كىتاپ ءسوزى (ۇعىم-تۇسىنىكتەردىڭ بۇگىنگى ءمانى)

زامان كەلبەتى

ءبىز ۇعىم-تۇسىنىكتەر قايشىلىققا ۇشىراعان الماعايىپ زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز.

كەيبىر زاتتاردىڭ اتاۋى وزگەردى.

ارەدىك, بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستار ەسكى مازمۇن, كونە ماعىنادان اۋىتقىپ, باسقا مارتەبە, جاڭا ءمان تاپتى.

حات-حاباردى, اقپار-مالىمەتتى جاقىنعا تەز جەتكىزگەن, شەت-قيىرعا جىلدام جولداعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ بۇقارالىق سيپاتى كوپشىلىك اۋديتوريانى قامتىعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ماسشتابىنان انىق كورىندى.

الەۋمەتتىك جەلىلەردە كۇنى ۇزاق وتىرعان ءاربىر قولدانۋشى ءوز الدىنا دەربەس اقپارات كوزىنە اينالدى. بۇل شەكسىز جيىن كۇندەلىكتى جاريالاعان پوستتارىمەن جاڭالىق تىزبەكتەرىنىڭ ورنالاستىرۋشىلارى (قوجايىندارى) اتاعىنا يە بولدى.

اتاۋ مەن ءماندى ءبىر-بىرىنەن ايىرعان قوعامدىق پروتسەستەر شىرقاۋ شەگىنە جەتتى. تەحنولوگيا تابىستارى قوعام كەلبەتىن ادام تانىماستاي ەتىپ وزگەرتىپ, جاڭا قورشاعان ورتا قالىپتاستىردى.

تۇپنۇسقانىڭ كوشىرمەسى كوبەيدى. كوشىرمەلەر كوشىرمەدەن كوشىردى. سان مىڭداعان كوشىرمە شەكسىز كوشىرۋدىڭ كەسىرىنەن ورتا جولدا تۇپنۇسقادان ايرىلدى. ءسويتىپ, تۇپنۇسقادان كوز جازىپ قالدىق.

ونەردە, ومىردە ەرەكشەلىك جويىلدى. توپجارعان تالانتقا جاراسقان قايتالانباستىق, داراعا ءتان وقشاۋ قاسيەت قوعام اياسىندا جاپپاي تاراعان جالپىلاما سيپاتقا يە بولدى. تۇلعا تابيعاتىنا بىتكەن سيرەك تالانت كوپتىڭ بويىنان تابىلا باستادى.

تەحنولوگيانى ەركىن مەڭگەرگەن جاس – اۋەسقوي, ءتىپتى, كاسىپقوي مامان ەمەس, بار بولعانى – باسقا بىرەۋ جاساعان باعدارلامالىق كومپيۋتەرلىك الگوريتمدەردى پايدالانۋشى عانا.       

عالامتور – جالعان ءبىلىم كەڭىستىگى. ەكى ماعىنادا. تۋرا ماعىناسىندا ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى, بىراق, ساناعا بەكىمەگەن, جادقا توقىماعان, بەلسەندى قولدانىلاتىن, شوعىرلانعان تانىم-ءبىلىم ناتيجەسى.

دەمەك, اۋىسپالى تۇرعىسىندا – عالامتورداعى ۇشان-تەڭىز ءبىلىم – نەگىزىنەن, يەسىز ءبىلىم. كوبىنە حاتقا تۇسپەگەن, كىتاپقا باسىلماعان, زەردەگە جازىلماعان. كومپيۋتەردە تۋىپ, كومپيۋتەردە ءونىپ, كومپيۋتەردە ءومىر سۇرگەن – جايت, دەرەك, ماعلۇم.

شەكسىز عالامتور كەڭىستىگىندە ءاربىر ايتىلعان ءسوز, بىلدىرىلگەن پىكىر جالپى ادامزاتتىق سيپات الادى. ءتىپتى, مايدا-شۇيدە قاتەلىكتىڭ ءوزى ۇلكەيىپ كورىنەدى. جەر بەتىنە تارايدى. كوكتە ەل تۇرعاندا, اسپان دا عالامتوردىڭ ءبىر مەكەنىنە اينالار ەدى.

ءتىل

ەسىمىزدە, اۋىل/اۋىلى, مۇرىن/مۇرنى. ءبىر ءتارتىپتىڭ ەكى ءتۇرلى نۇسقاسى. نەگىزى, جازۋ قارپىن ەرتە ويلاپ تاپقان حالىقتاردىڭ گرامماتيكاسى وتە قىزىق: قاعاز بەتىنە قالاي ەستىلسە, سولاي تۇسپەيدى, ءبىر ءارپى ء(ارىپ) ارتىق جۇرەدى نەمەسە ەرەجەنى تولىقتىرا تۇسەتىن قوسىمشا تاڭبالاردىڭ وقشاۋ ءتارتىبى بولادى, ول ءتىلدىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى, كوك تۇرىكتەر كەزىندە داۋىستى دىبىستاردى جازباعانى بەلگىلى. تاڭبا دىبىستى بايلاماعانى ابزال. لاتىن قارپىنە كوشكەندە وسىنداي جايتتاردى ەسكەرۋ كەرەك سياقتى.

ءتىل دەگەنىمىز ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كوممۋنيكاتسيا مەن ترانسلياتسيانى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار پايىم قىزمەتىن, حات-حاباردى قابىلدايتىن, ساقتايتىن, تۇرلەندىرەتىن, جەتكىزەتىن مىندەتتى اتقارۋشى (سيگنال, اقپارات, ءبىلىم) تاڭبالار جۇيەسى.

بىردە phone ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن اقتاردىم. تەرەڭ جۇمىس ەمەس, بارلاۋ تۇرعىسىنداعى ىزدەنىس. بۇل ءسوز كونە گرەك تىلىندە دىبىس ۇعىمىن بىلدىرەدى ەكەن.

بارىمىگە بەلگىلى, ءتىلدىڭ ءبىر قاسيەتى – دىبىس. ءتىپتى, باستى قاسيەتىنىڭ ءبىرى. ءتىل دىبىسى (زۆۋك يازىكا) – ءتىل قاتۋشىنىڭ سانا-جادىندا ساقتالىپ قالعان دىبىس ۇلگىسى (ەتالونى). ناقتى دىبىس ەمەس, ابستراكتىلى ۇلگى. ادەتتە, ءسوزدىڭ دىبىسى ترانسكريپتسيادا بەرىلەدى.

دەمەك, ءتىل دىبىستان قۇرالادى, تاڭبامەن بەلگىلەنەدى. ياعني, ءتىل ەكى قۇرامنان: دىبىستىق ۇلگى مەن تاڭبالىق ۇلگىدەن تۇرادى. دىبىس پەن تاڭبا جۇيەلەرى اراسىنا, ءبىر تاراپتان, تەڭدىك بەلگىسىن قويۋعا بولادى. ءبىر تاراپتان, بىراق, ەكىنشى تاراپتان, بىرىنە ۇستەمدىك جاساساق, بۇكىل الەم فيلوسوفياسى وزگەرەدى. جاڭا دۇنيەتانىم, باسقا عالام ءپىشىنى قالىپتاسادى.

Francophone – فرانتسۋز ءتىلىن دىبىستاۋشى. ءتىل دىبىس تۇرعىسىندا – اۋىزەكى ءتىل, تاڭبا تۇرعىسىندا – الفاۆيت. قازاقتىلدى – قازاق تىلىندە بەكىتىلگەن ەتالون ءسوز-دىبىس پەن ءسوز-تاڭبانى ايتۋشى.

سوندىقتان francophone, فرانكويازىچنىي, فرانكوگوۆورياششي, ءفرانتسۋزتىلدى, فرانتسۋزشا, ءبارى – ءبىر ۇعىم.

ءارى كەتتىك. سونىمەن قاتار, ءتىل جەكە تۇلعا مەن قوعامدىق سانادا دۇنيەنى وبەكتەندىرەتىن (وبەكتىلەندىرەتىن) كەشەندى جول. الەمدى تانىستىراتىن, بەينەلەيتىن تابيعي نەگىزى, العاشقى تۇسىنىگى.

ءتىلدى زەرتتەيتىن لوگيكا, لينگۆيستيكا, سەميوتيكا, پسيحولوگيا (پسيحولينگۆيستيكا), سوتسيولوگيا (سوتسيولينگۆيستيكا), كۋلتۋرولوگيا ءتارىزدى پاندەر بار.

جالپى, ءتىل ادام ساناسىن قالىپتاستىرۋدا جەتەكشى ءرول اتقارادى. ويلاۋ قابىلەتى تىلگە جۇگىنەدى. ابستراكتىلى وي تىلگە سۇيەنەدى.

ءتىلدىڭ سينتەتيكالىق قاسيەتى – جۇيەلەنۋى, بولىكتەرىنىڭ دەربەس ءمانى.

ول – مودال نەمەسە مودۋس: ءىس-ارەكەت جولىن نەمەسە وعان دەگەن قاتىناستى بىلدىرەتىن كاتەگوريا. فيلوسوفيا, لوگيكا جانە ينفورماتيكا تەرمينى.

بولىكتەردىڭ دەربەس ءمانى (مودال, مودۋس) – تىلگە امبەباپتىق قاسيەت بىتىرەدى, تانىم مەن تانىم جولىن انىقتايدى. ءتىل تۇيسىك, قابىلداۋ, سەزۋ, كوڭىلگە توقۋ ارقىلى كەيىپتەۋ قاسيەتىنە يە.

تۇيسىك, قابىلداۋ – تىلدە عانا ءومىر سۇرمەيدى, (ۆ ۆيدە چۋۆستۆەننىح وبرازوۆ), ول ءارى تۇسىنىك, ءارى تالقى (سۋجدەنيا ي راسسۋجدەنيا). تۇسىنىكتە ءبىلىم عانا ەمەس, كوزقاراس تا, ۇستانىم دا بار.

سانا مەن تانىم (سانا بولىگى) تىلدەن بولەك ەمەس, ەكەۋى دە ءتىل اياسىندا. ءتىل مودۋستارى ارقىلى ءبىز بولمىستى قامتيمىز, تۇسىنىك رەتىندە ورنىقتىرامىز.

ءتىلدىڭ بۇل قىزمەتى ارقىلى ءبىز سانادا, تانىمدا ءجۇرىپ جاتقان پروتسەستەردى, قابىلداپ, ءتۇسىنىپ جاتقان ۇدەرىستەر لەگىن زاتتىق جانە سەزىپ-ءبىلۋ فورماسىندا ەلەستەتە الامىز.

تاڭبا

ءتىل – ينتەرسۋبەكتى قۇبىلىس. ونى زەرتتەيتىن سەميوتيكا نەمەسە سەميولوگيا – تاڭبا نەمەسە تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىم.

ءتىل قۇرامىنا تابيعي اۋىزەكى ءتىل, جاساندى, فورمالدى تىلدەر – تابيعات/قوعام جىبەرەتىن ىم-بەلگىلەر جاتادى:

عىلىمي تەوريا ۇسىنىستارى جۇيەسىندەگى اۆتوماتتار مەن ماشينالاردىڭ حال-احۋالى مەن ءتۇرلى ىم-بەلگىلەرى (سيگنال); ماشينا مەن ادام اراسىنداعى تىلدەسۋ الگوريتمدەرى مەن پروگراممالارى; ونەر ءتىلى (مۋزىكا, كينو, تەاتر, بەينەلەۋ ونەرى); عىلىمي تەوريا ءتىلى; ۆيزۋالدى بەلگىلەر جۇيەسى (جول بەلگىلەرى, جيۆوپيس); كيبەرنەتيكالىق باسقارۋدىڭ كۇردەلى جۇيەسى (پريبورلار, ماشينالار, اۆتوماتتار جانە ءبارىنىڭ سحەمالارى); ءتىرى ورگانيزمدەر مەن ولاردىڭ تارماقتارى (مىسالى, ورتالىق جۇيكە جۇيەلەرى); قوعامدىق جانە وندىرىستىك بىرلەستىكتەر; سوتسيۋم.

جەكە ءپان, دەربەس سالا رەتىندە سەميوتيكا XIX عاسىردا قالىپتاسا باستادى. بۇل مەجەگە دەيىن قاسەتتى اۆگۋستين, فيلون الەكساندريسكي, اريستوتەل, ستويكتەر, سحولاستيكا ءىلىمىن جاقتاۋشىلار, دجون لوكك, توماس گوببس ءتارىزدى ويشىلدار زەرتتەۋگە اتسالىستى.

فيلوسوف, لوگيكاتانۋشى, ماتەماتيك گوتفريد ۆيلگەلم لەيبنيتس XVII عاسىر سوڭىنا قاراي ءوزىنىڭ امبەباپ كەشەندى ەسەپتەۋ جۇيەسى ارقىلى ماتەماتيكالىق لوگيكا مەن سەميوتيكا ۇستىندارىن قالىپتاستىردى.

شۆەيتسارلىق لينگۆيست فەرديناند دە سوسسيۋر مەن امەريكالىق فيلوسوف ءارى لوگيك چارلز پيرس ءبىر-بىرىنەن دەربەس جاعدايدا سەميولوگيانى عىلىم رەتىندە تانىدى.

دە سوسسيۋر تابيعي تىلدەردى تاڭبالار جۇيەسى تۇرعىسىندا قاراستىردى. تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى ىزدەنىستەرىن ول سەميوتيكا دەپ اتادى.

چارلز پيرس سەميوتيكالىق قىزمەت ولشەمدەرىن (رەپرەزەنتانت – بەلگىلەۋشى, مىسالى تۇپبەينەلەر, ينتەرپرەتانت – بەلگىلەنەتىن سول ءمان, ماعىنا, مازمۇن, رەفەرەنت – قايتا بەلگىلەۋشى, ياعني بەلگى نەمەسە بەلگى ارقىلى قايتا جەتكىزۋشى) قالىپتادى, بۇل ءۇش ولشەم تاڭبانىڭ ۇشتاعان تابيعاتىن نەگىزدەيدى. تاڭبالاردى تۇڭعىش رەت جۇيەلەدى (يكوندىق بەلگى, يندەكس جانە سيمۆول).  بەلگىنىڭ قىزمەتىن نەمەسە ءماندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاسيەتىن زەرتتەدى (سەميوزيس).

اتالعان ماسەلەلەرمەن ۋمبەرتو ەكو, توماس سەبەوك, رۋدولف كارناپ, چارلز مورريس, گوتلوب فرەگەلەر دە اينالىستى.

بۇگىندە سەميوتيكا – دامىعان سالا. بىراق, تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىمنان گورى زەرتتەۋ مەتودولوگياسى نەمەسە پاراديگماعا كوبىرەك ۇقسايدى.

جولايىرىقتاعى عىلىم.

تانىم تەورياسى عانا ەمەس, جالپى عىلىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋدا سەميوتيكانىڭ  ماڭىزى اسا زور.

ءبىز زەرتتەۋ وبەكتىسىن تانىمنىڭ سەميوتيكالىق پاراديگماسى بويىنشا تاڭبالاۋ ارقىلى عانا تاني الامىز.

ادام دۇنيە تۋرالى تەك تاڭبالار ارقىلى ويلايدى.

بۇل – اسا ماڭىزدى نارسە. ينتروسپەكتسيا ي ينتۋيتسيا.

سەميوتيكالىق مەتود تەك فەنومەنولوگيالىق فيلوسوفيا ۇستىنىنا قايشى. سەبەبى, ول دانەكەرگە قارسى.

دۇنيە تاڭبا ءتارىزدى وقىلادى.

سەميوتيكا تاڭبالار جۇيەسىن ءۇش توپقا بولەدى.

سينتاكتيكا, تاڭبانىڭ جۇيەلىك قۇرىلىمىن – قۇرىلۋ ءتارتىبىن, وزگەرىسىن زەرتتەيدى.

سەمانتيكا. تاڭبا ءمان جەتكىزۋشى قۇرال رەتىندە قاراستىرىلادى.

نەگىزى, تاڭبا ەكى ماننەن قۇرالادى: بەلگىلەيتىن/بەلگىلەنەتىن. كورىنىس پەن مازمۇن (تۇسىنىك).

فرەگە ماعىنالىق جانە وزىندىك (زاتتىق) ماندەردى ايىرا ءبىلۋ كەرەك دەيدى. وبەكتى تۋرالى تۇسىنىك پەن وبەكتىنىڭ ءوزى.

پراگماتيكا. سەميوتيكالىق تاڭبا مەن ونى پايدالانۋشىلار اراسىنداعى ماسەلەلەردى زەرتتەيدى.

ديسكۋرس – ءسوز مانەرى, سويلەۋ ءتارتىبى. Discourse – discursus.

وسى ءسات فيلولوگ پەن لينگۆيست اراسىندا نە ايىرماشىلىق بار دەگەن وي كەلەدى. فيلولوگ بەلگىلى ءبىر ناقتى ءتىل (قازاق فيلولوگياسى, ورىس فيلولوگياسى) ماسەلەسىمەن شۇعىلدانادى, لينگۆيست جالپى ءتىل بولمىسىن,  قاسيەتتەرىن تانيدى.

لينگۆيست ءتىلدى بوي بەرگەن كورىنىسى بويىنشا زەرتتەيدى: اۋىزەكى ءتىل, ساحنا ءتىلى, نەيروپسيحولوگيا. ءتىل قۇبىلىسىن باقىلاپ-قاداعالاپ, بايقاعان قاسيەتتەرىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى.

تۇسىنىك/كاتەگوريا

تۇسىنىك – ويلاۋدىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. ول زات پەن قۇبىلىستىڭ قاسيەتتەرىن, بايلانىستارىن, قاتىناستارىن دامۋ, قالىپتاسۋ بارىسىندا قاراستىرادى.

تۇسىنىك دەگەنىمىز تۇيسىك سەزىم ارقىلى قابىلداعان نارسە قاسيەتتەرىنىڭ نىعىز مازمۇنى.

 Kategorein – ايتۋ.

كاتەگوريالار جايلى ءىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اريستوتەل بىرىڭعاي/جالپىلاما (ەدينيچنوە ي وبششەە) ون كاتەگوريا بار دەپ ەسەپتەدى: تۇپنەگىز (سۋششنوست), سان (كوليچەستۆو), ساپا (كاچەستۆو), قاتىناس (وتنوشەنيە), ورىن (مەستو), ۋاقىت (ۆرەميا), ارەكەت (دەيستۆيە), مەحنات (سترادانيە), يەلەنۋ (وبلادانيە), ءوزىن-ءوزى تابۋ (ساموناحوجدەنيە), ورنالاسۋ (پولوجەنيە).

پلاتون ءتورت كاتەگوريانى العا تارتادى: تەكتەستىك (يدەنتيچنوست), ايىرىم (وتليچيە), تۇراقتىلىق (پوستويانستۆو), اينىمالى (يزمەنچيۆوست).

كاتەگوريالاردى پرەديكامەنتتەر دەپ اتاعان سحولاستيكا التى كاتەگوريانى تاڭدادى: بولمىس (بىتيە – سۋششنوست), ساپا (كاچەستۆو), سان (كوليچەستۆو), قيمىل-قوزعالىس (دۆيجەنيە – يزمەنەنيە), قاتىناس (وتنوشەنيە), يەلەنۋ (وبلادانيە).

دەكارت پەن لوكك ءۇش كاتەگوريانى قاراستىرادى: تۇپنەگىز (سۋبستانتسيا), جاي-كۇي (مودۋس), قاتىناس (وتنوشەنيە).

كانت اقىل-ەس (راسسۋدوك) فورمالارىن كاتەگوريالارعا جاتقىزادى. تۇيسىك سەزىمسىز اقىل-ەس تانىمدىق قىزمەتىن جوعالتادى, سەبەبى ول ءومىردى تۇيسىك سەزىم ارقىلى كورەدى, قابىلدايدى – دەرەكتەرىنە سۇيەنەدى.

كانت وي-تالقى (سۋجدەنيە) كەستەسىنە ۇندەس كاتەگوريالار تابليتساسىن قۇراستىرادى. ون ەكى كاتەگوريانى ءۇش-ۇشتەن ءتورت توپقا بولەدى. التاۋىن ماتەماتيكالىق كاتەگوريالار دەپ اتايدى, ەندىگى التاۋىن ديناميكالىق دەپ ايدار تاعادى.

ساندىق كاتەگوريالار: بىرلىك (ەدينستۆو – ولشەم), كوپتىك (منوجەستۆو – ۆەليچينا), ءبۇتىن (تسەلنوست – ۆسە).

ساپالىق كاتەگوريالار: دۇنيە (رەالنوست), تەرىستەۋ (وتريتسانيە), شەكتەۋ (وگرانيچەنيە).

قاتىناس كاتەگوريالارى: قۇزىر, سەبەبى (پريچيننوست), ءتىل قاتىسۋ.

مودالدىق كاتەگوريالار: مۇمكىندىك (ۆوزموجنوست), ءومىر ءسۇرۋ (سۋششەستۆوۆانيە), قاجەتتىلىك (نەوبحوديموست).

گەگەل كاتەگوريا سانىن, ءتىپتى, كوبەيتىپ جىبەردى.

شوپەنگاۋەر كانتتىڭ ون ەكى كاتەگورياسىنان توعىزىن قالدىردى, سەبەپتىك توبىن الىپ تاستادى.

ۇندىلىك فيلوسوفيا كۇردەلى كاتەگوريالارعا ءتىپتى تولى.

بۇگىندە كاتەگوريالار ونتولوگيالىق ماسەلەلەر رەتىندە قاراستىرىلادى.

ۇلت / ەتنوس

ساياساتتانۋ ءپانىنىڭ باستى كاتەگوريالارى. ءبىز شاعىن ەسسەمىزدە ءتىل تابيعاتىنان باستاپ, تۇسىنىك مانىنە دەيىن جول كەشتىك. ءتىلدى فيلولوگيالىق/لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان جەتە تۇسىنە ءبىلۋ – فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى ايقىن تالاپ.

ادەتتە, فيلوسوفياعا – فيلولوگيالىق ءبىلىم, لينگۆيستيكالىق تاجىريبە جەتىسپەي جاتادى. ونىڭ سەبەبى بار.

كەز كەلگەن فيلوسوفيالىق ءىلىم الدىنا قويعان مۇراتىنا جەتۋ ءۇشىن جۇيە قالىپتاستىرادى, جۇيە ءوز كەزەگىندە تانىم قۇرالىن دۇنيەگە اكەلەدى, تانىم مودۋستارى – ارنايى تۇسىنىكتەر, ياعني, كاتەگوريالار – دەمەك, تانىم جولىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دانەكەر مودۋستارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلەدى.

مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارۋ ءۇشىن مۇدىرمەي سويلەۋى ءتيىس. ءدال سوزدەن قۇرالعان انىق كاتەگوريا تۇسىنىكتى جەڭىلدەتەدى.

ءمانى ايقىندالماعان ءسوز اداستىرادى. ونبەس داۋعا ۇشىراتادى. اۋەلى تەرمين نەنى بىلدىرەتىنى تۋرالى كەلىسىپ العانىمىز ءجون. سوندا داۋ دا جەڭىل, دالەل دە كوپ, ءتۇسىنىسۋ دە وڭاي.

ءبىز وسى تەزيستىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتتىك. قانداي قاتەلىك-كەمشىلىكتەرگە بوي الدىرۋىمىز مۇمكىن, ءتۇزۋ كەلە جاتىپ, قاي جەردە ۇرىنۋمىز حاق ەكەنىن العا تارتتىق.

ەتنوستان ۇلتقا دەيىن ساپار شەگىپ, ەتنيكالىق پرينتسيپتەن ساياسي قۇرىلىم ۇستەم تۇسكەندە, ءبىر ماقسات-مۇددەگە ۇمتىلعان مەملەكەت تۇرعىندارىنان ەل/حالىق/ۇلت قالىپتاساتىندىعىنا نازار اۋداردىق, بىراق ءبىر ۇعىم ءبىر ۇعىمدى جويمايدى.

تەگىندە, ەتنوس – مادەني-تاريحي تۇسىنىك. ناتسيا ۇعىمىنا ەل/حالىق ۇعىمى تەڭ دەپ الدىق, ول – ساياسي-ازاماتتىق كاتەگوريا. ەكەۋىن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ۇلت ءوز الدىنا – ناتسيونالنوست. كەيدە ەتنوس/ەل/حالىق/ۇلت ءبىر مەملەكەتتە ءبىر جۇرتتان تۇرۋى (قالىپتاسۋى) مۇمكىن. 

نەگە ءبىز ءبىر ەتنوس دەگەن ءسوزدى حالىق/ەل/ۇلت ۇعىمىنان ايىرۋ ءۇشىن سونشاما ۇزاق ساپار شەكتىك؟ ءسوزدىڭ جۇيەسىن, تۇسىنىكتىڭ شىعۋ تەگىن ۇعۋ ماقساتىندا.

ەتنوس – ورتاق ءتىل, ءبىر مادەنيەت, بىرىڭعاي ءومىر/تۇرمىس سالتى, سانا-سەزىمى, وزىندىك اتاۋى, ۇجىمدىق تاريحي جادى, شىققان تەگى جايلى اڭىز-ءافساناسى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ تۇراقتى بىرلەستىگى.   

نەمەسە, ءتىل, مادەنيەت, سالت-ءداستۇر نەگىزىندە ءبىر ەلدىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا بىرىگۋى.

سالت-ءداستۇر ەرەكشەلىكتەرى تۇرمىس سالتىنان كورىنەدى.

ەل/حالىق (ناتسيا, لات. natio — تايپا, حالىق) – ءوز بىرلىگىن تۇسىنگەن, بەلگىلەنگەن تەرريتوريا كولەمىندە قۇزىرىن, بيلىگىن جۇزەگە اسىرا الاتىن بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ساياسي بىرلىگى.

دەمەك, ەل/حالىق (ناتسيا) – جەكە ءبىر مەملەكەت ازاماتتارى جيىنى, ۇلت (ناتسيونالنوست) – بەلگىلى ءبىر مەملەكەت ىشىندەگى بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ەتنيكالىق تۋىستىق وداعى.

بىراق, ناتسيا ءسوزىنىڭ قازاقشا اتاۋ تەرمينى نەمەسە بالاماسى قالىپتاسپاعاندىقتان, ونى ەكى سوزبەن بەلگىلەپ وتىرمىز, ەل/حالىق دەپ, ءبىر جەرىندە ەل ءسوزى, ءبىر جەرىندە حالىق ءسوزى رەتىنە قاراي قولدانىلاتىن بولادى, سوندا: شىققان تەگى, ۇلتى – قازاق, ەلى – قازاقستان (نەمەسە, باسقا مىسال: ون وبراتيلسيا ك امەريكانسكوي يلي فرانتسۋزسكوي ناتسي, ءبىزدىڭ ۇلگىدە: پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋ جولدادى) دەي الامىز.

سول كەزدە دياسپورا – قازاقستان حالقىنا جاتاتىن, قازاقستان ەلىنىڭ ازاماتى, ءبىر مەملەكەتتە شوعىرلانىپ وتىرعان ۇلت وكىلدەرى.

ادەتتە شاتاسۋ تۇسىنىكسىزدىكتەن باستالادى.

ەتنوس – اۆتوحتوندى بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ مادەني-تاريحي توبى. ناتسيوناليزم (ۇلتشىلدىق) – بۇكىل قازاقستان حالقى مەن ونىڭ مۇددەسىن ۇستەم قۇندىلىق تۇرعىسىندا جاريالايتىن ساياسي يدەولوگيا مەن پراكتيكا.

ياعني, ۇلتشىلدىق – ناتسيزم (فاشيزم) ەمەس, ناتسيوناليزم. مەملەكەتتىك ناتسيوناليزم.

بىراق, ەتنيكالىق ناتسيوناليزم (ەتنوناتسيوناليزم) دەگەن بار, ول – بولەك اڭگىمە.  

كوپ تۇرعىدا ءوزىن وزگەدەن جوعارى قوياتىن, ارتىقشىلىعىن ناسىلدىك شىققان تەگىمەن بايلانىستىراتىن كوزقاراستار, تۇسىنىكتەر جيىنتىعى – ناتسيزم نەمەسە فاشيزم.

اسىرە-ەتنو-ۇلتشىلدىق – ناسىلشىلدىكتىڭ باسى. فاشيزم – وزگەنى سۇيمەگەنى ءۇشىن ەمەس, وزىنەن باسقانى جەك كورگەنى ءۇشىن قىلمىسكەر.

جالپى, دانىشپان اباي ايتقان ۇلى مەتافورا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ۇستانىمىنا, ءتىپتى, مانيفەستىنە اينالۋى ءتيىس: ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...

Post scriptum

1) ءسوز-تەرمين ءمانىن تۇسىنبەگەننەن شىعادى: سودىر دەگەن ءسوز ءوز ماعىناسىندا قولدانىلىپ جۇرگەن جوق. جۇرت ونى تەرروريست سوزىنە بالاما, قازاقشا نۇسقاداعى اۋدارماسى رەتىندە كورەدى. شىن مانىندە, سودىر – تەرروريست ەمەس. ول – قارۋسىز ادام, قارۋسىز تەنتەك, قارۋسىز الاب ۇلىك, ال قارۋسىز تەرروريست بولا ما. تەرروريست – يدەيالى, قارۋلى, قاۋىپتى قىلمىسكەر. سودىر – اۋىل ماڭىندا جۇرگەن تەنتەك.

2) جاندى داۋىس تا تەرىس. تەگىندە, جانسىز داۋىس دەگەن بولا ما. ءتىرى داۋىس ەمەس پە. سوندا جاندى ادام دەيمىز بە, ءتىرى ادام تىرلىگىن جاسايدى دەپ جۇباتادى قازاق. فونوگرامما / ءتىرى داۋىس. جاندى داۋىس ورىسشادان ساۋاتسىز اۋدارىلعان سياقتى. ءمانىن تۇسىنبەي. جان – دۋشا. جيۆوي – ءتىرى. سوندىقتان “جيۆوي گولوس”. جانى بار. جاندى داۋىس ەمەس. اعىلشىندار دا live دەپ جازادى. Alive – ءتىرى.

شىنىندا دا, ءولى داۋىس دەگەن جوق. مەن انتينوميا اتاۋىن بىلاي جازار ەدىم; جانسىز داۋىس (فونوگرامما) / ءتىرى داۋىس.

ءارى قازاق جاندى دەپ ايتپايدى, ءتىرى دەيدى...