مايەگى مىعىم مادەنيەتكە تۋريستەر دە قىزىعادى

– مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى, بيىلعى جىل – شىمكەنتتىكتەر ءۇشىن ەرەكشە جىل. ويتكەنى شىمكەنت شاھارى 2020 جىل­عى تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى بو­لىپ جاريالاندى. شىن مانىندە, بۇعان قۋانىپ جاتقاندار از ەمەس. وسى اتاۋ­­لى جىلعا بايلانىستى ءۇشىن­شى مەگاپوليستە قانداي ءىس-شارا­لار ۇيىم­داس­تىرىلماق؟ العاشقى ساۋالدى وسى­دان باستاساق.

– ەڭ الدىمەن شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن وسى مەرەيلى مەرەكەمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. شىمكەنت – ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, قۇت قونعان كيەلى مەكەن! شىمكەنتتىڭ تمد-نىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىن يەلەنۋى سۇيىكتى قالامىزدىڭ دامۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىن. ءمان-ماڭىزى زور بۇل شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە بارشا شىمكەنتتىكتەر جۇمىلا كىرىسىپ, اتسالىسۋى قاجەت. شىمكەنتتە «تمد-نىڭ مادەني استاناسى» جىلىنا وراي 34 ءىس-شارا بەكىتىلدى. رەسمي اشىلۋىن 22 ناۋرىزعا جوسپارلاپ وتىرمىز. اشىلۋ سالتاناتى شىمكەنتتەگى 18 مىڭ ادام سىياتىن ورتالىق ستاديوندا وتپەك. بۇدان بولەك, وسى مەرەيلى شارامەن ورايلاستىرىپ, قالامىزدا شوقتىعى بيىك ءىرى شارالار ۇيىمداستىرىلماق. اتاپ ايتساق, عۇلاما ويشىل ءارى عالىم ءابۋ-ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا جانە كەمەڭگەر اقىنىمىز اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق تمد جوو-نىڭ فورۋمى, تمد ەلدەرىنىڭ وپەرا جانە سيمفونيالىق وركەسترلەرىنىڭ فەستيۆالدارى, «دۋشا ەۆرازي» فەستيۆالى, شاتتىققا تولى ءتۇرلى گالا-كونتسەرتتەر مەرەكەنىڭ اجارىن ارتتىرا تۇسپەك. ۇلى جىبەك جولى ءداستۇرى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ كورمەسى, تمد ەلدەرى ۇلتتار تسيركىنىڭ ونەرلەرى دە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى دەگەن ويدامىز. شىمقالانىڭ شىرايىنا شىراي قوساتىن باسقا دا ءىس-شارالاردى تاماشالايتىن بولامىز. قىسقاسى, شىمكەنتتىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن, تۇرعىندارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىن تمد ەلدەرىنە جان-جاقتى پاش ەتسەك دەيمىز. 

–  مەرەكەلىك شارالارعا دايىندىق بارىسى قالاي؟

–  ارينە قازىر قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. بارلىق ءىس-شارالارعا ۇلكەن-كىشى دەمەي جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىز, ول ءۇشىن ارنايى شتاب قۇردىق. بۇل شتابقا قالا اكىمى رەتىندە جەتەكشىلىك جاسايمىن. وعان ءار سالادان مامانداردى تارتىپ, دايىندىعىمىزدى پىسىقتاپ, زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزدىك. قالانىڭ كورنەكى جەرلەرىن ارالاپ شىقتىم. قازىر مەرەكەگە ازىرلىك نەگىزىندە بەس باعىت بويىنشا جوسپار جاسادىق. ءبىرىنشى كەزەكتە, قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان نىسان­دار­دىڭ سىرتقى كەلبەتى, شاھاردىڭ كۇن­دىزگى جانە تۇنگى شىرايى, قالا تازا­لى­عى, مىنە, وسى ماسەلەلەر بويىنشا تيا­ناقتى باقىلاۋ جۇرگىزدىك. اتى ايتىپ تۇرعانداي, مادەني استانا بولعان سوڭ, ءبىز ءوز مادەنيەتىمىزدى بارلىق سالا­دا ۇيالمايتىنداي ەتىپ كورسەتۋىمىز كەرەك. ەكىنشى كەزەكتە, تۋريستىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ­دە­مىز. شىمكەنت – بۇرىننان تۋريس­تەر­گە تارتىمدى شاھار, قالامىزدا ءزاۋ­لىم قوناقۇيلەر, ءدامحانالار بار, دەندرو­ساياباق, زووباق, تاعى باسقا كورىكتى ورىن­­دار جەتەرلىك. ولار شىمكەنتتىڭ شى­نايى ماقتانىشى, قالاعا كەلگەن قو­ناقتارعا دا ەرەكشە جىلى شۋاق, ەستەن كەتپەس ادەمى اسەر سىيلايتىنى راس. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەمەگەن. ياعني ارقايسىسى ءوز قازانىندا قايناپ, ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتىپ جاتىر. ەندىگى ماقساتىمىز – وسى تۋريستىك مارشرۋتتاردى بىرىكتىرىپ, جۇيەلەپ, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتۋ.

قالانىڭ كورىكتى ورىندارىن كورسەتەتىن ارنايى تۋريستىك مارشرۋت اشۋدى دا جوس­پارلاپ وتىرمىز. ول مارشرۋتتاردىڭ اراقاشىقتىعى 30 مينۋتتان بولادى. 

– تۋريست دەمەكشى, قالاعا كەلگەن قوناقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە ما­ڭىز­دى. بۇل رەتتە تۋريستەردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قانداي شارالار قولعا الىنۋدا؟

– شىمكەنت – زاماناۋي مەگاپوليس رەتىندە كۇننەن-كۇنگە گۇلدەنىپ, ەلى­مىزدىڭ ابىرويىن, مەملەكەتىمىزدىڭ كەل­بەتىن اسقاقتاتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە, ەڭ باستىسى, قالا قاۋىپسىزدىگى – باستى نازارىمىزدا. قازىرگى تاڭدا شىمكەنتتە العاش رەت تۋريستىك پوليتسيا ءبولىمى قۇرى­لىپ جاتىر. وعان شىمكەنت قالا­سى پوليتسيا دەپارتامەنتى كونكۋرس جا­ريالاپ, مامانداردى ىرىكتەپ الۋدا. سوسىن قالامىزدا كولىك كوپ, اۆتوتۇ­راق­تار ماسەلەسى تۋىنداماس ءۇشىن پولي­تسيا دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ, ءار عي­ماراتتىڭ الدىندا كەزەكشىلىك قويامىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قالاداعى پولي­تسەي­لەردىڭ قىزمەتتىك كولىكتەرى دە جاڭا­رۋدا, «تمد-نىڭ مادەني استاناسى» جى­لىنا وراي, جاقىندا شىمكەنتتىك ءتارتىپ ساقشىلارىنا 100 ارنايى كولىك بەرىل­گەن ەدى. ەندىگى رەتتە پوليتسەيلەر دە تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن بارىنشا قىراعىلىق تانىتاتىن بولادى. تاعى ءبىر ايتقىم كەلگەنى, ناۋرىز مەرەكەسىندە ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى 4-5 كۇن دەمالاتىنى بەلگىلى. شىمكەنتتە بۇل كۇندەرى جەر بۋسانىپ, كۇن جايناپ-جارقىراپ تۇرادى. ناۋرىز الاڭىندا ارنايى ەتنواۋىل بوي كوتەرەدى. وندا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى, حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحى تانىستىرىلادى. بۇعان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە ۇلكەن قولداۋ كورسەتەمىز دەپ وتىر. يپپودروم الاڭقايىندا دا ءتۇرلى مەرەكەلىك شارالار, جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى «اشىق اسپان» فەستيۆالى بولادى. وسى دەمالىس كۇندەرىندەگى مەرەكەگە تەك شىمكەنت توڭىرەگى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دە قوناقتار كوپتەپ كەلەدى دەپ ويلايمىز. قازىر ءبىز اۆياتاسىمالداۋشى كومپانيالارعا ناۋرىزداعى مەرەكە كۇندەرىنە قوسىمشا رەيستەردى اشۋعا ۇسىنىس جاسادىق. 

– حالىقارالىق يۋنەسكو ۇيىمى تاياۋدا شىمكەنتتىڭ 2200 جىلدىق تاريحىن رەسمي تۇردە بەكىتتى. وسى ورايدا ميل­ليوندى قالا تۇرعىندارى شىم­كەنت­تىڭ كونە بولىگى – «ەسكى قالا­شىق­­تاعى» تسيتادەلدىڭ قۇرىلىس جۇ­مىس­­تارى, سونىڭ توڭىرەگىندەگى تۇرعىن ۇي­­لەر­دىڭ بولاشاعى جونىندە بىلگىسى كە­لە­دى. وسى تۋرالى تارقاتىپ ايتا كەتسەڭىز... 

– شىمكەنت قالاسى قازاقستاننىڭ كونە قالالارىنىڭ ءبىرى ەكەنى رەسمي ناقتىلانىپ, قالانىڭ 2200 جىلدىق تاريحى بەكىتىلدى. يۋنەسكو بۇل داتانى بيىل وتەتىن حالىقارالىق مەرەيتويلار تىزىمىنە ەنگىزدى. مۇنداي شەشىم بىلتىر فرانتسيا استاناسىندا وتكەن يۋنەسكو-نىڭ 40-شى باس كونفەرەنتسياسىندا قابىلداندى. ارينە «ەسكى قالاشىقتا» شاھاردىڭ وتكەنىن ايقىنداپ, تەرەڭ تاريحىنا بويلايتىن تاريحي جادىگەرلەر از ەمەس. قازىر وندا قۇرىلىس جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە ول جەر قىزۋ قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان. ءسوز جوق, عاسىرلار توعىسقان تسيتادەل قالانىڭ نەگىزگى تۋريستىك نىساندارىنىڭ ءبىرى بولماق. وندا امفيتەاتر, ەجەلگى مۇراجاي مەن گالەرەيالار بوي كوتەرىپ, قالانىڭ كوركىنە اينالادى. جوسپار بويىنشا ەسكى قالا بەكىنىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى وسى جىلى اياقتالادى. تسيتادەلدىڭ ما­ڭايىن­داعى ەسكى ۇيلەرگە كەلسەك, ولار­دى ءدال قازىر بۇزىپ تاستايمىز دەپ ايتا الماي­مىن. قالانىڭ باس جوسپارى بو­يىنشا ءالى دە وزگەرىستەر بولادى, سودان سوڭ جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالۋ جايىن تال­قى­لا­ماق نيەتتەمىز. 

– «تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالادى» دەگەن ەجەلگى ءسوز بار. شىمكەنت تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى بولعان سوڭ كەلەتىن قوناقتاردى كۇتىپ الۋ ماسەلەسىنە ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. ياعني تۋريستەردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي جايلىلىق, قىزمەت ساپاسى, قوناقتاردى تاسىمالداۋ, ولاردى الىپ جۇرەتىن ازاماتتاردىڭ شەت ءتىلىن ءبىلۋى سەكىلدى ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. وسى باعىتتا قوسىمشا جۇمىستار اتقارىلا ما؟ 

– تاياۋدا شىمكەنت قالاسىنىڭ اسسامبلەيا مۇشەلەرىمەن كەزدەستىم. ءوزىڭىز ايتقانداي, ولارمەن كەزدەسۋدە تەا­تر تاقىرىبىندا كەلەلى اڭگىمە وربىتتىك, ساحنالىق كيىمدەرىن جاڭالاۋ جايى دا نازاردان تىس قالمادى. الداعى ناۋرىز مەرەكەسىنە دەيىن ساحنالىق كيىمدەردى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز. بيىل الەم تۋريستەرىنىڭ نازارى شىمكەنتكە اۋادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قىزمەت ساپاسى دەپ جاتىرسىز عوي, وسى جىلى شىمكەنتكە سىيىمدىلىعى ۇلكەن 500 اۆتوبۋس ساتىپ الۋ جوسپارىمىزدا بار. الداعى مامىر ايىندا قالانىڭ كورىكتى ورىندارىن ارالايتىن ارنايى تۋريستىك مارشرۋت اشپاقپىز. قازىر قوعامدىق كولىكتەردەگى كوندۋكتورلاردىڭ كيىمى دە بىرىڭعاي ەتىپ دايىندالۋدا, ولاردىڭ گالستۋكتەرىنە دەيىن ەرەكشە ديزاينمەن جاسالماق. كوندۋكتورلاردىڭ مادەنيەتىنە دە بەيجاي قارامايمىز. ولاردىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋى بو­يىنشا ارنايى سەمينار وتكىزبەكپىز. جالپى, قالاداعى ءىرى ءىس-شارالارعا شەت ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ۆولونتەرلەردى تارتۋ دا جوسپارىمىزدا بار. 

– مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى, وسىناۋ ءىس-شارالار اكىمدىكتىڭ عانا اتقا­راتىن جۇ­مىسى ەمەس, مەنىڭشە. بۇعان قالا تۇر­عىندارى دا اتسالىسۋى قاجەت دەپ وي­لايمىن. بۇل رەتتە شىمكەنت­تىك­تەر­گە ايتارىڭىز بار ما؟

– دۇرىس ايتاسىز, بۇل – ءبارىمىزدىڭ بىر­لىگىمىزدى, ەلدىگىمىزدى كورسەتەتىن شارا. شىم­كەنتتى كوپشىلىك قوناقجاي قا­لا, تۇر­عىندارى ەڭبەكقور ءارى جايدارى كوڭىلدى دەپ باعالاپ جاتادى. وعان ەشكىم قارسى داۋ ايتپاس. دەگەنمەن, وسىنداي ايتۋلى شارا كەزىندە بارلىق سالادا دا ۇلگى بولارلىق ىستەرىمىزدى كورسەتەيىك. مادەنيەتتىلىك تەك كونتسەرت قويۋمەن عانا شەك­تەلەدى دەسەك, قاتەلەسەمىز. وسى ورايدا قالا تازالىعىنا ءاربىر تۇر­عىن جاۋاپتى بولۋى قاجەت. جوعارى ما­دەنيەت­­تىلىك تازالىقتان باستالادى. الدا قالانى اباتتاندىرۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرەمىز, تازالىق شارالارىن ءجيى ۇيىم­داستىرامىز. سونداي-اق ميل­ليون تۇرعىنى بار قالاعا ميلليون كوشەت وتىرعىزۋ جوباسىن قولعا الماقپىز. بۇل قورشاعان ورتاعا, سۇيىكتى قالامىزعا دەگەن قامقورلىق پەن مادەنيەتىمىزدى جوعارىلاتا تۇسەدى دەپ ويلايمىن. بارشا شىم­كەنتتىكتەرگە ايتارىم, ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنىپ, مادەني استانا جىلىن ابىرويمەن وتكىزۋگە حال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوسايىق دەگىم كەلەدى.