سارايشىق – ۇلى دالا مۇراسى

ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ بۇل باسقوسۋدى ال­تىن وردانىڭ 750, قاسىم حان­نىڭ تۋعانىنا 575, قازاق حان­دىعىنا 555 جىل تولعان تاريحي داتالار قۇرمەتىنە ورايلاستىرىپ, جوشى ۇلى­سى ءھام نوعايلى – قازاق مەم­لە­كەتىنىڭ كىندىك قالاسى بول­عان سارايشىقتىڭ تاريحي­ ماڭىزى, سوڭعى كەزدەرى جۇر­گىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋدىڭ ناتيجەلەرى, قازبا كە­زىندە تابىلعان جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى, قالا تاريحىنا قاتىستى ار­حيۆ­تىك دەرەككوزدەردىڭ جۇيە­لەنۋى, سونىمەن قاتار وسى قالادا وردا تىككەن قاسىم حان­نىڭ ۇلت تاريحىندا الاتىن ورنى تۋرالى كەلەلى كەڭەس وتكىزۋدى قۇپ كورگەن سىڭايلى.

مەكەمە باسشىسى, تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى ابىل­سەيىت مۇقتار مىرزانىڭ اي­تۋىن­شا, وتكەن جىلى مۋزەي-قورىقتىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋ قۇرمەتىنە وراي قا­زان ايىندا «جوشى ۇلى­سى جانە سارايشىق: قازاق مەم­لەكەتتىگىنىڭ باستاۋى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا, قىتاي ەلدەرى­نەن وقىمىستىلار كەلىپ قاتى­سىپ­تى. بۇگىنگى شارا وسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس.

«بۇگىنگى وتكىزىلىپ وتىرعان شارانىڭ ماقساتى: مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ « ۇلىتاۋ – 2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە: «التىن وردانىڭ نەگىزىن قا­لاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت» دەگەن توقتامىن جانداندىرۋ ماقسا­تىندا وتكىزىلىپ وتىر», دەدى ابىلسەيىت قاپيز ۇلى.

 يمپەريالىق ءداۋىردىڭ كۋاگەرى

جيىن بارىسىندا العاش­قى ءسوز تىزگىنىن باستاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانگەلدى ءاب­­جانوۆ: «سارايشىق – ۇلى دا­لانىڭ مۇراسى ءھام مۇرا­تى, حالقىمىزدىڭ يمپە­ريالىق ءداۋىردى باسىنان كە­شىپ وتىرعان زاماندا پايدا بولعان قالا», دەيدى. نەگىزىنەن ال­عاندا التىن وردا ءداۋىرى حال­­قىمىزدىڭ تۇتاس ۇلتتىق بىرە­گەيلىككە ۇمتىلعان تۇسى. دەمەك سارايشىق وسىنداي ۇلى تاريحتىڭ كۋاسى جانە تۇركى تۇقىمداستاردى بىرىكتىرۋشى فاك­تور دەسە, كەلەسى كەزەكتە پىكىر ايتۋ مۇمكىندىگى بۇ­يىر­­عان تانىمال ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى زەينوللا ساماشەۆ: «سارايشىقتىڭ ۇلتتىق ما­دەنيەت پەن تاريحتا الاتىن ور­نى وراسان زور. بۇل قالا تا­ريحى جوشى ۇلىسىنىڭ تاع­دىرىمەن ساباقتاس. حانگەلدى ماحمۇت ۇلى ايتقانداي, سا­رايشىق ءبىزدىڭ يمپەريالىق رۋ­حىمىزدى تىرىل­تەتىن – سە­مان­تيكامىز. سول سەبەپتى وعان ۇلى تاريحتىڭ, ۇلى جول­دىڭ ءبىر پۇشپاعى دەپ قا­راۋىمىز كەرەك. نى­سانعا 1988 جىلدان باستاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىم. ەڭ قيىنى, قالا ورنالاسقان اۋماقتى سۋ شايۋدان ساقتاۋ شاراسى ەدى. بۇل دۇنيە وتكەن جىلى شەشىمىن تاپتى. قازىر زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن كادر-ما­مان ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. بۇل ءىستى ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىن­داعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋني­­ۆەرسيتەتى بازاسىندا قول­عا العان ءجون. ەكىنشىدەن, وت­كەن جىلدىڭ سوڭىندا قابىل­دانعان «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پاي­دا­لانۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا, الدا اتقارىلۋى ءتيىس قازبا جۇ­مىستارى بۇرىنعىداي رەتسىز جۇرگىزىلمەي, قازىل­عان نىساندى كونسەرۆاتسيالاۋ ءىسى تالاپ بويىنشا اتقارىلۋ كەرەك», دەدى.

راسىندا سارايشىق – جوعا­رىدا عالىم اعالارىمىز ايت­قان­داي, التىن وردا داۋىرىندە كوممۋنيكاتسياسى دامىعان, كەرۋەن جولى باسىپ وتەتىن ءىرى ور­تالىق بولعانى انىق. بۇل تۋرالى ابىلعازى ءباھادۇر «سارايشىققا بۇقارادان كوپ كەرۋەن كەلەتىن ەدى», دەپ جاز­عانى بار.

 يسلام قانات جايعان قالا

سونىمەن قاتار ساراي­شىق­تا يسلام ءدىنى كەڭ قا­نات جايعان. «سارايشىق» مەم­­لەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋ­زەي-قورىق باسشىسى ابىل­سەيىت مۇقتاردىڭ «تۇركىستان» گا­زەتىنىڭ 20 اقپان كۇنگى سانىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «سارايشىق قالاسى مۇسىلمان ءدىنىن جوشى ۇلىسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءدىنى دەڭگەيىندە كو­تەر­گەن رۋحاني استاناسى بولدى. وسىندا بەركە حان مەن ءىنى­سى توقاي تەمىر 1263 جىلى مۇ­سىل­مان ءدىنىن قابىلدادى», دەپتى.

ءدال وسى تاقىرىپتى كە­ڭەيتىپ بايانداما جاساعان ۆيس­كونسين-ماديسون ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى, نا­زارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تۇر­كى­­تانۋ جانە قازاق ءتىلى كا­فە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى يۋلاي شاميلوعلىنىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, اراب ساياحاتشىسى يبن بات­تۋتانىڭ دەرەگىندە ايتىلاتىن «بۇل قالادا تۇركىدەن شىق­قان قۇرمەتتى تاقۋا ءدىندار اتا تۇرادى», دەگەن پايىمدى «بۇل كىسى ياسساۋي تاريحاتىنىڭ ءىرى وكىلى سايت اتا بولۋى مۇم­­كىن», دەگەن بولجام ايتتى. سول سياق­تى فلورەنتسيا كو­پەسى ف.پەگالوتيدىڭ دەرە­گىندەگى «سارايشىقتان ۇرگە­نىشكە دەيىن تۇيەلى اربامەن 30 كۇن جۇردىك», دەگەنى جانە جوعا­رىداعى يبن باتۋتانىڭ ء«بىز سا­راي قالاسىنان ات اربامەن 10 كۇن ءجۇرىپ, ساراي-جۋك­كە كەلدىك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتا­لاتىن اعىسى قاتتى وزەن­نىڭ جاعاسىندا گۇلدەنگەن قا­لا ەكەن. الەمدە  باعداتتان كەيىنگى ەكىنشى جۇزبەلى كو­پىر وسىن­دا ەكەن», دەگەن دەرەك­تەرىن يۋ.شاميلوعلىنىڭ اۋزى­نان ەستىدىك.

سارايشىق قالاسى جايلى زەرتتەگەن تاعى ءبىر عالىم قا­رىن­داسىمىز زيباگۇل يليا­سوۆا قالاعا قاتىستى جا­زىل­عان اراب دەرەكتەرىن العا تارتتى. ونىڭ پايىمداۋىن­شا, 1250-1517 جىلدارى مىسىر جانە شام جەرىندە بيلىك قۇرعان ماملۇكتەرمەن التىن وردا اراسىندا ءدىني ءھام تۋىس­تىق تۇرعىدان بايلانىس بول­عان. ياعني, بۇل قارىم-قا­تىناستار 1261-1438 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن. بۇل جايلى 62 اۆتوردىڭ دە­رەك-دايەگى بىزگە جەتىپ وتىر. بۇلاردىڭ اراسىنان ماملۇك سۇلتانىنىڭ سارا­يىندا قىز­مەت ەتكەن وقىمىستى ءال-وماري, ان-نۋايري, قالقا­شان­ديدىڭ ەڭبەگى زور. ال با­ت­ۋ­تا بولسا, سارايشىق بي­لەۋشىلەرىنىڭ سالتاناتى جايلى: ء«اربىر قاتىن كۇيمەلى اربامەن جۇرەدى. كۇيمە شا­تىرى التىن جالاتقان ءسان­دى. اتتارى جىبەك جابۋلى... ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇس­تىندە جىبەك كيىم, باستارىندا شوشاق بورىك كيگەن 4-5 قىزمەتشى ايەل. كۇيمە سو­ڭىندا تۇيە, وگىز جەگىلگەن 300-گە جۋىق اربا, ولاردا قاتىن­نىڭ قازىناسى, دۇنيە-مۇلكى, كيىم-كەشەگى, اس-سۋى ارتىلعان...» دەپ سۋرەتتەپتى.

 حاندار جەرلەنگەن – پانتەون

سارايشىق قالاسىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى تاعى ءبىر ارتىق­شىلىعى – جوشى ۇرپاق­تارىنىڭ تاققا وتىراتىن ساياسي استاناسى بولعانى. تاريحي دەرەكتەردە سايلانعان حاندار «التىن تاققا» وتىرعانى جاي­لى ايتىلادى. سونىمەن قاتار سارايشىق – جوشى ۇلى­سىنىڭ داڭقتى تۇلعالارى, حان-سۇلتاندار جەرلەنەتىن پانتەون بولعان. بۇل جايلى ۆەنەتسيالىق موناح فرا ماۋرانىڭ 1459 جىلى جاز­عان ەڭبەگىندە انىق ايتىل­عان. سونداي-اق قالا ورنى­نا ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىسىن جۇرگىزگەن ن.ارزيۋ­توۆ پەن گ.پاتسەۆيچتەر ءبىر اۋىز­دان «التىن وردا حاندارى سارايشىقتا جەرلەنگەن» دەگەن ءپاتۋا ايتسا, قازاق عالىمى ءا.مارعۇلان 1524 جى­لى ومىردەن وتكەن اتاقتى قاسىم حان وسى قالادا جەرلەنگەن دەگەن توقتام ايتىپتى.

كەرەكۋلىك مولدا ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز ايتقانداي, قا­زاقتىڭ اۋزىن اققا تيگىزگەن قاسىم حان ۇلت تاريحىندا ورنى زور تۇلعا. بيىل تۋعانىنا 575 جىل تولىپ وتىرعان قا­زاق تاريحىندا «قاسىم حان­نىڭ قاسقا جولى» دەگەن ماڭ­گىلىك  مۇرا قالدىرعان قاسىم جانىبەك ۇلى جايلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان اتىعاەۆ بايانداما جا­سادى.

اۋەلگى ءسوزىن قاسىم حان­نىڭ ۇلت تاريحىنداعى ءرولى جايلى ايتۋدان باستاعان عا­لىم, قازاقستاننىڭ ەتني­كالىق اۋماعىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا ەڭ ۇلكەن ەڭبەك سى­ڭىر­گەن تۇلعا ەكەنىن ايتىپ: «تۇلعانىڭ ەڭبەگى مەن مۇراسىنا ادال باعا بە­رۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. وسى ۋا­قىتقا دەيىن حاننىڭ ەسىمى بەرىل­گەن بىردە ءبىر ەلدى مەكەن, وقۋ ورنى, كوشە اتى جوق, ەسكەركىش تە ورناتىلمادى» دەدى. سونداي-اق قاسىم حاننىڭ دۇنيەدەن وتكەن جىلىنا دا ءالى تالاس بار ەكەن. «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 1969 جىلعى ن.مينگۋلوۆ جاساعان اۋدارماسىندا حان حيجرانىڭ 924 جىلى قايتىس بولدى دەسە, ا.ۋرۋنباەۆ باستاعان وزبەك وقىمىستىلارى جوعارىداعى ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىنا سۇيەنىپ قاسىم حان حيجرا 924 (1518) جىلى دۇنيەدەن ءوتتى دەپتى. سوڭعى نۇسقا دۇرىس, – دەيدى نۇرلان ادىلبەك ۇلى.

 سارايشىقتىڭ 1741 جىلعى جوسپارى تابىلدى

جيىن بارىسىندا ايتىل­عان قۋانىشتى جاڭالىقتىڭ ءبىرى ورتا­عا­سىرلىق سارايشىق قالا­شىعىنىڭ 1741 جىلعى جوس­پارىنىڭ تابىلۋى. اتالعان تاقىرىپتا بايانداما جاساعان اتىراۋ وبلىسى «تاريحي جانە مادەني مۇرانى زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇ­قام­بەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى قۇندى قۇجات وتكەن جىلى رەسەي مەم­لەكەتتىك اسكەري-تاريحي ار­حيۆىنەن تابىلعان ەكەن. جوس­پاردىڭ ماشتابى 50, بەتىندەگى ماتىندەر ءحVىىى عا­سىر­­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قولدانعان شاپشاڭ جازۋ ۇل­گىسىمەن بەرىلگەن.

ء«بىزدىڭ ويىمىزشا جوس­پار ورتاعاسىرلىق ساراي­شىق قالاشىعىنىڭ جانى­نان بەكىنىس سالۋ ءۇشىن جاسال­عان. ويتكەنى, ورىنبور كوميس­سياسىن باس­قارعان ۆ.تاتي­ششەۆتىڭ جايىق (ورال) قالا­شى­عىنان تومەن اۋماقتى قور­عاۋ ماقساتىندا قامالدار مەن بەكىنىستەر سالىپ, وعان اس­كەري پولك جانە دۆوريانداردى تارتۋ جوباسى 1739 جى­لى ماقۇلدانعانى بەلگىلى. ءدال وسى جوبا اياسىندا بۇل جوسپار جاسالعان بولۋى مۇم­كىن», دەيدى مۇقامبەتقالي كيپيەۆ.

قالاي دەسەك تە, بۇل جوس­پار كونە سارايشىقتىڭ تاريحي توپوگرافياسىن تانىپ بىلۋگە تاپتىرماس قۇندى ەڭ­بەك ەكەنى انىق.  مىسالى, جوس­پاردا جايىق جانە سا­ران­چينكا وزەندەرى ورتاسىندا ورنالاسقانى, سونى­مەن قاتار ىشكى بەكىنىسى «كرەمل», سىرتقى قورعاندى «بەلو گورود» دەپ اتاۋى قا­لا قۇرىلىمىن انىقتاۋعا مۇم­كىندىك تۋدىرۋدا كورىنەدى.

 * * *

وسىلاي جارتى كۇنگە سو­زىل­عان جيىن سوڭىندا قا­تىسۋشىلار  تومەندەگى ۇسى­نىستاردى قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, سارايشىق مۋ­زەي-قورىعى وتكەن جىلى باس­تاعان جوشى ۇلىسىنا قاتىس­تى عىلىمي-زەرتتەۋ ەكس­پە­ديتسياسىن جالعاستىرۋ; ال­تىن وردانى ۇلىقتايتىن عى­لىمي-زەرتتەۋ بويىنشا كون­كۋرس جاريالاۋ; مۋزەي-قورىق جۋرنالىن شىعارۋ; «ەل بيلەۋشىلەرى» اللەياسىن جاساۋ; قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ساراي كەشەنى, ونىڭ قاقپاسى, مازارىن قالپىنا كەلتىرۋ تاعى باسقا.

وسىنداعى ۇسىنىستاردى قولداي وتىرىپ, ءوز ويىن ايتقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەيبىت مامىراەۆ, ات­قا­رىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالار وت­كەن جىلى قابىلدانعان «تا­ريحي-مادەني مۇرا وبەك­تى­لەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا جا­سال­عانى دۇرىس دەگەندى اي­تىپ: «ناقتىراق ايتقاندا, بۇ­دان بىلاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستار بۇرىنعىداي رەتسىز جۇرگىزىلمەۋى كەرەك. سون­دىقتان وسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ اتقارىلۋ تەتى­گىن انىقتاپ, جۇمىستى جۇيە­لەگەن دۇرىس», دەدى بەيبىت باي­ماعامبەت ۇلى.

باسقوسۋدى قورىتىن­دى­لاعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس قارساقبايقىزى دا كوپشىلىك قابىلداعان ۇسى­نىستارعا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتىپ, بۇگىنگى شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە ري­زاشىلىق ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار كوپشىلىك قاۋىم ءىس-شارا اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ورتاعاسىرلىق سارايشىق – قازاق ەلىنىڭ استاناسى» اتتى جىلجىمالى كورمەنى تاماشالادى.