ەركە سىلقىم

ەلوردادان شۋ قالاسىنا ار­نايى ات باسىن بۇرىپ «ەركە سىل­قىم­نىڭ» اۆتورى ءابدى­مومىن جەلدىباي ۇلىمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە,  كۇيشى وسى كۇيىن تۇڭعىش تىڭ­داعان تاڭىردەن تالانتتى تۋ­عان تىلەندىنىڭ ۇلى نۇرعيسا اتا­مىزدىڭ: «مەن مىقتى ديريجەر, داۋلەسكەر دومبىراشى شىعارمىن. بىراق ناعىز كۇيشى – مەن ەمەس, سەنسىڭ», دەپ باعا بەرگەنىن ايتىپ ەدى.

«ەركە سىلقىمدى» بالا كەزدەن بويعا ءسىڭىرىپ وستىك, سەبەبى اكەمىز ءجيى تارتادى. سولاي بولىپ تۇر­سا دا كەرىم كۇيدى تولقي تىڭ­داعان ءار جۇرەكتىڭ تۇپكىرىندەگى قىلىن شەرتەتىن قۇپياسىنىڭ نەدە ەكەنىن الىگە دەيىن تولىق اشا الماي كەلە جاتقاندايمىز.

كۇيدىڭ كىرىسپەسىن دومبىرا­مەن قوسىلا ىڭىلداپ ايتىپ كورىڭىزشى, اۆتور اڭگىمەسىن: ء«بىر كەزدەرى بارىنەن بەيقام جۇرگەن بوزبالا ەدىم», دەپ باس­تايتىنداي. ءوزىڭىز ويلاڭىز, 20 جىلدان سوڭ سول سەزىمدى ءساتىن سۋرەتتەسە, «ەدىم» دەپ وتكەننىڭ ولشەمىمەن ءسوز باس­تاۋى زاڭدىلىق. قالاي بولعاندا دا بوزبالانىڭ بالاڭدىعى عانا ەمەس, كۇيدىڭ ودان ءارى ەكپىندەي تۇسكەن تۇسىندا ايداي ارۋدىڭ جىگىت جۇرەگىنە شوق سالعانى باپپەن بايان­دالاتىنداي. بىراق دومبىرانىڭ ساعاسىنا بىردەن بارماي, اۋەلگى اۋەنگە قايتا كەلۋى بارلىق بوزبالا مەن بويجەتكەندە بولاتىن «سەزىمدى مويىنداماۋ» سەزىمى مەن اقىلىنىڭ ءۇنسىز ايتىسىن, ارپالىسىن اڭعارتادى-اق. ساعاسىنداعى ء«سوز» اقىلعا دا, ءتىپتى جۇرەككە دە باعىنبايتىن, بۋىرقانعان تەڭىزدىڭ تولقىنىنداي تۋلاعان كەزىڭدى كوز الدىڭا كەلتىرەتىندەي كورىنەدى. مۇنداي كۇي ماحابباتتىڭ ءدامىن تاتقان بارلىق ادامنىڭ باسىنان وتەدى. اۋەنى كوڭىلدە, تەرەڭگە بويلاي الاتىندار تۇسىنەتىن كۇيدىڭ ايتارى جادىڭدا تەز جاتتالادى. ال ساعاسىنان ويناقشىعان ءتاتتى اۋەزبەن جوعارىعا كوتەرىپ اكەتۋى, جاي ەمەس, ءاربىر دىبىستى شەرتىپ شىعارۋى – كورىكتى قىزدىڭ كوڭىلدى قىتىقتايتىن قىلىعى ىسپەتتى. «قىز قىلىعىمەن كورىكتى», دەگەن الاي­دا جۇرەگىندە تۇگى بار بوي­داق جىگىتتىڭ سۇلۋعا ءسۇيسىنۋى دە – سۇيكىمدى. ال ول قالاعا ونەر قۋىپ كەل­گەن اۋىلدىڭ اڭعال بالاسى, كونسەرۆاتوريانىڭ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, تۋعان جەرىندەگى عاشىعىن اڭساپ جۇرگەن بوزبالا بولسا شە؟ ءتىپتى تارتىمدى. دەسە دە تالايدىڭ ارمانى بولعان بريتاندىق اكتريسا ودري حەپبەرن ايتقانداي, «سەزىم سىيلاۋ – سونى سەزىنۋدەن قۇندىراق». مىنە, سوندىقتان دا سەزىم سىيلاعان سۇلۋعا سۇيسىنبەۋ, تامسانباۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەكىلدى جىگىتتىڭ كوز الدىندا ارۋدىڭ مىڭ قۇبىلىپ, ءاربىر قىلىعى قيالىنان كەتپەيتىن, وزىنە جاراسىپ تۇراتىن ەرەكشە ەركەلىگى وسى ءبىر قوس ىشەكتىڭ قوڭىر ۇنىنە ۇيلەسىممەن تۇسكەن.

وسىدان سوڭ قايتالاپ ايت­قىڭ كەلە بەرەتىن, قوسىلا كەت­كىڭ كە­لەتىن ادەمى ءاننىڭ كەرەمەت قايىر­ماسىنداي, باستاپقى نوتالارعا ورالادى. بۇل ءماجنۇننىڭ ءلايلىنى اڭساعانىنداي اسەر قال­دىرادى ءارى جۇرەكتىڭ اقىلدى جەڭگەنىن جەتكىزەتىندەي. بىراق سول باستاپقى اۋەزدەن اۋەلگىدەي ەمەس, تەزىرەك تومەنگى پەرنەلەرگە ءتۇسۋى قىزدى قيالىندا عانا قۇ­­شىپ جۇرگەن جىگىتتىڭ شۇعىل شە­شىم­گە كەلگەنىن كورسەتەتىن سياق­تى. ياكي بار باتىلدىعىن جيىپ, ىشتەگىسىن سىرتقا شىعارۋعا بەل بۋعان بوزبالانى بويجەتكەننىڭ بەتىن قايتارعانداعى بەينەسىن بايقاۋعا بولاتىنداي. تومەنگى پەرنەلەرگە تۇسكەن سايىن دىبىس قوسىپ, كۇشەيتۋىن عاشىعىنان بەتى قايتقان بوزبالانىڭ تۇلا بويىنداعى الاۋلاعان جالىنىن, بۇلقىنعان جۇرەكتى, جانارىنداعى سويلەپ تۇرعان ءمولدىر مۇڭدى كورۋ ءۇشىن كوكىرەك-كوز كەرەك-اۋ. ەكىنشى رەت تومەنگى دىبىس­تان پەرنەلەردى الماستىرا وتىرىپ جوعارى ورلەۋى – ءسوزسىز نازدانۋدىڭ پاكتىگىنە كوركى كەلىسكەن قىزعا جاراسىپ, ءتىپتى ونى ودان ءارى اجارلاندىرا تۇسەتىنىنە تامسانا ءبىلۋ. ۇستىڭگى پەر­نەدەگى نوتاعا بۇرىنعىسىنان بو­لەكتەۋ توقتاۋى – ءارى ەركە, ءارى سىل­قىم سۇلۋدىڭ سىزىلۋى, سوعان ءسۇيسىنۋى سەكىلدى. كۇيدىڭ جۇرەك قىلىن شەر­تىپ وتەتىن ءتاتتى تۇسى دا وسى. ءبارىن ونەرمەن ءورىپ, سىرلى بوياۋمەن ار­لەي كەلىپ, اياعىندا قولتاڭباسىن قالدىرۋ ءۇشىن سۋرەتشىنىڭ سۇيكەي سالسا دا, كارتيناعا كورىك كىرگىزە كەتەتىن دەتالى سياقتى سالماقتى سازبەن,  كەتكەن كۇننىڭ كورىنىسىمەن باستاعان باستاپقى قالپىندا ءتامامداۋ بار. كۇيشى كۇيدى كوسىلە اياقتاۋىمەن ماڭگىلىك ماحابباتىنداي ولمەيتىن شىعارمانى ومىرگە اكەلۋىنە سەبەپكەر بولعان كەيىپكەرىنە العىس ايتاتىنىن اڭعارتاتىن سەكىلدى.

سەبەبى ءابدىمومىن اتامىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىمىزدەي, كۇيدىڭ كەيىپكەرى – ومىردە بار ادام, قازىر اجارى تايماعان ارداقتى اجە. سوڭعى رەت كەزدەسكەندە: «ساعان دەگەن ماحابباتىمدى ءبارىبىر ەشكىم وشىرە المايدى», دەگەن ەكەن. سودان وسىنداي ىڭكار سەزىم, ءتاتتى ساعىنىش سىيلايتىن قازاق قىزدارىنا كۇيدەن ەسكەرتكىش قۇيعىسى كەلىپتى. ونىسى ورىندالدى دا. ال ءدال وسى «ەركە سىلقىمعا» 2012 جىلى سول كەزدەگى شۋ اۋدانىنىڭ اكىمى, قازىرگى ماجىلىسمەن قوجاحان جاباعيەۆتىڭ باستاماسىمەن ەسكەرتكىش ورناتىلدى. كۇيگە ەسكەرتكىش قويۋ دەگەن بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا بولعان جوق.

البەتتە بۇل – ءبىزدىڭ تىڭ­دار­ماندىق تۇسىنىگىمىزبەن تۇيگەنىمىز, سۋبەك­تيۆتى ءسوزىمىز عانا. ءبىر روماندى 1000 وقىرماننىڭ 1000 ءتۇرلى قا­بىل­دايتىنى سەكىلدى, كۇيگە قۇ­لاق قويعان جاننىڭ قيالى مەن ويىن تار شەڭبەرگە تىعىپ قويۋعا كەلمەيدى. ءبىر ورىنداۋشى وسى كۇيدى تارتقاندا 2-3 جاسار بالدىرعاننىڭ بۇرتيعانى, قاراساڭ كوز تويمايتىن ءتاتتى ءتىلى, ايتقانىنا كونبەي قويعانى ءۇشىن تابان استى ەركەلەپ جىلاي سالاتىنى, سونان سوڭ وبەكتەگەنگە ەرنىن ءشۇرتيتىپ جۇبانا كەتەتىنى ەلەستەيتىنىن ايتىپ ەدى. كەلەسى ءبىر تىڭداۋشى مۇلدە باسقا سەزىمدى باستان كەشۋى مۇمكىن. سەبەبى ءار ادامنىڭ ءوز قالاۋىن كورىپ, سەزىنۋى ءۇشىن «ەركە سىلقىمنىڭ» اۋەنىن تابۋعا 20 جىلىن جۇمساعانىندا جاتقان شىعار. اۆتوردىڭ: «بۇل كۇي – بارشا قا­زاق قىزدارىنداعى قايتالانباس بولمىستىڭ, وبرازداردىڭ جيىنتى­عى», دەۋى سودان.

ماقالانى جازۋ ماقساتىندا اتاسىنىڭ شىعارماشىلىعىنان ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا قورعاعان مەرۋەرت جەلدىباەۆامەن جۇزدەستىك. مەرۋەرتتىڭ اڭگىمەلەۋىنە قاراعان­دا, اتاسىنا بۇل تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ وڭاي بولماعان. ءبىر اۋەن ۇنەمى قۇلاعىنا كەلەدى, ءتىپتى تۇسىنە دە كىرەدى. تۇندە تۇرىپ, نوتاعا ءتۇسىرىپ الا قويايىن دەسە, قاشىپ كەتەدى. نەمەرەسى كۇيدىڭ كوپ ويدان, تەرەڭ تولعانىستان تۋىپ, قاعازعا ءبولىم-ءبولىم بولىپ تۇسكەنىن ايتادى. ويتكەنى مۇندا جاستىقتىڭ جالىنى عانا ەمەس, 20 جىل بويى جيعان ءبىلىمى مەن وردا بۇزار جاستاعى كومپوزيتوردىڭ ءومىر تاجىريبەسى دە كورىنەدى. «ەر­كە سىلقىمنىڭ» ەرەكشەلىگى – ءبىر كۇيدىڭ بىردە شەرتىپ, بىردە توگىپ تارتىلاتىنىندا. ال ومىر­شەڭ بولىپ كەلە جاتقانىن جەكە ورىنداۋعا دا, انسامبلدا تارتۋعا نەمەسە وركەسترگە سالۋعا دا قولاي­لىلىعىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ونەرتانۋشى ءارى دومبىراشى مەرۋەرت تاعى ءبىر سوزىندە:

– تاڭەرتەڭ اتام تارتقان تەمە­كىنىڭ يىسىمەن وياناتىنبىز. ءبىر قولىندا شىلىم, ءبىر قولىندا ۇقىپتى ۇشتالعان قارىنداش بولادى. ەسىكتىڭ الدىندا تۇراتىن ساكىدەگى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ءبىر جاعىنا گازەت پەن «جۇلدىز» جۋرنالىن, ءبىر جاعىنا نوتا پاراق­تارىن شاشىپ, ويلانىپ وتىرادى. بۇل – اتامنىڭ شابىتتى شاعى. ول كىسى شاي قويۋعا كۇنمەن تالاسىپ تۇرعان كەلىنىنە (مەنىڭ اناما): «ساۋلە, اناۋ شولپان جۇلدىزىنا قاراشى. نە دەگەن عاجاپ قۇبىلىس!», دەپ بالاشا تامسانادى ەكەن. «مەنىڭشە, اتامنىڭ شابىت شاقىراتىن مۋزاسى – سول شولپان جۇلدىز سەكىلدى», – دەدى. بالكىم بىردە بۋىرقانىپ تولقىسا, بىردە سىڭعىرلاپ ك ۇلىپ اربايتىن, بىردە بوتاسىن بالە-جالەدەن قورعاۋ ءۇشىن بارىنە باراتىن ادۋىندى ارۋاناعا اينالسا, بىردە شوبەرەسىن يىسكەپ ەمىرەنەتىن مەيى­رىمدى اجەنىڭ كەيپىندەي, مىڭ بوياۋ­­لى ايەل الەمىنىڭ تابيعاتىن ءبىر شىعارماعا سىيعىزعان «ەركە سىل­قىمىن» ناق سونداي شولپان جۇلدىزعا تامسانىپ تۇرىپ تۋدىر­عان شىعار-اۋ...