندەتتەرى بەلگىلەنگەن مەم­لە­كەتتىك ستراتەگيا كەرەك-اق.

ۇلىبريتانياداعى كەم­­بريدج ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى كورو­ناۆيرۋستى 90 مينۋتتا انىق­تايتىن Samba II تەستىن ويلاپ تاپتى. تاعى دا وسى ان­گليا­نىڭ The Guardian گازەتى بريتان­دىق عالىمداردىڭ COVID-19-دىڭ تارالۋىن جانە قازىرگى ۆيرۋستىق احۋالدى انىقتايتىن ەكى ءتۇرلى تەست ازىرلەگەنىن جاز­دى. انگليا ۇكىمەتى قازىر وكس­فور­د ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عا­لىم­­دارى تەكسەرىستەن وتكىزىپ جات­قان تەستەردىڭ 3,5 ملن داناسىن ساتىپ الاتىنىن جاريالادى. مىنە, بۇگىن بۇكىل ادامزات قاۋىپتى ىندەتپەن ءارى ودان تۋعان داعدارىسپەن كۇرەسىپ جاتقاندا ۇلىبريتانيانىڭ زەرتتەۋشىلەرى وسىنداي ناتيجە كورسەتىپ وتىر.

بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ البەتتە كەم­بريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزى 8 عاسىر بۇرىن, ال وكسفورد ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ءتىپتى ودان ارى­رەك­تە قۇرىلعانىن ەسىمىزدەن شى­عار­عان جوقپىز. دەسە دە مۇندا ۇكى­مەتتىڭ عالىمدار ەڭبەگىن وندى­رىسكە ەنگىزۋگە باعىتتالعان لا­يىق­تى ستراتەگياسى بار ەكەنىن جانە ونىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن بايقاۋعا بولا­دى. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ قينالمادىق. اتالعان ەلدە مەدي­تسي­نا عى­لىم­­دارىنىڭ اكادەميا­سى (The Academy of Medical Scien­ces) جۇمىس ىستەيدى. وسى اكا­دە­ميا­نىڭ رەسمي سايتىندا 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەديتسينا عى­لىمىن دامىتۋدىڭ سترا­تە­گيا­لىق جوسپارى تۇر. سول ستراتەگيادا: «بىرىككەن كورولدىكتىڭ جانە جاھاننىڭ دەنساۋلىعى ەڭ ۇزدىك زەرتتەۋ ارقىلى داميدى», دەلىنگەن. اكادەميا الەۋمەتتىك جەلى­لەردە عالىمداردىڭ ەڭبەگى­مەن, ساۋاتتى وي-پىكىرىمەن بەلسەن­دى ءبولىسىپ وتىر. ەڭ اياعى, ءبىز قوعامدى مايتالمان ماماندار­مەن تىكە­لەي بايلانىستىرىپ, زەرت­تەۋ­شى­لەردىڭ تۇشىمدى ساراپتاماسى­مەن قامتاماسىز ەتە الماي, رەسمي حابارلار مەن شولاق جاڭا­لىقتارمەن عانا شەك­تە­لىپ ءجۇر­مىز. بارىنەن بۇرىن مەم­لە­كەت­­تىك مۇد­دەگە نەگىزدەلگەن ناقتى ستر­ا­­­تەگيالىق جوسپار جۇزەگە اسسا, اكا­دەميا دا, ونداعى ساقا سا­راپ­شى­لار دا ءسوزسىز مەديتسينا عى­لى­مى­نا ەڭبەك ەتەدى.

ءتيىستى تولەماقى المايدى

مەديتسينا سالاسىندا 7 جىل وقىپ, ماماندىق العان جاس­تار­دىڭ كوبىسى بيزنەس­كە كەتۋ­دى نەمەسە شەتەلگە كوشۋدى قو­لاي كورەدى. مەديتسينا عى­لىم­­دارىنىڭ كانديداتى, PhD داۋ­رەن­بەك مىرزاش ۇلى مەديتسينا عى­­لىمىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەل­­­تىرىپ تۇرعان ءۇردىستى جويۋ ءۇشىن  سالاداعى زەرتتەۋشىلەر مەن عا­لىم­داردى مورالدىق جانە ماتە­ريال­دىق جاعىنان ىنتالاندىرىپ, الەۋمەتتىك بەدەلىن ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق تۇر­عى­دا ءتيىمدى كاسىبي ورتانى ۇسى­نۋ قاجەت دەپ سانايدى.

«ەگەر وسىنداي ءىس-شارالار مەم­لەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپ­سا, عىلىمي مەديتسينا كادر­لا­رىنىڭ شەتەلگە كەتۋى ازايادى. اسىرەسە جاس مامانداردىڭ تا­بىسى جوعارى باسقا سالاعا كەتۋ ماجبۇرلىگىن توقتاتادى. مىسا­لى, مەديتسينا سالاسىنداعى عى­لىمي قىزمەتكەردىڭ تابىسى بالا-شاعاسىن اسىراۋ­دان, ءۇيى­نىڭ اي سايىنعى كوممۋنالدىق قىز­مەت اقىسى مەن كۇن­دە­لىك­تى جولاقىسىنان ارتىلماي­دى. سوندىقتان شەتەلدىك تاعى­لىمداماعا كەتكەندە ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە ءتيىستى جار­دەم­اقى بولىنسە, شەتەلدىك عى­لى­مي كونفەرەنتسيالارعا, سيمپو­زيۋم­دار­عا جانە كونگرەستەرگە بارۋ شىعىن­دارى وتەلسە, عىلىمي قىز­مەت­كەر دە, بىلىكتى مامان دا تاپشى بولماس ەدى», دەيدى.

كارديولوگ دارىگەردىڭ ءسو­زىن­ىڭ جانى بار, سەبەبى وسى ما­قا­­لانى جازۋ بارىسىندا 10 شاق­تى عالىممەن سويلەستىك, تاعى وسىنشاما (شەتەلدىك, وتان­دىق) عالىمنىڭ اتالعان تاقى­رىپ­تا جازعان باياندامالارى مەن وي-پىكىرلەرىن وقىدىق. سوندا قازاقستاندا مەديتسينا عالىم­دا­رى عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن ءتيىستى تولەماقى الماي­تىنىن بىلدىك. بۇل جاع­داي­دى دارىگەر-كارديولوگ د.مىرزاش­ ۇلى: «عىلىمي ورتالىقتاردا دا­رi­­گەر قىزمەتىن اتقارا ءجۇ­رiپ, عىلى­مي جوبالارمەن اينا­­لىس­سا­ڭىز عانا عىلىمي دارە­جە­ڭiز­گە قوسىمشا اقى تولەنەدi. جەكە كلينيكالاردا كاتەگوريا جانە عىلىمي دارەجە ءۇشiن قو­سىمشا اقشا تولەمەيدi. بار ايىرماشىلىق, عىلىمي دارە­جە­ڭiزگە قاراي قىزمەتiڭiز قىم­باتىراق تۇرسا,  جالاقىنى كوبiرەك الۋىڭىز مۇمكiن», دەپ ءتۇسىندىردى. نەگى­زى جەكەمەنشىك قانا ەمەس, قارا­پايىم ەمحانالار مەن اۋرۋ­حا­­نالاردا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار دا عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن اقشا المايدى. ويتكەنى تەوريا­لىق ەمەس, پراكتيكالىق باعىتتا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ءتىپتى ەلور­داداعى ۇلتتىق عى­لى­مي ورتا­لىقتاردىڭ دارى­گە­ر­­لەرى دە باسشىلىقتىڭ عى­­لىمي دارەجەسى ءۇشىن قو­سىم­شا اقىنىڭ تولەنبەۋ سە­بەبىن تۇسىندىرە المايتىنىن جەتكىزدى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى مەديتسينا عىلىمىن دا­مى­تۋعا ۇلكەن تۇساۋ بولىپ تۇر­عانداي. ءبىر قىزىعى, وسى جايت, دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بارلىق جەردە بىركەل­كى ەمەس. ايتالىق, ءبىر اۋرۋحانا­دا تولەي­دى, ەكىنشىسىندە مەكەمە­لەر­­دىڭ مارتەبەسى بىردەي بولا تۇرا تولەنبەيدى.

 بولەك گرانت ءبولىنۋى كەرەك

جاۋاپتىلار عىلىمي دا­رە­­­جە­­گە تولەنەتىن تولەماقى جو­­نىن­دە ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­ترلىگىنە سىل­تەيدى, ال جالپى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايار­لاۋعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­تر­لىگى مىندەتتى. بىرىزدىلىك جوقتىعىنىڭ زيانى وسىندايدا كورىنەدى.

«دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­­تر­­لى­گىنەن عالىمدارعا بو­لى­نەتىن گرانتتىڭ بار-جو­عىن بىلمەيمىن. بىراق جاس عا­لىمداردىڭ عىلىمي جوبالارىنا ارنالعان گرانتتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاعايىندايدى. وندا تەح­ني­كا­­لىق سالاعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى. وسى ورايدا مەديتسينا سالاسىنا بولەك ءتيىستى مينيسترلىكتەن گرانت قاراس­تى­رىلۋى قاجەت. سەبەبى مە­دي­­­تسينانىڭ ءوزى قانشاما سا­لا­­عا جىك­تەلەدى. اۋقىمى وتە كەڭ, سول سەبەپتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىنەن جال­پى عىلىمي جوبا­لارعا قاراستىرىلعان گرانت مەديتسينا عىلىمىن جارتىلاي قامتۋعا دا جەتپەيدى. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىگى جانىندا مەديتسينا عالىمدارىنان قۇرالعان ىقپا­لدى ۇيىم بولۋى كەرەك. ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار مەديتسينانىڭ قاي باعىتى دامىماي, قانداي تاقىرىپتىڭ زەرتتەلمەي جاتقانىن ايتا الادى», دەيدى ومىرتقانى تۇزەتۋدىڭ تىڭ تەحنيكاسىن تاپقان عالىم, ۆەرتەبرولوگ نۇربەك ءنادىر ۇلى.

دارىگەر-عالىمنىڭ وسى اڭگى­مە­سىنەن كەيىن ونەر نەمەسە گۋما­نيتار­لىق عىلىمدا جۇرگەن زەرت­تەۋ­شىلەر دە مينيستر­لىك­تەن گرانت ءبولۋىن سۇرايتىن بولار. بىراق ءبىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, مەديتسينادا عىلىم جاساۋ دا, عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزۋ دە باسقا سالاعا قاراعاندا قيىنداۋ. ويت­كەنى قاراپايىم دارىگەرلىك ديپ­لومنىڭ ءوزى وزگە سالا مامان­دىق­تارىنداي 4 جىلدا ەمەس, 7 جىلدا عانا بەرىلەدى. وسىدان سوڭ عانا عىلىم جولىنا تۇسۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا جاز­عانىمىزداي, دارى­گەر­لەردىڭ ءبارى دەرلىك ەمحانالار مەن زەرت­حانالاردا جۇمىس ىستەپ ناپاقاسىن تابادى. ال مۇن­داي مەكەمەلەردە ەڭبەك ەتە­تىن زەرتتەۋشى-عالىمدار عى­لىمي دارەجەسى ءۇشىن تو­لەما­قى المايدى. عىلىمدى تاڭ­­داۋعا قانداي دا ءبىر ىنتالاندىرۋ بولماسا, جالاقىسى ماردىمسىز جۇمىسىنا ەكىنشى ءبىر جۇكتەمەنى قوسىپ الۋ­دى قالامايدى. عىلىمي دارەجە تابىسىن كوتەرۋگە جارا­ما­سا, ونى قايتەدى؟ مىنە, سوندىقتان جان­كەشت­ى دارىگەرلەر عانا جىل­دار مەن جالاقىسىن سارپ ەتىپ, عىلىمعا كەلەدى. ايتا­لىق, ن.ءنادىر ۇلى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى (رەسەي) اتاعىن الۋ ءۇشىن 14 جىل وقىعان. سول اتاعىنا 2 مىڭ تەڭگەدەن اسا (جالاقىسىنىڭ 5 پايىزى) ۇستەمەاقى الادى.

 وندىرىسكە ەنگىزۋگە توسقاۋىل

ساراپشىنىڭ جاس عالىم­دار­دىڭ جوبالارىن قولداۋدى ايرىقشا اتاپ وتكەنىنەن «جاس­تار­دىڭ الەۋەتىن ەلدىڭ قاجەتىنە تولىق پايدالانا الماي ءجۇرمىز» دەگەن ەمەۋرىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل پايىمدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عالىمجان مامىر­بەك ۇلىنىڭ «شەتەلدەن تۋعان جەرگە قىزمەت قىلايىق, وتانى­مىز­دى كوركەيتەيىك دەپ كەلگەندە التى اي, ءتىپتى جىلداپ جۇمىسسىز جۇرگەن كەزىمىز بولدى» دەگەنى دالەلدەي تۇسەدى.

– بىزدە شەتەل كورگەن جاس­تار­دى شەتتەتۋ بار. ولاردىڭ بو­يىنداعى بارىن, بىلگەنىن الىپ قالۋعا تىرىسقاننان گورى جانىنا جولاتپاۋدى ءجون كورەدى. ارينە ءىرى قالا­لار­دا مۇمكىندىك تە كوبى­رەك شىعار, الايدا مەن ءوز قا­لام­دى كوركەيتكىم كەلدى. تۋعان جەرىمە تۋىمدى تىكسەم دەدىم. عىلىمدى جاساپ جۇر­گەن جاستار كوپ, بىراق قول­دارى قىسقا, مۇم­كىندىك اياسى تار. دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيس­ترلىگىنىڭ 2017 جى­لى جاساق­تا­عان كادرلىق رە­زەر­­ۆىنە ەندىم. سول بويىنشا شىم­كەنت­­كە جولدامامەن باردىم. ال مەنى, ياعني مينيسترلىكتىڭ كادر­لىق رەزەرۆىندەگى ماماندى ءتىپتى اڭگىمەلەسۋگە دە وتكىزبەي, قابىل­دا­ماي قويدى. جاس­تارعا دەگەن كوزقاراس وزگەر­سە, ءدال قازىرگى جاعدايعا دا باس­قاشا قارايتىن ەدىك, – دەيدى نەيروحيرۋرگ-عالىم ع.مامىربەك ۇلى.

نەيروحيرۋرگيادا كوپتەگەن زەرت­تەۋ جۇرگىزگەن عالىم-دارىگەر ءبىراز جىل بۇ­رىن «ورتا­لىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ تۋا بولاتىن دامۋ اقاۋلارىن جەتىلدىرۋ» اتتى عىلى­مي جوباسى بويىنشا گرانت جەڭىپ الدى. 3 جىلعا جۋىق وسى تاقىرىبىمەن شۇعىل­داندى. ساراپشىلار كوميسسياسى ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 3 جىلدان سوڭ وسى جۇمىسىنا نەگىزدەلگەن «ومىرت­قا مەن ج ۇلىننىڭ دامۋ اقاۋ­لارى» جول كارتاسىن شى­عار­دى.

– قايتالاۋدىڭ نە كەرەگى بار ەدى؟ مەنىڭ جۇمىسىمدا سول جول كارتاسىندا كورسەتىلگەن ماقسات-مىندەتتەرگە دەيىن تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر عوي. مەنى ەڭبەگىمنىڭ قايتالانعانى دا ەمەس, جول كارتاسىن دايىنداۋعا سالا ماماندارىن شاقىرماعانى قىنجىلتتى. شاقىرسا, ونىڭ قانشاما جىل بۇرىن زەرت­تە­لىپ, قورعالىپ قويعان ديسسەرتاتسيا, ماسەلە ەكەنىن ايتار ەدىك. تاعى 3 جىل زەرتتەۋگە ۋا­قىت پەن قانشاما قارجى جوعالت­قانشا, مۇ­راعاتتارداعى پاتەنت­تەردى ون­دى­رىسكە ەنگىزۋدى, بىزدە ءالى جا­سال­­ماعان وپەراتسيالاردى نەمەسە زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتاردى ۇسىنار ەدىك, – دەيدى 15-كە تارتا, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق Thomson Reuters بازاسىنا ەنگەن 4 پاتەن­تى بار نەيروحيرۋرگ-پروفەسسور.

ۋنيۆەرسيتەتتە بولاشاق دارى­گەر­­لەرگە ءدارىس بەرەتىن ع.مامىر­بەك ۇلى ءبىر سوزىندە 7 جىل وقىعان مامانداردىڭ ىشىن­دە ءتىپتى تەزيس جازىپ كور­مە­­گەن­دەرى كەزدەسەتىنىن ايتتى. سول ساتتە ۇلتتىق مەديتسينا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ 6-كۋرسىندا وقي­­تىن كورشى قىزدىڭ ەمحانا­دا ەڭبەك ەتىپ ەمەس, تىرناق بوياپ تاماعىن تاۋىپ جۇرگەنى كوز الدى­مىزعا كەلدى. ونىڭ عى­لىم­عا بەت بۇرۋى تۇگىلى, ءبىلىم الۋعا ۋاقىتى تاپشى. ال جاس عا­لىم­­نىڭ ىرگەتاسى جوو قابىرعاسىندا قالانباۋشى ما ەدى...

P.S.: ۇلكەن ماقساتقا جەتۋ سوعان بارار جولداعى كەدەرگىلەردى جويۋدان باستالادى. بۇل ءۇشىن پروبلەمالاردى ايقىنداپ الۋ كەرەك. ال ناقتى پروبلەمانى ونىمەن بەتپە-بەت كەلگەن, سول سالانىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن كاسىبي مامان عانا ايتا الادى. ءبىز ولاردى قانشالىقتى تىڭداپ ءجۇرمىز؟