«جاڭا عىلىمي, تەحنولوگيالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى ءداستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ
جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان).
وڭىردەگى شارۋا قوجالىقتارىنا 1 ملرد. تەڭگەنىڭ مالىن ساتۋعا مۇمكىندىك بەردى
وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت حالىقارالىق «شىڭعىستاۋ-2013» جارمەڭكەسى بولدى. بۇل – ۇلى ابايدىڭ ەلىندە, شىڭعىستاۋدىڭ جەرىندە وسىدان 165 جىل بۇرىن سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ قارقارالى ۋەزىندە باستاۋ العان ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى, جالعاسى ىسپەتتى ەدى.
«جاڭا عىلىمي, تەحنولوگيالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى ءداستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ
جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان).
وڭىردەگى شارۋا قوجالىقتارىنا 1 ملرد. تەڭگەنىڭ مالىن ساتۋعا مۇمكىندىك بەردى
وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت حالىقارالىق «شىڭعىستاۋ-2013» جارمەڭكەسى بولدى. بۇل – ۇلى ابايدىڭ ەلىندە, شىڭعىستاۋدىڭ جەرىندە وسىدان 165 جىل بۇرىن سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ قارقارالى ۋەزىندە باستاۋ العان ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى, جالعاسى ىسپەتتى ەدى.
جارمەڭكەگە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ التاي رەسپۋبليكاسى, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعى جانە ەلىمىزدىڭ الماتى قالاسى, الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ جەتەكشى ماماندارى مەن كاسىپكەرلەرى كەلدى.
بار يگى جاقسىسى, ونەرپازدارى باس قوساتىن, كەلەلى تۇيە, ءۇيىرلى جىلقى, وتارلى قوي ايدالاتىن جارمەڭكە دەسە قازاقتىڭ قانى قىزادى. ءبىز دە جەلپىنىپ جەتكەندە اۋدان ورتالىعى جانىنداعى قاراۋىلتوبە قاراقۇرىم حالىققا تولى ەكەن. اق سەلەۋلى دالاعا اق شاڭقان كيىز ۇيلەر قونىپ, اق تاڭنان ءان-دۋماننىڭ كورىگى, ءجارمەڭكە ساۋداسى قىزىپ سالا بەردى.
شىڭعىستاۋ جارمەڭكەسى اۋدان ونەرپازدارى دايىنداعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىممەن شىمىلدىق ءتۇردى. ۇلتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنان شەرتىلگەن كورىنىستەردى اباي اۋىلى باستادى. سىرباز باسقان جۇيرىكتەرىمەن ءبىرجاننىڭ سال-سەرىلەرى اۋەلەي ءان سالدى. قازاقتىڭ سالتاناتتى سالقار كوشى دە بارلىق ءجون-جوسىعىمەن نايقالا باستى. كەڭگىرباي ءبيدىڭ سوڭىنان ماماي, توقتامىس سىندى جاۋجۇرەك باھادۇرلەر شەرۋى شىقتى. قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ سىندى عاشىقتار جۇبى, ۇلتتىق كيىمنىڭ عاجاپ ءسان ۇلگىلەرىن ۇسىنعان كەربەز قىز-جىگىتتەر توبى ءوتتى. بيىلعى «قازاقستان بارىسى» ايبەك نۇعىماروۆ باستاعان شالقار جولامانوۆ, مۇحيت تۇرسىنوۆ سىندى شىعىس بالۋاندارى شىققاندا الەۋمەت ۇلكەن قوشەمەت كورسەتتى. قازاق ەلىنىڭ كەڭپەيىلدىگى, ىنتىماعى ورىس-سلاۆيان, تاۋ حالىقتارى مەن ورتاازيالىق ۇلىستاردىڭ ءبىر شاڭىراق استىنا جينالۋى ارقىلى كورىنىس تاپتى. سالتاناتتى شەرۋ سوڭىندا مەيمانىن اقپەن قارسى الاتىن قازاق داستۇرىمەن قىمىز بەن شۇبات ۇسىنىلدى.
وسىلايشا, شىڭعىستاۋ جارمەڭكەسى اسىل تۇقىمدى مال كورمەسى-اۋكتسيونى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. جارمەڭكەنىڭ ماقساتى – اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ءتيىمدى ساتۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن «اگروبيزنەس-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى شىعىس وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جىل وتكەن سايىن ىلگەرىلەپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە وبلىس اۋماعىندا 260-قا جۋىق مال فەرمالارى تىركەلگەن. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا 15-16 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنەدى. بۇگىندە وڭىردە ءىرىلى-ۇساقتى مال باسى 4 ميلليوننان اسادى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى قاتارى جۇيەلى تۇردە ارتىپ كەلەدى. وسى شارۋاشىلىقتاردان جارمەڭكەگە 280 مىڭعا جۋىق ءىرى جانە ۇساق مال اكەلىندى.
سوڭعى جىلداردا وڭىردەگى ءونىم كولەمىنىڭ كۇرت ءوسىمى بايقالادى. مىسالى, وبلىستا ەكى جىل بۇرىن ءار اۋدانعا شاققاندا 4 مىڭ توننا ەت وندىرىلەتىن بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 5 700 تونناعا جەتتى. اسىرەسە, 4 جىل بۇرىن العاش رەت شىعىس قازاقستاندا قولعا الىنعان «جايلاۋ» باعدارلاماسى مالشىلارعا ءتيىمدى بولىپ تۇر. بيىلدىڭ وزىندە «ەرتىس» اكك كومەگىمەن 8 مىڭ باس مال الۋعا پايىزدىق ۇستەمەسى تومەن نەسيە بەرىلدى. سونداي-اق, ۇكىمەت ەكى جىل بۇرىن قابىلداعان «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى وبلىسقا اكەلىنەتىن مال سانى كوبەيۋدە. وتكەن جىلى ب اسقا ەلدەردەن 11 مىڭعا جۋىق اسىل تۇقىمدى مال اكەلىنگەن.
شىعىس ءوڭىرى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرقاتار سالالارى بويىنشا كوشباسشى بولىپ وتىر. ماسەلەن, ءسۇت وندىرۋدە رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىندى (جىلىنا 700 مىڭ ليتر) يەلەنسە, ەت وندىرۋدەن ەكىنشى ورىندا كەلەدى. الايدا, مال ونىمدەرىن ءوڭدەۋ جانە ساتۋ ماسەلەسى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ ەت-ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس وڭىردە شيكىزاتتى ءوڭدەۋ كاسىپورىندارىن اشۋ تۋرالى جوبالار قولعا الىنباق. سونداي-اق, وبلىستىڭ برەندىنە اينالعان مارال جانە ارا شارۋاشىلىعىنا جىلىنا 60-70 ملن. تەڭگەدەن سۋبسيديا بەرىلەدى.
قولونەر بۇيىمدارى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قويىلعان جارمەڭكەدە كاتونقاراعاي, زىريان, گلۋبوكوە, شەمونايحا, ۇلان سىندى ارا شارۋاشىلىعىمەن اتى ءمالىم اۋدانداردىڭ بال ونىمدەرى ساۋداعا شىعارىلعان ەكەن. شەمونايحادا وندىرىلگەن «التىن ماي» كۇنباعىس مايى, «يستوك مولوكو» ءسۇتى, كاتونقاراعايدىڭ «اقسۋ-دەن» جشس پانتى ونىمدەرى, «زيموۆە» ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ بالى ءوتىمدى بولدى. ات ابزەلدەرى, ۇلتتىق كيىمدەر, سىرماق, قورجىن, كيىزدەن جاسالعان بۇيىمدار, كادەسىيلار, اعاشتان جاسالعان استاۋ, شارا جانە تاعى باسقا شەبەرلەر مەن ىسمەرلەردىڭ بۇيىمدارى كوزدىڭ جاۋىن الادى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى دۇيسەمباي سەليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراۋىلتوبەنىڭ اۋقىمدى ءبولىگىنە جايعاسقان اسىل تۇقىمدى مال كورمەسى-اۋكتسيونىنا 184 مىڭ قوي,
4 600 ءىرى قارا, 4 400 جىلقى شىعارىلعان ەكەن.
قۋانىش سۇلەيمەنوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «شالاباي» جشس قۇرىلعانىنان بەرگى جەتى جىلدىڭ ءىشىندە 50 باس مالدى 3 مىڭ باسقا جەتكىزىپتى. قىزىل ءجانە اق باس تۇقىمدى ءىرى قارا ءوسىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىق باسشىسى قازاق مال شارۋاشىلىعى-ۆەتەرينارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, مالدى اسىلداندىرۋ ءناتيجەسىندە 25 كانادالىق جانە جاڭازەلانديالىق گەرەفورد, انگۋس تۇقىمدارى الىنعانىن جەتكىزدى. ونىڭ 3 جاسار بۇقاسىنىڭ سالماعى شامامەن 800 كگ تارتادى.
شار قالالىق وكرۋگى كەزەڭسۋ اۋىلىنىڭ «ريزات» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مارات بەيسەنباەۆ «ەدىلباي» قويىن ساۋدالاپ تۇر ەكەن. ءۇش جاسار قوشقاردىڭ سالماعى 120 كگ تارتادى, 75 كگ تازا ەت بەرەدى.
– شارۋاشىلىقتا مىڭ جارىم باس قويىم بار. اسىلداندىرۋ جۇمىسىن ءوزىم جۇرگىزدىم. كومىرقارا ءتۇستى قويلار قىسقا ءتوزىمدى, سويعاندا ەتى اپپاق بولادى. ءبىر مارقانىڭ ءوزى 25-30 كيلوگرامعا دەيىن ەت بەرەدى, – دەيدى مارات.
كۇرشىم اۋدانىنىڭ تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان «قىزىلاششى» شارۋا قوجالىعى باسشىسى قۋانىش كۇدەروۆ جەتى جىل بويى اسىلداندىرىلعان قازاقتىڭ جابى جىلقىسىن الىپ كەلىپتى.
– جابى جىلقىسى قىسقى تەبىنگە, ايازعا ءتوزىمدى. قازىسىنىڭ ەلى كوپ ءتۇسەدى. كەلە سالىپ ءۇش باس جىلقىنى 1 ملن. تەڭگەگە ساتتىم. ۇكىمەتتەن ساتىپ الۋشىلارعا ءار جىلقىعا 118 مىڭ تەڭگەدەن قايتارىلىم بەرىلەدى, – دەدى ول.
شىڭعىستاۋ ءجارمەڭكەسىندە بارلىعى 115 ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى جاسالدى. ماسەلەن, 404 باس ءىرى قاراعا 22 كەلىسىمشارت (205 ملن. تەڭگە), 53 مىڭ باس قويعا 89 كەلىسىم (860 ملن. تەڭگە) جاسالسا, 56 باس جىلقىعا 4 كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. جالپى, ەسەپتە, 1 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجىعا 54 مىڭ باس مال ساتىلدى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ.
بۇل تۇڭعىش رەت وتكەن جارمەڭكە ءۇشىن اجەپتاۋىر كورسەتكىش. ەڭ قوماقتى ساۋدا جاساعانداردىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنان كەلگەن «تاۋ سامالى» شارۋا قوجالىعى بولدى. اتالعان شارۋاشىلىق جارما اۋدانىنان اسىل تۇقىمدى 4 مىڭ قوي ساتىپ الدى.
وڭىرارالىق ينتەگراتسيانى جانداندىرۋدى كوزدەيتىن شىڭعىستاۋ ءجارمەڭكەسى الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن اۋقىمدى شاراعا اينالماق.
دۋمان اناش,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى.