كوكتەمنىڭ العاشقى ايى وتسە دە الجىپ ولگەن بيىلعى قىستىڭ كورسەتپەگەن “ونەرى” قالمادى. بىرەۋلەر تورقالى توي دەپ, ءبىرەۋلەر توپىراقتى ءولىم دەپ قاھارلى قىستىڭ قيىن جولىنا تاۋەكەل ەتەدى. ءبىز دە بارماساق بولمايتىن ساپارعا, جالعىز اعانى باقيلىق ساپارعا اتتاندىرىپ سالۋ ءۇشىن جولعا اسىعىس اتتانىپ ەدىك.
الماتىدان الاڭ كوڭىلمەن ۇشاققا وتىرعان ءبىز وسكەمەنگە دە جەتتىك. مۇندا دا بارلىق باعىتتارعا اپارار كۇرە جولدار كۇندە سوققان اقتۇتەك بوراننىڭ كەسىرىنەن تاۋ-تاۋ ءۇيىندى قار استىندا قالعان. سوندىقتان ۇشاق قابىلداي الاتىن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنان جولاۋشىلاردى جەتكىزۋ ءۇشىن شاعىن ۇشاق اتاۋلى كەستەگە دە قاراماي, تەك اۋا رايىنىڭ ءسال قولايلى ءساتى تۇسسە-اق اسپانعا كوتەرىلەدى ەكەن. بۇكىل ايماقتا قالىپتاسقان اپاتتى جاعدايعا بايلانىستى, بۇل دا وبلىس اكىمى بەردىبەك ءماشبەك ۇلى ساپارباەۆتىڭ ءجىتى قاداعالاۋىنىڭ ءناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان شارا كورىنەدى. وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى بىردە اتتان تۇسپەي, بوران كومىپ تاستاعان نەگىزگى كۇرە جولدارداعى قار ارشىپ, جول كۇرەۋ جۇمىسىن باقىلاسا, ءبىردە بىرەر تاۋلىك كۇن جىلىعاننان ەرىگەن قار سۋى باسىپ قالعان اباي اۋدانى مەن تارباعاتايداعى اۋىلدارعا اتتانادى ەكەن. ودان شىعا تاۋ قويناۋلارىن كىسى بويىنان بيىك بولىپ باسىپ جاتقان قار ەرىسە, ءشۇلبى, ۇيدەنە سياقتى پلوتينالاردىڭ جاي-كۇيىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىعادى ەكەن. ال التاي قويناۋلارىندا جاتقان قاتونقاراعاي, مارقاكول, كۇرشىم اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى قاسىرەتى قالىڭ قار تۇتقىنىنان شىعۋ. ولاردى “ۇلكەن جەرمەن” بايلانىستىرار, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك جەتكىزەر جالعىز كولىك تىكۇشاق قانا. ونداعى تۇرعىندار ءۇشىن سۋ تاسقىنى ەرتەڭگى كۇندەردەن كۇتەر ۇرەيلى حابار.
زايسان جەرىن ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى بولسا دا ءالى تۇمشالاعان قالىڭ قار دىمىن شىعارماي, تۇنشىقتىرىپ جاتقانداي. قالانى قولتىعىنا قوناقتاتقان كىشكەنەتاۋدىڭ بيىك-بيىك جارتاستارىنىڭ ءتوبەلەرى عانا قارايادى. وسكەمەننەن ءاۋپىرىمدەي ۇشىپ جەتكەن ءبىزدىڭ قالا ورتالىعىنا جەتۋىمىزدىڭ ءوزى كۇشكە اينالدى. ۇشاعىمىزدىڭ جەرگە قونعانىن كۇتىپ تۇرعان جاياۋ بوراسىن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ات قۇلاعى كورىنبەس اقتۇتەككە اينالدى. ءسال عانا بۇرىن قار كۇرەگىش تەحنيكالار ءجۇرىپ وتكەن كوشەلەردى ءۇرىندى قار تولتىرىپ تاستاپتى. ماشينەلەر ءجۇرىپ ەمەس, اپپاق لايدىڭ ىشىندە ءجۇزىپ كەلە جاتقانداي. ايتەۋىر, كوڭىلگە مەدەۋ تۇتار ءبىر جاي – زايساننان 45 شاقىرىمداي عانا قاشىقتىقتاعى تاۋ قويناۋىن ساعالاعان قىستاۋدا جاتقان اعامىزدىڭ ناۋقاسى مەڭدەگەن تۇستا اۋدان باسشىلارىنىڭ كۇشىمەن ەكى كۇن تراكتورمەن جول تازالاپ ءجۇرىپ, جەدەل جاردەممەن اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزىپ ۇلگەرگەندەرى. ايتپەسە, الماتىدان وسكەمەنگە, ودان زايسانعا جەتكەننەن گورى زايساننان تالدى دەپ اتالاتىن تاۋ ءىشىندەگى مەكەنگە جەتۋىمىز ەكى تالاي ەدى. كوپ جىلدار كورشىسى بولعان اعامىزدىڭ ءىنى-دوستارىنىڭ ءبىرى توپىراق سالۋ ءۇشىن سول تالدىدان اتپەن شىعىپ, كەۋدەسىمەن قار ءسۇزىپ بولدىرعان كولىگىن جولدا قالدىرىپ, ەڭبەكتەگەندەي بولىپ ارەڭ كەلىپتى.
– ءىنىم, سەندەردىڭ قامقورلىقتارىڭنىڭ ارقاسىندا ول كىسى ورتالىققا جەتىپ قالىپتى, – دەپ اۋداننىڭ باس دارىگەرى مارات بىلەيمەنوۆكە ريزالىق بىلدىرسەم, ول:
– بۇل ءبىزدىڭ پارىزىمىز عوي, – دەيدى. – ءبىز سول ساپاردان ەڭ شالعايدا جاتقان شىلىكتى اۋىلىنان تولعاق قىسقان ءبىر كەلىنشەك پەن جولاي تالدىدان اعاڭىزدى ورتالىققا جەتكىزىپ ۇلگەردىك. شىلىكتى جولىنان جەتى-اق شاقىرىم جەردە جاتقان تالدى جولىنىڭ قارىن تازالاۋ ءۇشىن ءبىر جارىم تاۋلىك تىنىمسىز ارپالىسقان تراكتورشى جىگىتتەردىڭ ەڭبەگىن ايتىڭىز. جار قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي, ۇيقىنى دا, كۇلكىنى دە ۇمىتىپ, اتتان تۇسپەي جۇرگەن اۋدان باسشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ايتىڭىز.
ءومىر ەسىگىن اشقالى تۇرعان ءنارەستە, ءومىر جولىن تۇيىقتاعالى جاتقان پەندە ۋاقىت تاڭدامايدى. اقتۇتەك بورانعا, نوسەر جاڭبىرعا ولار قارايلاي الماس. بۇل – جاراتىلىس قاعيداسى. جاراتىلىس قاعيداسىنا جان پەندە قارسى كەلە الماس. زايسان قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاتقان اۋىلدارعا دا قاتىناس كۇن ارالاتىپ توقتايدى ەكەن. ءبارى ءبىر قار كۇرەگىش تراكتورعا ىلەسكەن جەدەل جاردەم اۆتوكولىكتەرىندە تىنىم جوق. ولاردىڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەسى تابيعاتتىڭ كەسىرلى مىنەزىنە قاراپ تۇرا الماس. دۇنيەگە ءسابي اكەلەتىن انالار تولعاعى, جانى قينالىپ, اۋىرىپ قالعاندار تۋرالى حاباردا ءۇزىلىس جوق. كوڭىلىمىزدى جايما-شۋاق جازدىڭ كۇندەرى, جايدارى جۇمساق قىستىڭ كۇندەرى جارتى ساعاتتا بارىپ-قايتار اۋىلعا بارۋ ءۇشىن كەمىندە جارتى تاۋلىك ازاپتاندىرار ساپارلاردا جۇرگەن جول تازالاۋشىلار مەن ءومىر ءۇشىن كۇرەستەرىن توقتاتپاعان جەدەل جاردەمشىلەردىڭ قيىن جۇمىستارى تولقىتتى.
ءيا, ءبىز اۋىل ىرگەسىندەگى قورىمنىڭ جولىن ارشىتىپ جۇرگەنىمىزدە باسقا اۋىلداردان ءبىر كىسىنىڭ قازاسى تۋرالى حابار ەستىلدى. دەمەك, قار تازالاۋشىلاردان ولاردىڭ دا كومەك سۇرايتىندارى اقيقات. بۇلارسىز ول جەر ات شانانى قويىپ, سالت اتتى كىسى جۇرە الماس سوڭعى ساپاردىڭ سوڭعى شاقىرىمى جەر ۇستىندەگى قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنە اينالىپتى. دەمەك, جەر اياعى كەڭىپ, قار كوبەسى سوگىلگەنشە وسىناۋ ازاماتتاردا تىنىشتىق بولماس.
اعامىزدى ماڭگى مەكەنىنە اق بورانمەن الىسىپ ءجۇرىپ, قونىستاندىرعان كۇنى ءتۇس اۋا جىلى قاراساي جەلى سوعىپ, سوڭى قارلى جاڭبىرعا, ودان بۇرشاققا ۇلاستى. ەندى قالا كوشەلەرىنىڭ وزىنەن تەحنيكانى قويىپ, جاياۋ ءجۇرۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى. ءۇي شاتىرىنان سۋ سورعالاپ, قارلى جاڭبىردىڭ اۋىر سالماعىنا شىداماعان ولاردىڭ قايسىبىرەۋلەرىنىڭ بەلى وپىرىلىپ كەتىپتى. كوشە-كوشە اق ىرىمتىك سۋعا تولدى. مۇندايدى قازاق جۇت دەيتىن. جەم-ءشوبىن مولداپ قامداعان كەيبىر شارۋاقور جاندار بولماسا, كوبىسى-اق مالىن جانىنىڭ ساداعاسىنا بالاپتى.
زايساننىڭ ورتاسىن قاق ءبولىپ اعىپ جاتار جەمەنەي وزەنى ءتۇن ورتاسىندا گۇرىلدەپ-سارىلداپ, قاھارىنا ءمىنسىن. ونسىز دا تەلەديداردان قىزىلاعاش, قاراۋىل, ءۇرجار, تارباعاتاي اۋداندارىنداعى اقسۋات, ويشىلىك, قىزىلكەسىك مەكەندەرىندەگى تاسقىن تۋرالى, ساۋىردان باستاۋ الاتىن قاندىسۋدان شىلىكتى, تاسباستاۋعا تونگەن قاۋىپ تۋرالى قۇلاعدار جۇرتتا ۇلكەن ۇرەي بار. بۇكىل زايسان جۇرتىنىڭ قاۋپى – ۇيدەنە. وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعان سىيىمدىلىعى 75 ميلليون تەكشە مەتر ۇيدەنە وزەنىندەگى ءۇلكەن پلوتينانىڭ گەس-ءى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋمەن بىرگە, جيناپ العان قورىنان جاز كەزىندە ديقاندارعا سۋ بەرەتىن. “ساۋىردىڭ توبەسىنەن بەرمەن اعار مول سۋ كەلسە, “وتپەلى كەزەڭنىڭ” ءولاراسىنان بەرمەن كۇتىم كورمەگەن بوگەۋدىڭ وپىرىلا قۇلاۋى ءمۇمكىن ەكەن”, دەيتىن, قاڭقۋ ءسوز تەز تاراپتى. اۋدان اكىمى ءانۋاربەك مۇحتارحانوۆ اۋىل اكىمدەرىن جيناپ, جۇرتتىڭ ۇرەيلەنبەۋىن سۇراپتى. قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الاتىن رەسپۋبليكالىق توتەنشە جاعدايلار ءجونىندەگى مينيسترلىك سياقتى عۇزىرلى مەكەمەدەن باستاپ, وبلىس اكىمىنىڭ ۇيدەنە جايىن ءوزى نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن, بوگەۋدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ قازىر 32 ميلليون تەكشە مەتر عانا مولشەردە ەكەندىگىن, ەگەر سۋ دەڭگەيى كوتەرىلە باستاسا كۇندىز-ءتۇنى كۇزەتتە تۇرعان ادامداردىڭ ونى رەتتەپ وتىراتىنىن قاداپ ايتىپتى. “جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس”. ەڭ قاجەتتى كەرەك-جاراعىمىز دەپ بۋىنشاق-ءتۇيىنشەكتەرىن ىڭعايلاپ وتىرعان جۇرت ءبىرشاما بايىزدانعاداي. لايىم, ايتقاندارى اقيقاتقا اينالعاي.
بۇل كۇندە اۋدان اكىمشىلىگىنەن باسشىلاردىڭ بىرەۋىن كابينەتىنەن تابۋ قيىن. ءبىرى وسكەمەن باعىتىنداعى تاس جولدا قامالىپ قالعان ماشينالاردى قۇتقارۋ ءۇشىن ەكى كۇن بۇرىن اتتانىپ كەتكەن بولاتىن. ءبىرى قاندىسۋدىڭ ارناسىن ارشىتۋمەن جۇرسە, ءبىرى مايعاپشاعاي كەدەن بەكەتى ارقىلى شىعىستاعى كورشى ەلگە ساپارشىلاپ بارىپ, جولدا قامالىپ قالعان تۋريستەردى قۇتقارۋعا كەتىپتى. اۋدان اكىمى انۋاربەك مۇحتارحانوۆقا قيىن كەزەڭدە: “اللا جار بولسىن!” دەيتىن اعايىندىق تىلەكتەستىكتى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قالتا تەلەفونى ارقىلى بايلانىسقا شىققانبىز. نەشە تاۋلىك بويى وسكەمەننەن شىعىپ, قابانباي اۋىلىنىڭ تۇسىندا جولدا قالعاندارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپتى.
– بۇگىن ءتۇن ورتاسى اۋا جەتىپ قالارمىز. باياۋ بولسا دا جىلجىپ كەلەمىز, – دەيدى.
– جاز دا شىعار. ەل دە ەس جينار. تەك ەڭبەكتەرىڭىز ەش بولماسىن! جولدا قالعانداردى ءسۇيرەپ شىعارعانداي, بۇكىل اۋدانىڭىزدى دا سۇيرەپ شىعاراتىندارىڭىزعا سەنەمىن.
– راحمەت. الايدا, بۇل قىستىڭ ۇمىتىلۋى قيىن بولار, – دەيدى ول.
– قالعان تەحنيكامىزدى جيىپ-تەرىپ, كەدەننەن وتە قار قاماۋىندا قالعان پاۆلودارلىق بەس-التى اۆتوبۋستى ارەڭ دەگەندە جەتكىزىپ, ىستىق تاماق ۇيىمداستىرىپ ەدىك, – دەيدى اكىمنىڭ ورىنباسارى قازىبەك بيقاداموۆ. – كاسىپكەر كەلىنشەكتەر: “وسىندا تەگىن قوناقۇيگە ورنالاستىرىپ, پاۆلودارعا تەگىن ۇشىرمايسىڭدار”, دەگەن وكپە ايتادى.
– قينالعان جۇرت قيسىنسىز اڭگىمە ايتار. جول ارشىلسا بولادى دا, – دەيمىز ءبىز.
– قازىر اۋدانداعى اۆتوكولىك تۇگەلگە جۋىق توقتادى. جول ارشيتىن تەحنيكا مەن جەدەل جاردەمگە دەگەن از عانا جانار ماي قالعان. جانار ماي جوق. وسكەمەننەن بەرى قاراي جولدىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى, جانار مايدىڭ بار قورى تاۋسىلدى.
اكىمنىڭ ورىنباسارى ءوز ارىپتەستەرى سانسىزباەۆ ريزابەك, اقتەكەنوۆ ورازحان, تاعى باسقا مەكەمە باسشىلارىنىڭ ءبارى دە قار باسقان جولداردى ارشۋ, تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ سياقتى شارۋالاردا جۇرگەنىن ايتادى. مىناندايدا باسشىلار عانا ەمەس, ءار ازاماتتىڭ ازاماتتىعىنا سىن بولار قيىن كەزەڭدە اعايىن-جۇرتىنان بارىن اياماي, اۋىرتپاشىلىقتى بىرگە كوتەرىسىپ, بار تەحنيكالارىن تۇگەل جۇمىلدىرا بىلگەن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قۋات ءابجانوۆ, بولات نۇراسىل, ەربول كەلگەنباەۆ, عالىمبەك سالبانوۆ سىندى جىگىتتەرگە ريزالىق ءبىلدىردى.
مەن وسى ولكەدە تۋىپ-وسسەم دە, شالعايدا جۇرگەنمەن جىلىنا ەكى-ءۇش دۇركىن كەلىپ-كەتكەندە مۇنداي قىستى, قىتىمىر عانا ەمەس, قاساقى قىستى كورمەپپىن. بۇل دا ءبىر مىلتىقسىز مايدان ەكەن دەگەن وي كەلدى. تەك ەلدىڭ اماندىعىن, جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن تىلەدىم.
الماتى وبلىسىنداعى قىزىلاعاش قاسىرەتى ۇمىتىلماس. بۇكىل جۇرت بولىپ, باسشىلىق بولىپ, كومەك قولىن سوزدى. ەلدىگىمىزدى كورسەتە بىلدىك. مەكتەپتەگى بۇلدىرشىندەرگە دەيىن قولدا بار جاردەمىن ۇسىنىپ جاتقانىن كورگەندە كوزگە جاس ىركىلدى. ەندى شىعىستىڭ شىرعالاڭى باستالدى. تابيعات دەگەنىن ىستەپ باقتى. ءالى دە كورسەتەرى الدا سياقتى. ويتكەنى, بۇكىل ايماقتى تۇنشىقتىرىپ جاتقان كىسى بويى قاردىڭ تۇمسىعى جىبىگەنىنىڭ وزىنەن تالاي ءۇي سۋعا مالتىعىپ, تالاي كوپىر قيرادى. تەك كۇن سابىرمەن, اسىقپاي جىلىسىن دەڭىز.
قازىر شىعىس وڭىرىنە دە كومەك قولىن سوزۋعا شاقىرعان باستاماشىل زيالى توپتىڭ ارنايى ەسەپ-شوت اشتىرىپ, ۇندەۋ تاستاۋى ابدەن قۇپتارلىق. “كوپ تۇكىرسە – كول”. ازدى-كوپتى كومەك تابيعات اپاتىنا توسقاۋىل بولا الماس, تىم بولماعاندا, تاسقىنمەن ارپالىسىپ جاتقانداردىڭ ارتتارىندا ەلى تۇرعانىن سەزىنگەندەرىنىڭ ءوزى جاردەمنىڭ ۇلكەنى بولماق.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى, جازۋشى.