بارشا جاراتىلىس سياقتىلى كومىردىڭ دە كومىردەن وزگەشەلىگى بارى بەلگىلى. ماسەلەن, قاراعاندى مەن ەكىباستۇز كومىرىنىڭ ايىرماشىلىعى از بولماسا, شۇباركولدەگى ءتۇرىنىڭ دە وزىندىك سيپاتى جوق ەمەس. ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى, كۇلدىلىگى وتە تومەن, ياعني سالىستىرمالى تۇرعىدا ايتقاندا, جىلدام جاناتىن كومىر سانالادى. سوندىقتان كەيدە «قاتتى مۇناي» دەپ تە اتالىپ قالادى. كەزىندە اكادەميك ەۆنەي بۋكەتوۆتىڭ ونى سۇيىق وتىنعا دا اينالدىرۋعا بولاتىندىعىنا ءىز سالعاندىعى ءمالىم.
پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
«ءبىز رەسۋرستاردى ەكونوميكالىق ءوسۋدى, اۋقىمدى سىرتقى ساياسي جانە سىرتقى ەكونوميكالىق ۋاعدالاستىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارتىقشىلىعى رەتىندە پايدالانۋعا ءتيىسپىز».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ
جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان).
جاپان دالاداعى جاڭعىرىق
بارشا جاراتىلىس سياقتىلى كومىردىڭ دە كومىردەن وزگەشەلىگى بارى بەلگىلى. ماسەلەن, قاراعاندى مەن ەكىباستۇز كومىرىنىڭ ايىرماشىلىعى از بولماسا, شۇباركولدەگى ءتۇرىنىڭ دە وزىندىك سيپاتى جوق ەمەس. ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى, كۇلدىلىگى وتە تومەن, ياعني سالىستىرمالى تۇرعىدا ايتقاندا, جىلدام جاناتىن كومىر سانالادى. سوندىقتان كەيدە «قاتتى مۇناي» دەپ تە اتالىپ قالادى. كەزىندە اكادەميك ەۆنەي بۋكەتوۆتىڭ ونى سۇيىق وتىنعا دا اينالدىرۋعا بولاتىندىعىنا ءىز سالعاندىعى ءمالىم.
نۇرا مەن ۇلىتاۋدىڭ ارالىعىنداعى سايىن دالا ءتوسكەيىندەگى اتالعان كەنىشتە اشىق ادىسپەن وندىرىلەتىن قازىناعا قازىر سۇرانىس ءوسىپ وتىر.
ويتكەنى, قاي جاعىنان دا پايدالى ەكەنى قىزىقتىرادى. ول تەك ەنەرگەتيكا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مەتاللۋرگياعا جارامدى بولۋىمەن تۇتىنۋشىلارعا تارتىمدى.
مىسال ءۇشىن, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىنىڭ ماماندارى گلينوزەم الۋ تەحنولوگياسىندا قولدانسا, اقسۋ فەرروقورىتپاشىلارى كوكس رەتىندە پايدالانادى. 2008 جىلعا دەيىن قىرتىسى ارشىلعان بەتتە بىردەن ۆاگوندارعا ارتىلىپ, جان-جاققا جونەلتىلىپ جاتاتىن بايلىقتىڭ جاڭا قىرلارىن ۇقساتا ءبىلۋ نازارعا الىندى. كەنىشتەگى ىسكە باس-كوز ENRC كومپانياسىنىڭ كوكس وندىرەتىن زاۋىت قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋى ارقاسىندا قيانداعى ءوندىرىس مەيلىنشە وزگەردى. بۇگىندە شۇباركولدىڭ وزىندە جىلىنا 210-220 مىڭ توننا كولەمىندە وندىرىلەتىن كوكس قازاقستان, رەسەي مەتاللۋرگتەرىنە جىبەرىلىپ تۇرادى. بۇعان دەيىن سىرتتان اكەلىنەتىن ونى قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار ارزانداۋ باعاعا ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك كەڭەيتتى.
وسىندا بۇرىننان ەڭبەك ەتۋشىلەر جالپى العاندا جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا جاڭالىقتار كوپتىگىن بىلەدى. سونىڭ تاعى ءبىرىن ايتقاندا, كومىردى كەزىندەگىدەي كوسىپ الا بەرۋ دوعارىلدى دەۋگە بولادى. ەندى سۇرىپتاپ الۋ تەحنولوگياسى قولدانىلادى. بۇل وتىندىق زاتتىڭ كۇلدىلىگى 5 پايىز مولشەرىنەن اسپاۋىنا جاعداي جاسادى. مۇنداي جوعارى ساپالى ونىمگە اسىرەسە, ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلار تاراپىنان تاپسىرىس كوپ. بۇعان وندىرىلگەن كومىردىڭ ءار 4-ءشى تونناسى كارى قۇرىلىققا جىبەرىلۋى ايعاق. ونشا ءتۇتىن كوتەرىلمەيتىن, قورشاعان ورتاعا زالالسىز وتىن ەكولوگيالىق تازالىق ءۇشىن وتە ءوتىمدى. ولاردىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق , ىشكى رىنوك سۇرانىسى, تالاپ-تىلەگى نازاردا ۇستالادى. مىسالى, كومىردىڭ 40 پايىزى ەلدىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق رىنوگىنا جىبەرىلەدى. ونىڭ ۇساق تۇرىنەن گورى قىزۋى ۇزاعىراق ساقتالاتىن تۇيىرشەكتى, كەسەك-كەسەك بولىكتەرى ءوتىمدى بولۋىنا بايلانىستى 3 ىرىكتەۋ كەشەنى سالىندى. ءىرى سورتتى وسىنداي وتىن اۋىلدىق جەرلەرگە وتە قولايلى بولىپ وتىر.
مىنە, وسىلايشا شۇباركول كومىرىنە تاپسىرىس جىلدان-جىلعا ءوسۋى ءوندىرۋ كولەمىن مۇمكىندىگىنشە ارتتىرۋعا يتەرمەلەۋ ۇستىندە. بيىل باستاپقىدا 8,6 ميلليون تونناسى شىعارىلۋى جوسپارلانسا, بۇل كۇندە مۇنى 9,2 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە كۇش سالىنىپ جاتىر. الداعى جىلى 10 ميلليون تونناعا كوتەرىلسە, 2020 جىلى 20 ميلليون تونناعا دەيىن شىرقاتۋ كوزدەلەدى. ءسويتىپ, وسىناۋ قازىنا يگەرىلۋىنىڭ اۋەل باسىندا-اق جوبالانعان مەجەنى يگەرۋ اقىرى ىسكە اسپاق. وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا تاپ كەلگەن, ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى مۇلدەم جاڭاشا ۇيىمداستىرۋعا تۋرا كەلگەن, سىرتقى رىنوكتا كومىر سياقتى شيكىزاتتىڭ اسا باسەكەلەستىگىندە تانىلۋعا بارىنشا كۇش سالىنعان بۇل جىلدار كاسىپورىنعا وڭاي سوقپادى. كومەك-قولداۋسىز قالعان الىستاعى كەنىش قازىناسىن يگىلىككە جاراتۋ قولعا الىنعان ۋاقىتتا 800 مىڭ تونناسى عانا ءوندىرىلىپ, بۇل كولەم جەتىستىك تۇتىلعان جەڭى