قازاق جاۋىنگەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت

1941 جىلى ەۋروپانىڭ نەمان وزەنى وتكەلى ماڭىندا قورشاۋدا قا­لىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن قاراپايىم قا­زاق جاۋىنگەرى, جايىق بويىنداعى شا­عىن اۋىلدىڭ تۋماسى سەيىلحان عاب­دۋل­ليننىڭ 1939 جىلى الماتىدان باس­تالعان اسكەري جولى ونى پرەن, كاۋ­ناس, ساكسونيا, درەزدەن ماڭىنداعى بۋ­حان­ۆالد لاگەرلەرىنە, ەڭ اقىرى بەلگيانىڭ تسۆارتسبەرگتەگى كومىر شاحتاسىنا دەيىن جەتكىزگەن ەكەن.

ءسويتىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ بۇكىل ازاپتى جىلدارىن ءبىر ادام­داي-اق باسىنان وتكەرگەن, اقىرىندا 1944 جىلى 4 ساۋىردە بەلگيانىڭ جەراستىنداعى شاحتاسىنان كومىر تيەگەن ۆاگونەتكامەن قاشىپ شىققان سەيىلحان عابدۋللين بوستاندىققا جەتتىم-اۋ دەپ كەۋدەنى كەرە ءبىر دەمالعانىمەن دە قاسىرەتتى بۇل جولدىڭ قازاق ەلى تاۋەل­سىزدىككە جەتكەن 1991 جىلعا دەيىن سوزى­لاتىنىن «506885» ءنومىرلى تۇتقىن ويلاماعان دا شىعار.

مىنە, سول بوستاندىق اسپانىن العاش كورگەن, ءوزى وداقتاستار اسكەرىنەن قۇرا­مىند­اعى امەريكا جاۋىنگەرلەرىمەن بىر­گە ازات ەتكەن ەل – بەلگيا كورولدىگى قارت جاۋىنگەردى كوزىنىڭ تىرىسىندە بىر­نە­شە رەت قۋانتتى. العاش رەت 1998 جىلى 6 قازاندا جولدانعان وپگلاببەەك قا­لا­سى­نىڭ دۋماسى جانە قالا مەرىنە قاراستى ءبو­لىمنىڭ باستىعى حات ارقىلى 1944 جىلى 28 قىر­كۇيەك­تە ءوز قالاسىن ازات ەت­كە­نى ءۇشىن شىن نيەتتەن العىس ايتىپ حات جول­دادى.

ودان سوڭ جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي 2005 جىلى 12 ساۋىردە سول وپگ­لاب­­­بەەك قالاسىنىڭ مەرى بەنني سپرەۋ­ۆەرس وسىنداي مازمۇندا العىسى مەن سىي­­­­لىعىن جولداپ, ونى سول كەز­دە­گى اۋدان اكىم­ىنىڭ ورىنباسارى دوس­جان مەڭ­د­­ى­گەرەەۆ ەكەۋمىز تابىس­تاپ, قۋانت­قا­نى­­­مىزدى ەرەكشە مارتەبە سانايمىز. ويت­­­كەنى قارت جاۋىنگەردى ءوزى قورعاپ, قا­نىن توككەن كەڭەس وداعى ءستاليننىڭ قان­دى №217 بۇيرىعىنان اسا الماي, تۋعان جەرىندە جۇرسە دە مۇن­داي از-ماز قۋا­نىش­تاردى دا وعان قيما­عان ەدى. وسى جاي­لار­دىڭ بارلىعىن جازىپ, بەلگيانىڭ قازاق­ستانداعى ەلشىلىگىنە حات جولداعان, بۇگىن­دە اقتاۋدا تۇراتىن مايدانگەردىڭ ۇلى قاجىمۇرات حايرۋشوۆتىڭ ەڭبەگى ەش كەتپەدى.

كورولدىكتىڭ وكىلى 2019 جىلدىڭ 4 قازانىندا اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدا­نى توپىراعىنا تابان تيگىزىپ, ەلتاي اۋىلىنداعى سەرجانت سەيىلحان عاب­دۋل­لين بەيىتىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. سەبەبى بۇل ەلدىڭ, سونىڭ ىشىندە قالانىڭ ازات ەتىلگەنىنە 2019 جىلعى قىركۇيەكتە 75 جىل تولعان ەكەن.

شەتەلدىك قوناقتى اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدانى اكىمى مەيىرىم قالاۋي قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن تۇتاستىعىن قورعاۋعا قاتىسقان ۇلتتىق باتىرلارى – سىرىم, يساتاي-ماحامبەت, جيەمبەت, مالايسارى, مۇرات جورتقان دالانىڭ بۇگىنگى تىنىسىمەن تانىستىردى.

ەلشى الەكسي دە كرومبريۋگحە دە پيكەندالدىڭ اتاسى مەن اكەسى دە وسى شاحتادا جۇمىس ىستەپ, ءوزىنىڭ بالالىق شاعى سەيىلحان اعامىزدىڭ سوعىس جىل­دارىندا پارتيزاندىق قۇرعان اي­ماقت­ا ءوتىپتى. بۇل تۋرالى ەلشى مىرزانىڭ ءوزى جاڭا مادەنيەت ۇيىندە اۋدان حالقى­مەن اشىق-جارقىن كەزدەسۋدە ەرەكشە تولعانىسپەن اڭگىمەلەدى. ويتكەنى سول ءبىر سوعىستىڭ سالدارىنان بۇل ەلدە دە كوپتەگەن جاننىڭ ءومىرى قيىلىپ, وتباسىلار شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن.

وسىنداي ىستىق ىقىلاسقا تولى كەزدەسۋگە سەبەپشى بولعان مايدانگەردىڭ ۇلكەن ۇلى قاجىمۇرات ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولعان اكە رۋحىن ارداقتاپ, ەكى تىلدە باسىلعان «قيلى تاعدىر» (ا.جۇماش ۇلى مەن ن.دۇكەنباي) اتتى قوس كىتاپ پەن دەرەكتى فيلم شىعارعان.

«ازاپتان قاشىپ شىققان اكەم جات جەردە جۇرگەندىكتەن وعان ۇستىندەگى تۇر­مە كيىمىن جەدەل اۋىستىرۋ جەڭىلگە تۇس­پەپ­تى. سودان ورماندا تۇراتىن ءبىر قارت ەرلى-زايىپتىلار كومەكتەسىپ, ەسكى دە بول­سا وزدەرىنىڭ بارىن كيگىزگەن ەكەن. اكەم قاشقىن جاۋىنگەرگە قامقورلىق كورسەتىپ, ەلگە ورالۋىنا جاعداي جاسا­عان بەلگيالىق وتباسىنا ءومىر-باقي قارىز­دارمىن دەپ ءوتتى. مەن اكەمنىڭ ولار­دى قالايدا تاۋىپ, العىس ايتۋىم كەرەك دەگەن تىلەگىن ەسىمنەن شىعارماي كوپ جۇمىستاندىم. بىراق تابۋ مۇمكىن بول­ماد­ى. ەلشى مىرزا, بۇگىن سىزگە قازاقى ىشىك كيگىزىپ, سول اكە الدىنداعى پارىزدان قۇتىلعىم كەلەدى» دەپ, قاجەكەڭ قوناقتى ورتاعا شاقىرىپ, سىي كورسەتتى. ونىڭ جۇبايىنا دا ۇلتتىق كيىم ۇسىندى.

نەگىزى جاۋىنگەر ءارى پارتيزان سەيىل­حان عابدۋللين ءجۇرىپ وتكەن وپگ­لاببەەك, بوۆەرلوو, سولتۇستىك فران­تسيا­دا­عى سانت-اماند, مارسەل, يتاليانىڭ سيتسيليا, ساردينيا, مرامور تەڭىزىمەن تۇركيا ارقىلى قارا تەڭىز, ودەسسا جولدارىنىڭ بارلىعى بۇگىندە ەرتەگى سياقتى. بىراق بۇل قولعا تۇسكەن, ودان قاشىپ شىعىپ, قار­سى­لاسۋ مايدانىندا سوعىسقان جاۋىنگەر قازاق جىگىتىنىڭ ازاپتى جولى بولسا دا, ونىڭ سونشا قيىندىققا ءتوزىپ, ونەگەلى ءومىر يەسى اتانۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەدى. ويتكەنى جاۋ قولىنا تۇسكەن تۇتقىن رەتىندە سەنىمسىزدىك تانىتىپ, قاداعالاپ وتىرعان كەڭەس وداعى كەزىندە ونىڭ تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق تاربيەلەۋى كىم-كىمدى دە تاڭداندىرماي قويمايدى.

مۇڭدى ەستەلىككە تولى جىلى جۇزدە­سۋد­ىڭ سوڭىندا سەيىلحان عابدۋلليننىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كۇلاش, قاجىمۇرات, مارات, زياش, مۇحيت, الىپتەن تاراعان نەمەرە-جيەن, شوبەرەلەر ورتاعا شىققاندا, اللام كوپسىنبەسىن, ءتىپتى ساحناعا سىيماي كەتتى. بۇل ءبىر تولعانىستى جاعداي جينالعان قاۋىمعا, سونىڭ ىشىندە شەتەل­دىك قوناقتارعا ەرەكشە اسەر ەتتى. سول ارادا ەلشى مىرزا «مەن ءسىزدى جاقسى كورىپ كەتتىم» دەپ اعىنان جارىلىپ, اعامىزعا ريزاشىلىقپەن قولىن ۇسىندى.

وسى اسەرلى كەزدەسۋدە اۋداندىق ار­دا­گەر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى وتەپ نۇ­ري­ەۆ, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى باعىت ەڭسەپوۆ ەستەلىكتەر ايتىپ, كەنت تۇر­عى­نى امانتاي قاجەنوۆ ەكى ەل اراسىندا بايلانىس, سونىڭ ىشىندە يندەربور مەن وپگلاببەەك باۋىرلاس قالالار بولسا قايتەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. بۇل ساۋال­دار­عا ەلشى ىقىلاسپەن جاۋاپ بەرىپ, ءوزىن جىلى قابىلداعان بارشا حالىققا العى­سىن جاۋدىردى.

ءسويتىپ سوناۋ سوعىس جىلدارىنداعى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ۇرپاعى الىستان كەلگەن قوناقتى شىنايى ىقىلاس-نيەتپەن قارسى الىپ, ريزا ەتتى. بۇل – 1944 جى­لعى مايدان دالاسىنداعى دوستىق پەن سىي­لاس­تىقتىڭ شۋاعى وسى كۇنگە دە تارا­عا­نىنىڭ كورىنىسى.

سۇيەۋ حالىقوۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

اتىراۋ وبلىسى,

يندەر اۋدانى