ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2012 جىلى قازاقستاندا 200 مىڭنان استام ادام الكوگولگە تاۋەلدىلىكتەن زارداپ شەككەن.
جۇرت وسىلاي دەيدى. سەنەرسىڭ بە, سەنبەسسىڭ بە؟.. سەنبەيىن دەسەڭ ومىردە بولىپ جاتقان جاعدايلار حالىقتىڭ وسى ايتقاندارىن راستايتىن سياقتى. مىسال كەرەك پە؟ مىسال دەگەنىڭ جەتكىلىكتى. ايتالىق, تەمەكىنىڭ باعاسى جىل سايىن قىمباتتايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءبىر قوراپ تەمەكىنىڭ قۇنى ءبىر شولمەك اراقتىڭ باعاسىمەن تەڭەستى. ال, «ارقا سۇيەيتىنى بار» اراق بولسا, سول باياعى كۇيىندە «تاپجىلماستان» تۇر. جارتى ليترلىك شولمەك وسىدان ءدال 15 جىلداي ۋاقىت بۇرىن شامامەن 120-150 تەڭگە تۇراتىن, سول «جارتىلىعىڭ» ءالى دە 320 تەڭگەدەن اسا قويعان جوق. سوندا ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى, ەڭ كەرەكتى تاعام اراق بولعانى ما؟ قالىپتاسقان احۋالعا قاراعاندا, ءسىرا, شىنىمەن دە سولاي بولسا كەرەك. باسقاسىن بىلمەيمىن, قازاقستاندا ايتەۋىر ىشكىشتەردىڭ جولدارى بولىپ تۇر. زەينەتكەرلەر ازىن-اۋلاق زەينەتاقىلارىن ازىق-ت ۇلىككە جەتكىزە الماي دال بولىپ جۇرگەندە, ماسكۇنەمدەر دۇكەندەرگە ءوز ۇيىنە كەلگەندەي ەمىن-ەركىن كىرىپ, 320 تەڭگەنىڭ جارتىلىعىن قوينىنا قىسادى دا, «كوردىڭدەر مە, ءبىزدىڭ بەدەلىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن» دەگەندەي, تالتاڭداي باسىپ شىعا بەرەدى. بۇگىنگى ءومىر شىندىعى, مىنە, وسىنداي.
قۇداي ساقتاسىن, ءبىزدىڭ تەمەكىگە قارسى جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇرەسكە وكپە ايتار نيەتىمىز جوق. ويتكەنى, تەمەكىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زياندى ەكەنىن بارشا جۇرت سياقتى ءبىز دە تۇسىنەمىز. سوندىقتان شىلىم شەگۋدەن اۋلاق بولعان كىسىنىڭ پايدا تاپپاسا, زيانعا شىقپايتىنىن دا جاقسى بىلەمىز. ال «تويباستار» دەپ اتالاتىن جارتىلىق اراق 320 تەڭگە تۇرعاندا, «پارلامەنت» سيگارەتىنىڭ ءبىر قورابىنىڭ 270 تەڭگەگە جەتكەنىن, ءسويتىپ, ءىس جۇزىندە اراق پەن تەمەكى باعاسىنىڭ تەڭەسكەنىن (الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە بولماعان جاعداي!) انشەيىن دەرەك رەتىندە عانا كەلتىرىپ وتىرمىز. ءبىزدى, بار بولعانى, تەمەكىگە قارسى جۇرگىزىلگەن كۇرەستىڭ اراققا كەلگەندە مۇلدە كىبىرتىكتەپ, جۇرمەي قالاتىنى تاڭعالدىرادى. شىلىمشىلارعا قارسى كۇرەستىڭ كۇشەيگەنى سونداي, ءتىپتى, انا جەردە تەمەكى شەگۋگە بولمايدى, مىنا جەردە تەمەكى شەگۋگە بولمايدى, دەپ دىكىڭدەيتىندەر كوبەيدى. وندايدا تەمەكى شەگە مە, اراق ىشە مە, ول ادامنىڭ ءوز ىقتيارىنداعى نارسە ەكەنى, ياعني ادام قۇقى دەگەنىمىز دە ونشا ەسكەرىلە بەرمەيدى. ونىمەن دە قويماي, تەمەكى قوراپتارىنىڭ سىرتىنا كىسىنىڭ ۇرەيىن الاتىن سۋرەتتەر سالىناتىن بولدى. كەيدە بۇل نەعىلعان سۇرگىن دەپ تە ويلاۋعا ءماجبۇر بولاسىڭ. الدە وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ءۇشىن, بولماسا, دەنساۋلىققا «جاۋاپتىلاردىڭ» مىنە, ءبىز وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز دەپ راپورت بەرۋى ءۇشىن كەرەك بولدى ما ەكەن؟.. ويتكەنى, تىيىم سالۋ تەمەكى مەن اراقتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زياندى ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدەن گورى الدەقايدا وڭاي عوي, ونىڭ ۇستىنە, وعان اقشا دا كەتپەيدى. ءسويتىپ, ءار كەزدە دە جەڭىل جولدى تاڭدايتىن ءبىزدىڭ اعايىندار تەمەكىمەن كۇرەستە دە «قۋلىقتارىن» اسىرىپ كەتتى. بىراق, وعان قاراپ جاتقان شىلىمقورلار جوق, سول باياعىسىنشا كوك ءتۇتىندى بۇرقىراتىپ-اق ءجۇر. شىندىعىنا كەلگەندە, اراقتىڭ ادامزاتقا كەلتىرەتىن زيانى تەمەكىگە قاراعاندا شاش-ەتەكتەن. بىرىنشىدەن, اراق تا تەمەكى سياقتى دەنساۋلىققا زياندى. مامانداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ينفاركت, ينسۋلت, باۋىر تسيرروزى سياقتى ءومىر ءۇشىن وتە قاتەرلى سىرقاتتار ءدال وسى اراق ءىشۋ سالدارىنان تۋىندايدى ەكەن. ەكىنشىدەن, اراق ىشكەن ادام جۇمىس قالدىرادى جانە ىشكەن كۇنى عانا ەمەس, ونىڭ ەرتەڭىندە دە, ويتكەنى, «باس جازۋ» كەرەك. ءتىپتى, ۇياتتى ويلاپ جۇمىسقا شىققان كۇننىڭ وزىندە ول ادامنىڭ ەڭبەككە قابىلەتى كۇتكەندەگىدەي دارەجەدە بولمايدى, باسى اۋىرىپ تۇرعان ادامنىڭ وقىس وقيعالارعا دا جول بەرىپ الۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا, قوعامعا نەنىڭ زيانى كوبىرەك ەكەنىن جاقسى تۇسىنەتىن كەڭەستىك داۋىردە تەمەكىدەن گورى ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەس قاتتىراق جۇرەتىن. ۇشىنشىدەن, ىشىمدىككە سالىنعان ادامنىڭ ەرتە مە, كەش پە, وتباسىلىق ومىرىنەن بەرەكە كەتەدى, بالالارى تەرىس ۇلگى-ونەگە الادى, ءتىپتى, سونىڭ سالدارىنان اجىراسىپ جاتقاندار دا از ەمەس. تورتىنشىدەن, ماس ادام ساۋ ادامعا قاراعاندا قىلمىس جاساۋعا بەيىمىرەك تۇرادى. سوندىقتان دا شىعار, «ماس بولۋ دەگەنىمىز, ءوز ەركىڭمەن اقىلىڭنان الجاسۋ دەگەن ءسوز» دەپتى ءبىر دانىشپان. ىشىمدىككە سالىنعانداردىڭ ءوز ومىرلەرىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعانى تۋرالى مىسالداردى ءبىز كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەن كۇن سايىن كورىپ تە ءجۇرمىز. وسىلاردىڭ ءبارىن بىلە تۇرا بىزدە تەمەكىگە قارسى كۇرەسكەندەي اراققا قارسى كۇرەستىڭ ءجۇر مەيتىنى نەلىكتەن؟ كۇرەستى بىلاي قويعاندا, ەڭ بولماسا, اراق باعاسىنىڭ تەمەكىمەن سالىستىرعاندا مۇلدە قىمباتتاماي قويۋىنىڭ سىرى نەدە؟ تەمەكى قورابىنىڭ سىرتىنا سالىنعان ۇرەيلى سۋرەتتەر نەلىكتەن اراق شولمەكتەرىنىڭ سىرتىنا سالىنبايدى؟ مىنە, وسىنداي سەبەپتەردەن دە حالىق اراسىندا قازاقستانداعى اراق زاۋىتتارىنىڭ ارتىندا ءبىر-ءبىر دوكەي تۇر, ال ولار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن, ەلدىڭ جاعدايىن ەمەس, ءوز تاۋارلارىنىڭ ءوتىمدى بولعانىن قالايدى, سول سەبەپتى دە بىزدە اراق باعاسى ءتيىستى دارەجەدە قىمباتتاماي وتىر دەگەن ءسوز گۋلەپ-اق تۇر. قازاقستاندىق تەلەارنالاردىڭ «الكوگولسىز» دەگەن جەلەۋمەن سىرانى جاپپاي جارنامالاۋىنىڭ سىرىن دا, ءسىرا, جوعارىدا ايتىلعان جايتتاردان ىزدەگەن دۇرىس شىعار.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىك, كەشەگى كەڭەستىك زاماندا جارتى ليتر اراقتىڭ باعاسى, ماسەلەن, «پشەنيچنايا» اراعى 3 سوم (رۋبل) 62 تيىن بولدى. ال, «ستوليچنايا» دەپ اتالاتىن اراقتىڭ ءبىر شولمەگى 7 سوم 20 تيىن تۇردى. وسى ۋاقىتتاردا ءبىر كيلوگرامم ەتتىڭ باعاسى 1 سوم 90 تيىندى عانا قۇرادى. ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي, اراق ەشقاشان تاماقتان ارزان بولعان ەمەس. ول سولاي بولۋعا ءتيىس تە. كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدە اراق تاماقتان ارزان بولا المايدى. ونداي جاعداي حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزار ەدى. ويتكەنى, اراق ادام ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك ەمەس, ولاي بولسا, ونىڭ باعاسىن كەم دەگەندە ون ەسەگە دەيىن قىمباتتاتۋعا بولادى. ال, بىزدە شە؟ بۇگىندە, جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ كەتكەندەي, جارتى ليترلىك شولمەك شامامەن 320 تەڭگە تۇراتىن بولسا, ءبىر كيلوگرامم ەت 1300-1500 تەڭگە تۇرادى. مىنە, وسى مىسالدىڭ وزىنەن-اق «اراقتىڭ ارقا سۇيەرىنىڭ كۇشتى» ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. قازاقستاندىقتاردىڭ اراق ىشۋدەن الەمدە الدىڭعى قاتارلى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنۋىنە دە وسى جاعدايدىڭ سەبەپكەر بولىپ وتىرعانى اقيقات.
«قازاقستان الكوگوليزم بويىنشا ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى ورىن الادى». بۇل سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا باتتاقوۆانىڭ ءسوزى. «دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستاندا ەلدىڭ ءار تۇرعىنىنا 10-12 ليتر تازا سپيرتتەن كەلەدى. ەگەر تاجىكستانمەن, تۇركىمەنستانمەن, قىرعىزستانمەن جانە وزبەكستانمەن سالىستىرار بولساق, ولارداعى كورسەتكىش ەكى-ءۇش ەسە تومەن», دەپ اتاپ كورسەتكەن ج.باتتاقوۆا Tengrinews.kz پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا. سونداي-اق, ول قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 35 پايىزىنىڭ الكوگولدى پايدالاناتىنىن, ال ونىڭ 17 پايىزىنىڭ ىشىمدىككە سالىنعاندار قاتارىندا ەكەنىن دە اتاپ كورسەتكەن. ىشىمدىكتى ەڭ كوپ ىشەتىندەردىڭ 25 پەن 40 جاس اراسىنداعىلار ەكەنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. وسى ورايدا, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, جان باسىنا شاققاندا جىلىنا 8 ليتردەن الكوگولدى ىشىمدىك ىشەتىن ەلدىڭ ۇلتتىق گەنەفوندىنىڭ ازعىندىققا ۇشىرايتىنىن دا ەسكەرتە كەتكەن ابزال.
قازاقستان ورتالىق ازيا عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا دا الدىڭعى ورىنداردا تۇر. تاياۋدا Ekonomist جۋرنالى شاراپ جانە ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر رىنوگىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مالىمەتتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, 2012 جىلى الەم بويىنشا 4 ميلليارد 440 مىڭ ليتردەن استام اراق ىشىلگەنىن, ونىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ رەسەي تۇرعىندارىنىڭ ەنشىسىنە تيەتىنىن جازعان. وسىلايشا, وتكەن جىلى ءار رەسەيلىك 13,9 ليتر اراق ىشكەن ەكەن. وسى ءتىزىم بويىنشا دا قازاقستان رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا جانە پولشادان كەيىنگى بەسىنشى ورىندا تۇر. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2012 جىلى قازاقستاندا 200 مىڭنان استام ادام الكوگولگە تاۋەلدىلىكتەن زارداپ شەككەن. دەيتۇرعانمەن, بۇل سانداردىڭ دا ناقتى كورسەتكىش ەمەس ەكەنىن, شىنايى جاعدايدىڭ بۇدان گورى الدەقايدا كۇردەلى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ول از دەسەڭىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ ءار تۇرعىنى اراقتىڭ سىرتىندا جىلىنا 31 ليتردەن سىرا ىشەدى ەكەن. بۇل دا الەمدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, نەلىكتەن بىزدە اراق-شاراپ باعاسى كوتەرىلمەيدى دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى ورىندى.
ەگەر ەجەلگى كورشىمىز رەسەيگە كوز سالار بولساق, ولاردا اراق باعاسىنىڭ بىزدەگىدەن گورى ەداۋىر جوعارىراق ەكەنىن بايقايمىز. ماسەلەن, ۇلتتىق الكوگولدىك ساياساتتى ازىرلەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى پاۆەل شاپكين كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, رەسەيدە اراقتىڭ جارتى ءليترى وتكەن 2012 جىلى 145-150 رۋبل تۇرسا, 2013 جىلى 190-200 رۋبلگە دەيىن كوتەرىلگەن ەكەن. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, رەسەيدىڭ 200 ءرۋبلى ءبىزدىڭ اقشاعا شاققاندا 1000 تەڭگەنى قۇرايدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق الەم بويىنشا ىشىمدىك ىشۋدەن ءبىرىنشى ورىن الاتىن كورشىلەرىمىزدىڭ وزىندە اراق بىزدەگىگە قاراعاندا ءتورت ەسەدەي قىمبات تۇراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اراقتىڭ وتە بەدەلدى ەكەنىنە تاعى ءبىر مىسال كەلتىرۋگە بولادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ قالالارىندا نە كوپ, دۇكەن كوپ. مىسالعا, ءبىر عانا كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ استىڭعى قاباتىنان بىرنەشە دۇكەندى كەزدەستىرۋگە بولادى جانە ولاردىڭ 99 پايىزى ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى بولىپ شىعادى. ەڭ قىزىعى سول, وسى دۇكەندەردىڭ بارىندە دە اراق-شاراپ ساتىلادى. ساتىپ الامىن دەگەن ادامعا – جول اشىق, تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا كەل دە, الىپ ىشە بەر. ايتەۋىر, اقشا تۇسسە بولدى دەپ ويلايتىن جەكە مەنشىك ساتۋشىلار سەنىڭ جاسىڭنىڭ نەشەدە ەكەنىن, ياعني كامەلەتكە تولعان-تولماعانىڭدى سۇراپ تا جاتقان جوق. ال, بىزدەگى اراقتىڭ باعاسىنىڭ ارزاندىعى سونداي, ونى ساتىپ الۋعا كەز كەلگەن مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ قۇدىرەتى جەتەدى. ءىس جۇزىندە سولاي بولىپ تا ءجۇر. ايتا بەرسەك, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تويقۇمارلىعى دا اراق ىشۋگە تاماشا سىلتاۋ بولىپ تابىلۋدا. سەنبەسەڭىز, تويعا بارىپ كورىڭىز – اس تا توك قۇيىلىپ جاتقان اراقتىڭ, ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, قىزارا ءبورتىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ءدال ۇستىنەن تۇسەسىز.
وبالى نە كەرەك, اراقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تىم ارزان ەكەنىن ادەتتە ەشتەڭەگە الاڭداي قويمايتىن دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى دە كوتەردى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ىشىندە قازاقستاندا اراق باعاسىنىڭ وتە ارزان بولۋى ەلدە الكوگوليزمنىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر. بالكىم, وسىنداي سەبەپتەردەن شىعار, ەل ۇكىمەتى سوڭعى كەزدەرى اراق-شاراپ باعاسىن ءوسىرۋ تۋرالى اڭگىمە دە قوزعاي باستادى. سوعان سايكەس, الداعى كۇزدە الكوگولدى ىشىمدىكتەردىڭ تەك مامانداندىرىلعان دۇكەندەردە عانا ساتىلۋىن جانە ونىڭ وزىندە دە 21:00-دەن كەيىن ولاردى ساتۋعا تىيىم سالىنۋىن قاراستىراتىن زاڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزىلمەك. ەگەر وسى ءىس بىزدەگى باسى باستالىپ, اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەتىن وزگە دە باستامالاردىڭ جولىن قۇشپاي, تەز ارادا جۇزەگە اسىپ جاتسا كۇبا-كۇپ بولار ەدى.
ال ازىرگە سوڭعى بەس جىل كولەمىندە قازاقستاندا الكوگولگە تاۋەلدىلىكتىڭ زاردابىنان نەمەسە ساپاسىز ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر ءىشۋ سالدارىنان 12 مىڭداي ادام مىنا دۇنيەمەن قوش ايتىسقان. ناركولوگيالىق ديسپانسەرلەردە ەمدەلىپ جاتقان جەرلەستەرىمىزگە كەلەر بولساق, ولاردىڭ سانى قازىرگى تاڭدا شامامەن 210 مىڭداي ادامدى قۇرايدى ەكەن. ەگەر شۇعىل تۇردە شارا قولدانباساق بۇل ۇرەيلى كورسەتكىشتەردىڭ بۇدان دا الدەقايدا ءوسىپ كەتپەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».
__________________
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.