ءومىرىن ءوزى قيعاندار

ەگەر الەمدە جىلىنا 800 مىڭ ادام وزىنە قول سالاتىن بول­سا, ەلىمىزدەگى جالپى سۋيتسيد­تەر ستاتيستيكاسى دا كوڭىل كونشىتە قويمايدى. ويتكەنى ءومىرىن ءوزى تارك ەتكەندەر سانى 2019 جى­لى 3805 ادامعا جەتىپ, 7,4 پايىز­عا كوبەيدى. ماماندار سۋيتسيد­كە بارۋدىڭ بيولوگيالىق, الەۋ­مەت­تىك جانە سوماتيكالىق 800 ءتۇر­لى سەبەبىن العا تارتسا, سونىڭ با­سىم بولىگىن ايتۋدىڭ ءوزى كۇ­پىر­لىك, ءتىپتى تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كەلەدى. بىزگە بەلگىلى باستى سەبەپتەرى – جالعىزدىق, كۇي­زەلىس, قارىز, جازىلمايتىن دەرتتەر. قايعىلى وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى الماتى وبلىسىنا تيەسىلى – 425 ادام. ەكىنشى ورىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇر – 411. ءۇشىنشى ورىندا تۇركىستان وبلىسى – 342, ءتورتىنشى ورىنعا قاراعاندى وبلىسى «تالاسسا», بەسىنشى ورىنداعى الماتى قالاسىندا 285 جاننىڭ جانازاسى شىعارىلعان جوق... 

ارينە بۇل ساندار جازۋعا عانا وڭاي, ءاربىر تسيفردىڭ استىندا كول-كوسىر قاسىرەت, اتا-اناسى, جاقىندارىنىڭ ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىتپەيتىن وكىنىشى قالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

سونىمەن سۋيتسيد ماسەلەسى نەگە ەلىمىزدە وزەكتىلىگىن جويماي وتىر؟ قازاقستان وزىنە ءوزى قول سالۋ جاعىنان الەمدەگى ۇشتىكتەن ورىن السا, ورتالىق ازيادا الدىنا ەل سالمايدى. بۇل دا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دايەكتەلگەن مالىمەتى.

قالاي دەسەك تە, ادامنىڭ ءوز ومىرىنە بالتا شابۋى – كوپ­فاك­تورلى قايعىلى قۇبىلىس. ەلى­مىزدەگى سۋيتسيد ماسەلەسىن ساراپ­تاي كەلگەندە, تومەندەگىدەي ماسەلەلەر قاتارى شىعادى: مار­قۇمداردى وسى قادامعا جەتە­لەيتىن دەپرەسسيۆتىك سيمپتوماتيكا, ادامداردىڭ جەكە جاراتىلىسى مەن قوعامنان وقشاۋلانۋ, جاقىندارىمەن ءتىل تابىسا الماۋ. ەڭ باستىسى, بۇل جەردە قو­عام­داعى تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەر مەن كەمسىتۋشىلىك تە از ءرول اتقار­مايدى.

ماسەلەن, باسى ءبىر ىسكە شاتىلعان, ياكي بولماسا دەرتكە دۋشار بولعاندار پسيحولوگ, پسيحوتەراپەۆكە بارىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەمەيدى. ماماندارعا اۋرۋ ادام عانا بارادى دەپ ەسەپتەمەك. ال مىنا الاشاپقىن ومىردە «دەپرەسسيا» دەگەننىڭ ءوزى دەرتتىڭ ۇلكەنى ەكەنىن مويىنداۋ مەنتاليتەمىزگە ءالى دە جات.

وسى ارادا مىنا ءبىر مالىمەتتەرگە دە ءمان بەرە كەتكەن ءجون. ماسەلەن, وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ ەرلەر اراسىندا كوپ پە, الدە ايەلدەر جاعى ءالسىز بە؟ مىسا­لى, جوعارىدا 2019 جىلى 3805 ادام سۋيتسيد جاسادى دەگەن دەرەكتى العا تارت­تىق. وسىلاردىڭ 3 مىڭعا جۋىعى ەر-ازامات بولسا, ونىڭ 772-ءسى قىز-كەلىن­شەكتەر. جانە وزىنە ءوزى قول سالعان ەر-ازاماتتاردىڭ 73,6 پايىزى ساۋ كۇيىندە وسى قادامعا بارسا, 80 پايىز ايەل دە ىشكىلىكسىز-اق ومىردەن ءوتىپ وتىر.

ء«ومىرىن قيۋعا ارەكەت جاساۋ ايەل­دەردە كوبىرەك بولعانىمەن, ەرلەردە كوبىنە بۇل 3-6 ەسەگە دەيىن قايعىلى جاعدايمەن اياقتالادى. ايەلدەر اسەرلەن­گىش بولىپ كەلەتىندىكتەن, بىردەن سۋيتسيد جاساۋدا قاتاڭ ارەكەتتەرگە بارا المايدى. سونداي-اق ەرلەر ءبىر كەساپات پەن كەسەلگە دۋشار بولسا دارىگەرگە كوپ بارا بەرمەيدى. ءوزىن ءوزى ەمدەيمىن دەپ الداۋسىراتادى. جاعداي ءتىپتى ۋشىققان كەزدە ىشىمدىككە سالىنادى, الكوگول مەن ەسىرتكى جاعدايدى ءتىپتى ۋشىق­تىرا تۇسەدى», دەيدى ماماندار. جانە ەر-ازاماتتار اراسىندا سۋيتسيد جاساۋ كورسەتكىشىنىڭ شارىقتاۋ شەگى 45 جاس­قا تىرەلسە, ايەلدەردە بۇل كورسەتكىش 20-29 جاس اراسىنداعىلاردا جوعارى. اۋىر بولسا دا ايتايىق ەرلەر كوبىنە اسىلىپ قالاتىن بولسا, ايەلدەر جاعى مەدي­تسينالىق پرەپاراتتارمەن ءوز جانىن قيادى.

بىلتىر ەلىمىزدە 121 ەر, 59 قىز بالا ومىرىمەن قوشتاستى. ەر بالالارعا قارا­­عاندا قىز بالالار سۋيتسيد جاساۋعا كوبىرەك ارەكەت جاسادى. بىراق ناتيجەسى كەرى­سىنشە بولىپ وتىر. بۇل ماسەلە مەم­لە­كەتتىك دەڭگەيدە ءسوز بولىپ, جاسوس­پىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى تۋرالى پرەزيدەنت ءسوز قوز­عاعانىن بىلەمىز. 

ويتكەنى ءجاسوسپىرىم شاقتا ادامدار ومىرىندەگى ەڭ العاشقى قيىندىقتارعا تاپ كەلمەك. ارينە بۇل الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەردەن, قوعامنان وقشاۋلانۋ, اينالا­سىنداعىلاردان تۇسىنىستىك تاپپاۋدان باس­تالىپ, تاعىسىن تاعىلارعا ۇلاسا بەرەتىنى انىق. سوندىقتان دا ادام ومىرىندەگى ەڭ داعدارىستى كەزەڭ جاسوسپىرىمدىك شاق پەن زەينەتكە شىعاتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنى. نە دەسەك تە, 15-19 جاستاعىلار اراسىنداعى سۋيتسيد ءۇشىنشى ورىندا تۇر. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بۇل كورسەتكىش سوڭعى جىلدارى 7 پايىزعا كوبەيدى.

ويتكەنى قازىرگى زاماندا ءاربىر ءتور­تىنشى ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا پسيحيكا­لىق كىنارات بار. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, بيىلدىڭ وزىندە كۇيزەلىسكە ۇشى­راعان ادامدار سانى جۇرەك-قان تامىر­لارى دەرتىنە شالدىققانداردان دا اسىپ تۇسكەن. سول سياقتى پسيحوبەلسەندى پرەپاراتتاردى كەڭىنەن پايدالانۋ دا بۇل ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر. سوندىقتان ماماندار جاقىندارىمىزدىڭ مىنەز-قۇلقىنا اباي بولۋ كەرەگىن ايتىپ ءجۇر. تىرشىلىكتىڭ اۋانىنا جىعىلا بەرمەي, بالالاردىڭ بويىنداعى ومىرگە دەگەن ق ۇلىقسىزدىقتىڭ باستالۋىنا ءجىتى قاراۋعا شاقىرادى. ەلىمىزدەگى ءتۇرلى زەر­ت­تەۋلەر ادام ءومىرىن تارك ەتۋگە جال­عىز­دىق پەن ءوزىن ەشكىمگە كەرەكسىزدىك جەتەلەيتىنىن ايعاقتاپ وتىر.

قازاقستان سوڭعى 10 جىلدا جاسوسپى­رىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد كورسەتكىشى بويىنشا الدىڭعى شەپتە تۇر. الماتىدا «Just Support» جەكەمەنشىك قورىنىڭ ماماندارى 2016 جىلدان بەرى وسى ماسەلەنىڭ الدىن الۋمەن اينالىسادى. 2019 جىلدان باستاپ «Just Support» جق «ارەكەت» گرانتتار بايقاۋى ارقىلى «Soul Games» جوباسىن دا ىسكە قوستى. بەسىنشى جىل قاتارىنان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى دەسترۋكتيۆتىك ءجۇرىس-تۇرىس, سونىڭ ىشىندە سۋيتسيد ماسەلەسىن شەشۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان «Just Support» قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سۆەتلانا بوگاتىرەۆانىڭ ايتۋىنشا, بالالار اراسىندا سوڭى قايعىلى اياقتالعان سۋيتسيد كورسەتكىشى بويىنشا تۇركىستان (38), الماتى (27), جامبىل (16) جانە شىعىس قازاقستان (14) وبلىستارى كوش باستاپ وتىر. وزىنە قول جۇمساۋعا ارەكەت ەتۋدە ەڭ جوعارى كورسەتكىش شىعىس قازاقستان (54), تۇركىستان وبلىستارىندا (43) جانە نۇر-سۇلتان  قالاسىندا (42) بايقالىپ وتىر. الماتى قالاسى بويىنشا 7 سۋيتسيد قايعىلى اياقتالىپ, 26 ارەكەت جاسالعان, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 30%-عا تومەنىرەك. مەكتەپتەردىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ۇەۇ-دىڭ ءسۋيتسيدتى الدىن الۋداعى ارەكەتى بىرتە-بىرتە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر دەۋگە بولادى.

«جاسوسپىرىمدەردىڭ وزىنە قول جۇم­ساۋى پسيحولوگيالىق كۇيگە بايلانىس­تى. بۇل ماسەلەمەن مەكتەپتەگى پسيحولوگتەر ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الادى. ءبىزدىڭ قور پسيحولوگتەردىڭ سۋيتسيدپەن ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋى ءۇشىن قاجەتتى بۇكىل داعدىلاردى ۇيرەتۋ ماقساتىندا بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ باعدارلاماسىن جاساپ شىعاردى. وكىنىشكە قاراي, بۇل بىلىمدەر جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلمايدى. ءبىز يزرايلدەن ساراپشىلار تارتىپ, قازىرگى تاڭدا وتباسىلارمەن جانە جاسوسپىرىمدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان اپروباتسيالانعان اۆتورلىق باعدارلامانى جاساپ شىعاردىق, ونى الماتى قالاسىنىڭ مەكتەپتەرىندە تاراتا باستادىق. قازىر 30-عا تارتا مەكتەپ قامتىلدى. ءبىز مەكتەپ پسيحولوگتەرىنە ارنايى ساباقتاردى – اتا-انالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان توپتاردا جۇرگىزۋدى ۇيرەتەمىز. بۇل توپتاردا بالالارعا دا, اكە-شەشەلەرىنە دە تولىعىمەن تەگىن كومەك كورسەتىلەدى. بىلتىر ءبىزدىڭ وسى تۇعىرىمىزعا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسقارما­سى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وندا باعدار­لامانى ەنگىزۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتا­لىپ كەلەدى. مەكتەپتەردە وسى جۇمىس­تى جالعاستىرۋ ءۇشىن «Soul Games» اتتى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك جوباسىن باستادىق. «Samruk-Kazyna Trust» الەۋمەتتىك جوبالاردى دامىتۋ قورى وتكىزگەن «ارەكەت» الەۋمەتتىك كاسىپكەر­لەردى قولداۋعا ارنالعان گرانتتار باي­قاۋىندا 25 جەڭىمپاز قاتارىندا گرانت الدىق. وسى گرانت ارقىلى جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. «Samruk-KazynaTrust» قورى گرانت الۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ جاعىنان كوپتەگەن ءىس اتقارىپ وتىر, وقىتۋ سەمينارلارى وتكىزىلىپ, كەڭەس بەرىلەدى. ياعني ءبىز جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىعا قول جەتكىزىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىككە ۇيرەنەمىز. پسيحولوگ ماماندارىمىز جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پسيحولوگيالىق كۆەستەردى دايىندايدى. سونداي-اق ۇستەل ويىنىن وتكىزەمىز. وتباسى­لار تۇرعىلىق­تى جەرىندە  قول­جەتىمدى ساپالى كومەك­تى الۋى ءۇشىن وسى كوم­مەر­تسيالىق ونىمدەردى ساتۋدان تۇسكەن قارجى مەكتەپ پسيحولوگتەرىنىڭ بىلىكتىلى­گىن كوتەرۋگە باعىتتالادى. Soul Games جوباسى 2019 جىلى 20 مامانعا ارناپ ال­ماتىدا بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ كۋرسىن وتكىزىپ, 500-گە جۋىق وتباسىنا كومەك كورسەتتى. سوندىقتان جۇمىستى جالعاس­تىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەيدى سۆەتلانا بوگاتىرەۆا.

الماتى قالاسى ءبىلىم بەرۋ باسقارما­سىنىڭ  ادىسكەرى ۆەنەرا كوكانوۆا: «مەن «Just Support» قورى ۇسىنعان باعدارلامامەن 2018 جىلدان بەرى تانىسپىن, ءوزىم ول بويىنشا ترەنينگتەن ءوتتىم. بۇل جاسوسپىرىمدەر مەن اتا-انالارعا ءتيىمدى باعدارلاما دەپ ەسەپتەيمىن. دايىندىقتان وتكەن ماماندار جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپتەردە وسى ۋاقىت ىشىندە سۋيتسيد جاساۋ ارەكەتتەرى ورىن العان جوق. پەداگوگتەر باعدارلاما ناتيجەسى بويىنشا بالالاردىڭ 40%-ى العاشقى ەكى ايدا ايتارلىقتاي وزگەرىپ, قالعاندارى باقىلاۋدا جۇرەتىنىن اتاپ وتۋدە. پەداگوگ-پسيحولوگتەرگە ارنالعان وقۋدى ۇيىمداستىرۋعا كومەك كورسەتەمىز, كوكتەمگى دەمالىستاردا تاعى 2 توپتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى.

ءوز كەزەگىندە الماتىداعى №60 گيم­نازياسىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى ولگا سولونەنكو: «مۇنداي كومەك اسىرەسە اكە-شەشەگە قاجەت ەكەنىن كورىپ وتىرمىن. ەڭ باستىسى, بالالار جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرىپ كەلەدى. بالانى ۋىسىمىزدان شىعارىپ العان وقيعالار ەسىمدە, باعدارلامادان وتكەن سوڭ, بالا قالپىنا كەلىپ, ءوزىن جاقسى سەزىنىپ, مەكتەپكە كەلە باستايدى. جاسوسپىرىمدەرگە وزدەرىنە جاقىن ۇلكەنمەن ارالاسۋ اسا ماڭىزدى. ءبىز وسى قاتىناستى وتباسىندا قالپىنا كەلتىرۋگە, اتا-انالارعا بالاسىنا تىرەك بولۋعا كومەكتەسەمىز. وتباسى عانا جاسوس­پىرىمدەر اراسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە, سونىڭ ىشىندە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا ارنالعان ەڭ ماڭىزدى فاكتور. ال ەگەر وتباسى تىپتەن دەسترۋكتيۆتى بولسا, وعان ەشقانداي ىقپال جۇرمەسە, وندا بالالارعا ارناپ جاسوسپىرىمدەر توبى قاراستىرىلعان. ونداي توپتاردا بالا ءۇشىن جاقىن ءارى قولداۋشى ەرەسەكتىڭ ءرولىن پسيحولوگ ويناي باستايدى», دەيدى.

قورىتا كەلگەندە, ادام ومىرىنەن جانە ءبىزدىڭ جاقىندارىمىزدان قىمبات نە بار؟ تىرشىلىكتىڭ بىتپەيتىن تۇيتكىلدەرىن تۇسىنىستىك پەن مەيىرىم عانا تارقاتا الادى.

الماتى