حرومەستەزيا دەگەن عىلىمي تەرمين بار. بۇل دەگەنىڭىز ءۇننىڭ, نوتانىڭ ءتۇسىن ايىرا بىلەتىن دارا قاسيەت. قايتالاپ ايتايىق, ءۇننىڭ ءتۇسىن ءھام بوياۋىن كورۋ. بۇل كۇندە ءبىز وسى سەزىمنەن جۇردايمىز. سول جۇردايلىعىمىز عوي, ارامىزدا جۇرگەن ءداستۇرلى ءاننىڭ دارابوزى مەيىرحان ادامبەكوۆتەي تالانتتىڭ تاۋداي قادىرىن سەزگەن جوقپىز.
انىنە سۇيسىندىك, تەبىرەندىك, تولقىدىق. بىراق تولىق ۇعىنا المادىق. قۇلاق ق ۇلىققا, جۇرەك ق ۇلىپقا تۇسكەندىكتەن ەمەس-اۋ. و باستاعى كەز كەلگەن كوشپەندىگە تيەسىلى حرومەستەزيادان ايرىلدىق. سوسىن قاسيەتتى, قاستەرلى دۇنيەلەردى ۇعۋدان ماقرۇم قالدىق.
ەرتەدە ءبىر كۇيشى كۇي تارتىپ وتىرسا «ەندى قايتسىن؟» دەپ ءبىر كەيۋانا اعىل-تەگىل جىلادى دەيدى. حرومەستەزيا ما؟ بولماسا كەتبۇعانىڭ كۇيىن تىڭداپ وتىرعان شىڭعىس حاندى ويلاڭىز. كوز الدىنا قانداي ءتۇس, قانداي بوياۋ كەلدى دەسەڭىزشى؟ بۇعان قول سىلتەسەڭىز, تاعى ءبىر قىزىق ايتايىن. ءار ءتۇستىڭ ءوز دىبىسى بار. عىلىممەن دالەلدەنگەن. مىسالى, قىزىل ءتۇس 480-405 تگتس, جاسىل ءتۇس 600-503 تگتس, سارى ءتۇس 530-510 تگتس. بىراق بۇل دىبىستار ءبىز ەستىمەيتىن دياپازوندا. ەگەر ادام ءاننىڭ ءتۇسىن ايىرىپ, ءتۇستىڭ دىبىسىن ەستي الاتىن حالدە بولسا الەم قالاي بولار ەدى؟ ۇلى موتسارت تا, لەوناردو دا ۆينچي دە ءبىر ادامنىڭ بويىنا سىيىپ كەتەر ەدى عوي. ودان بۇرىن ءبىز سۋرەتشىلەردىڭ كورمەسىنە بارىپ كارتينالاردىڭ مۋزىكاسىن تىڭداپ قايتقان بولار ەدىك. ال ءان كەشىنە بارىپ, الەمدەگى ەڭ شاھقار كارتينالاردى كورىپ... اتتەڭ, ادامزاتتان بۇل ءداۋىر ءوتتى. ءان بوياۋى بويىن جاسىردى. ەسترادانىڭ ەسسىز ەسەرلەرىنىڭ كۇنى وسىدان كەيىن وڭىنان تۋدى. امال نەشىك, لايعا اۋناعان تورايشا توڭقاڭداپ بيلەپ ءجۇرمىز سولاردىڭ داڭعىرىنا...
ىنجىلدە ء«بىرىنشى ءسوز جارالعان» دەپتى. قۇراندا اللا جەر-الەمدى جاراتاردا «بول» دەپ ايتتى دەيدى. بۋديستەردىڭ يوگاشىلارىنا نەگە يوگادا «وۋم» دەيسىڭدەر دەسە, ولار, «بۇل – دۇنيەنى جاراتاردا قۇدايدىڭ ايتقان ءسوزى» دەپ تۇسىندىرەدى. ازىرگە دۇنيەنىڭ جارالۋى تۋرالى داۋدا دىندەر ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتە قويعان جوق. وسىنىڭ ءبارى دىبىسقا جۇگىنىپ, ىمىراعا كەلەتىن سەكىلدى تۇبىندە...
1680 جىلى اعىلشىننىڭ روبەرت گۋك دەگەن عالىمى زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى. ول قاتتى ديسكى پىشىندەس زاتتىڭ ۇستىنە ۇن شاشىپ, ونى سكريپكا ىسقىشىمەن ىسقىلاعان. ءبىرىنشى ءۇن, ياعني دىبىس شىعادى. ارتىنشا تاقتا بەتىندە شاشىلعان ۇن تەربەلىس اسەرىنەن عاجاپ سۋرەتتەر سالا باستايدى. ەۆرەيدىڭ, حريستياننىڭ, مۇسىلماننىڭ, ءبۋدديستىڭ ءدىني عيباداتحانالارىنداعى باستى ورنامەنتتەردىڭ كەسكىندەمەسى. و, عاجاپ! ءداۋىتتىڭ جۇلدىزى دەيسىز بە, يسلامنىڭ جۇلدىزى دەيسىز بە, ين مەن يان دەيسىز بە, ادام حروماسوماسىنىڭ سۋرەتى دەيسىز بە, عالام دەيسىز بە, دۇنيەدە نە بار, سونىڭ بارلىعى دىبىستىڭ بەينەسى.
ولاي بولسا قازاقتىڭ ويۋلارى – ءان مەن كۇيدىڭ عاجايىپ كوشىرمەسى, زاتقا اينالعان بەينەسى! ماسەلە بۇل قاي كۇي؟ بۇل قانداي شيفرلى كود؟ ءبىز ايتىپ, تۇسىندىرە الماي جۇرگەن ۇلتتىق كود دەگەنىمىز وسى بولار؟! ءوزىمنىڭ اقىندىق قيالىما ءبىر كۇيشى دومبىرا شەرتىپ وتىرىپ, ترانس ۇستىندە اق تەكەمەتكە كۇيىن ابايسىز قوتارىپ العانداي اسەر سىيلايدى.
ال ەندى جوعارىداعى دۇنيە جارالۋى تۋرالى اياقسىز قالعان ابزاتسقا ورالساق. قيامەت كۇنى سۇراپىل (ىسىرافيل) پەرىشتە دۇنيەنى ويران ەتۋ ءۇشىن ءسۇر ۇرلەيتىنى ۋادە ەتىلگەن. ياعني ول دا دىبىس. جەردەگى تىرلىك اللانىڭ «كۋن فاياكۋن» دەگەن ءسوزىنىڭ دىبىسىنان باستالىپ, ءسۇردىڭ ۇنىمەن اياقتالادى. دۇنيە دىبىستان باستالىپ دىبىستان بىتەدى. ياكي دىبىستان تۇرادى.
ءيا, سولاي... ءبىزدى وركەنيەت قۇرتتى. كولىكتىڭ شۋى, ينتەرنەت, تەلەديدار, ەسەكشە باقىرعان, اتەششە شاقىرعان اۋمەسەر انشىسىماقتار ءبىزدىڭ قۇلاقتىڭ قۇتىن الدى. ايتپەسە ءدال قازىر مەيىرحان اعامىزدىڭ ءانىن تىڭداپ, داۋسى شاشقان بوياۋمەن عاجايىپ ءبىر كەسكىندەمە سىزىپ وتىرماس پا ەدىك؟! قادىرىن دەر كەزىندە بىلمەس پە ەدىك؟ ايازدىڭ تەرەزەگە ورنەك سالۋىندا دا وسى ستيحيا بولسا كەرەك. ويتكەنى ءار ۇشقىن قاردىڭ دا دىبىسى بار دەيدى عالىمدار. قار قيىرشىعىنداعى كريستالدار, بەينەلەر سول دىبىستىڭ بولمىسى. ەگەر وسىنىڭ ءبارى سۋرەت سالاتىن بولسا, ءانشىنىڭ داۋسى نەعىپ ورنەك سالماسىن؟! سالعاندا دا ءبىزدىڭ جانىمىزعا, قان تۇيىرشىكتەرىمىزگە سالادى. مىسالى, ەۋروپالىق ياكي كانادالىق ءبىر ەگدە ايەل «مەنى بەيداۋا وبىردان جازدى» دەپ ديماشتى ىزدەپ كەلدى. اقتوبەگە. بەرىسى قاراعاندىنىڭ, ءارىسى قازاقستاننىڭ قالىڭ بۇقاراسى مەيىرحان ءسايدى ۇلىنا ەستەتيكالىق ەمى ءۇشىن بورىشتار. مەيىرحان اعانىڭ ايتقان ءانىن ەكىنشى ەشكىم ناشىنە كەلتىرە المايتىنىنا كوز جەتكەن, كوڭىل سەنگەن. مەيىرحان اعا ورىنداعان ءان وديسسەيدىڭ ساداعى سەكىلدى. وزىنەن باسقا ەشكىم يە المايتىن.
ارقاعا (ەكى ماعىناسىندا دا) ايازداي باتقان قايعى جانىمىزعا جابىرقاۋ سۋرەت سالدى. وندايدا ءوزىنىڭ «كەزىمدە قادىرىمدى سەزبەس مىناۋ, قارعام-اۋ, بەكەر ماعان كەزدەستىڭ-اۋ» دەگەن قوڭىرقاي ءتۇستى ءانى مەن «ساعىندىم عوي» ءانىنىڭ سارى بوياۋىنا كومىلىپ, ەندى جىلايمىز, ەندى وكسيمىز. ودان نە قايىر؟ مەيىرحان اعامىز قايتقان كۇنى سوناۋ ۇشقيان ەلىنەن, ماڭعىستاۋدان سۆەتقالي نۇرجان كوكەمىز تەلەفون شالىپ, ء«اي, ءوزىمىز دە ءيتپىز عوي. ادامنىڭ قادىرىن بىلمەيمىز. ماڭگى جۇرەتىن سەكىلدى. قاراعاندىعا بارىپ جۇرگەندە نەگە ىزدەپ بارمادىم دەپ بارماعىمدى شايناپ وتىرمىن», دەيدى. «اعا, سىزگە وكپە جوق قوي. قاراعاندىدا ءجۇرىپ تە قادىرىن بىلمەي قالدىق», دەپ ءبىز بۋلىقتىق. بۇل شىندىق ەدى. مەيىرحان اعا سەكىلدى تاۋ تۇلعالى ادامدار ولمەستەي كورىنەدى عوي...
مۇحتار اۋەزوۆ قايتقاندا عابەڭ: «قازاقتا ات تۇياعىن تاي باسار دەگەن ءسوز بارىن بىلەسىڭ. بىراق بۇل ءسوز ساعان كەلمەيدى. سەنىڭ ورنىڭ قازاق ادەبيەتىندە ماڭگى ۇڭىرەيىپ تۇرادى» دەپ باقۇلداسىپتى. بۇل ءسوز مەيىرحان اعاعا دا كەلمەيتىن سەكىلدى. قانشاما شاكىرتى بولسا دا. قازاق رۋحانياتىندا ورنى ۇڭىرەيىپ تۇر. سىبىرلاپ قانا سىرىن ايتاتىن, شىمشىپ ۇستاپ شىنىن ايتاتىن اعامىز جوق ەندى. تاعدىرعا ءتابدىل بار ما؟ دۇنيەدەن عاجاپ ءانشى عانا ەمەس, عاجايىپ سۋرەتكەر ءوتتى. ادامزات مۋزىكا گالەرەياسىن كورۋ قابىلەتىنەن ايرىلعان قاسىرەتتى عاسىردا...
جانات جاڭقاش ۇلى,
اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى