بالا قاۋىپسىزدىگىنە – باستى نازار

ءيا, وكىنىشكە قاراي جاسوس­پىرىم­دەر اراسىندا بولماشى داۋ­دان باستالعان جانجالدىڭ سوڭى بىرەۋىنىڭ مايىپ بولۋىنا سوقتى­راتىن وقيعالار جيىلەپ تۇر. بالا­لاردىڭ ءومىرى, دەنساۋلىعى جانە ءال-اۋقاتى – ەلىمىزدە باسىم­دىق بەرىلىپ وتىرعان باعىتتىڭ ءبىرى. دەگەنمەن, بۇگىنگى تاڭدا نازار اۋداراتىن, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ جۇمى­سىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بار.

مىسالى, بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, سونىڭ ىشىندە جىنىس­تىق قول سۇعۋشىلىقتان قور­عاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەسى, بالالار ءسۋيتسيدىن الدىن الۋ تەتىكتەرىنىڭ ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەمەۋى وزەكتى. تەك سوڭ­عى جىلدا تۇركىستان وبلىسىندا پروكۋرورلار كامەلەتكە تول­ماعاندار تۋ­رالى زاڭنامانى بۇزۋ­دىڭ 120-دان استام فاكتىسىن انىق­تاپ, بۇل بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ­عا باعىتتالعان 67 ىقپال ەتۋ شا­­رالارىن قابىلداپتى. جاس­وس­پى­رىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ, تۇرمىستىق قيىن جاعداي­دا جۇرگەن وتباسىلارمەن جا­نە بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ­دە كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. تۇر­كىس­تان وبلىسىندا العاش رەت وت­كەن «قاۋىپسىز بالالىق شاق» اشىق فورۋمىندا جوعارىدا اتال­عان دەرەكتەر, كوتەرىلگەن ماسەلە­لەر­مەن قاتار اتقارىلعان جۇيەلى جۇ­مىس­تاردىڭ ناتيجەسى دە ءمالىم ەتىلدى.

وڭىردە وتكەن جىلى بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد 9,5%, جى­نىستىق تيىسپەۋشىلىككە قارسى قىلمىس 22,7%, كامەلەتكە تولما­عاندارمەن جاسالعان قۇقىق بۇ­زۋشىلىق 4,4%, ولارعا قاتىستى جاسالعان قىلمىس 7,7%-عا تو­مەندەگەن. بىلتىر 732 بالا وب­لىستىق يۋۆەنالدى پوليتسيا ەسەبىندە تۇرعان, ال الدىڭعى جى­لى بۇل كورسەتكىش 739 بولاتىن. الدىڭعى جىلى وبلىستا جاس­وس­پىرىمدەر اراسىندا 106 (41-ءى اياق­تالعان, 65-ءى وقتالعان) سۋيتسيد وقي­عاسى تىركەلسە, 2019 جىلى 80 (38-ءى اياقتالعان, 42-ءسى وقتالعان) وقيعا تىركەلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا «REFRAME» تۇل­عالىق دامىتۋ ورتالىعىمەن وب­لىستاعى بارلىق 1277 پەداگوگ-پسي­حولوگ «بەستەرەك» جوباسى اياسىن­دا جاسوسپىرىمدەردىڭ اراسىندا ءسۋي­تسيدتىڭ الدىن الۋ بويىنشا كۋرس­تار­دان وتۋدە. وعان جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن 44 ملن 695 مىڭ تەڭ­گە قاراستىرىل­عان. سونىمەن قاتار وقۋشىلاردى قو­سىمشا بىلىم­مەن قامتۋدى 70 پا­يىزعا جەت­كىزۋ ماقساتىندا 11 اۋداندا «وقۋ­شى­لار ۇيلەرى» اشىلۋدا. وب­لىس اكىمى, جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ور­­گان­دار­­دىڭ باسشىلارى, قالا, اۋدان اكىمدەرى, قۇقىق قورعاۋ جانە با­قى­­لاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, قو­عام­دىق بىرلەستىكتەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ەرىكتىلەر قاتىسقان فورۋمدا وبلىس پروكۋرورى نۇرعالىم ءابدىروۆ كامە­لەتكە تولماعانداردىڭ پروب­لە­ما­لىق ماسەلەلەرىن بارلىق مۇد­­دەلى ورگاندار جانە قوعام وكىل­دەرىمەن اشىق ديالوگ فورماتىندا تالقىلاۋدىڭ وزەكتىلىگى مەن قا­جەتتىگىن اتاپ ءوتتى. پروكۋرور, سونداي-اق قازىرگى تاڭدا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى الدىڭعى قاتارداعى ماسەلەلەرگە ەنگەنىن ايتىپ ءوتتى. اشىق فورۋم الاڭىندا بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زيان كەلتىرەتىن, ونىڭ ىشىندە بالالاردى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن جانە باسقا دا تەرىس ارەكەتتەر جاساۋ نيەتىن تۋعىزاتىن اقپاراتتى تاراتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر دە قوزعالدى.

وبلىستا 0-18 جاس ارالىعىندا 853 مىڭ بالا بار. ولاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ, جالپى ورتا بىلىممەن قامتۋ بو­يىنشا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 51,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. تۇر­كىستان وبلىسى ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشى­سى ر.جولاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىر­دەگى 905 مەكتەپتىڭ 681-ءى تيپتىك, 172-ءسى ىڭعايلاستىرىلعان, 52-ءسى ساماندى. سوڭعى كەزدە بالالار قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن دارەتحانا ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تابۋى ءۇشىن قارجى كەرەك. ورتا ەسەپپەن 584 مەكتەپتىڭ ىشكى دارەتحاناسىن اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە جالپى 3 ملرد 796 ملن تەڭگە, ال 172 مەكتەپتىڭ سىرتقى دارەت­حاناسىن ىشكە كىرگىزۋگە جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەن 946 ملن تەڭ­گە قارجى قاجەت. سونىمەن قاتار باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىن­شا, 716 مەكتەپكە سەپتيك جانە سۋ كىرگىزۋ ورتا ەسەپپەن 2 ملرد 076 ملن تەڭگەنى قاجەت ەتەدى. مەكتەپتەردىڭ قورشاۋلارىن قايتا جارىقتاندىرۋ, اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى دا قارجىعا قاراپ تۇر. وڭىردە 85 ەلدى مەكەندە مەكتەپ جوق, ونداعى كۇن­دەلىكتى تاسىمالداناتىن بالا­لاردىڭ سانى – 6623. وسىنشاما بالاعا بۇگىندە 160 اۆتوبۋس قىزمەت كورسەتەدى, تاعى 50 اۆتوبۋس قاجەت. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اۆتوبۋستاردىڭ قاجەتتىلىگىن شەشۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 550 ملن تەڭگەگە سۇرانىس بەرىلگەن. «سونىمەن قاتار ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس, 15 قاڭتار مەن 15 اقپان ارالىعىنداعى «قاۋىپ­سىز مەكتەپ اۆتوبۋسى» اكتسياسى ىسكە قوسىلىپ, اۋدان, قالا اكىم­­دىكتەرى وزدەرىنە بەرىلگەن تاپسىر­ما­لاردى ورىنداۋدا. ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىندا قاۋىپسىزدىكتى, ساني­تار­لىق تالاپتاردى كۇشەي­تۋ ماق­ساتىندا مەكەمەلەردىڭ كىرە­بەرىسىنە تۋرنيكەتتەر ورناتۋ, مەكەمە اۋماعىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن تولىق قامتۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىس بو­يىنشا بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان مەكتەپتەر سانى 883-كە جەتتى. الايدا وبلىس مەكتەپتەرىندە ور­نالاستىرىلعان بەينەكامەرالار بۇگىنگى تاڭدا ەسكىرگەن, كىرەبەرىسكە, دالىزگە جانە فويەگە عانا ورنا­تىلعان. مينيسترلىكتىڭ تالابىنا سايكەس بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن تولىعىمەن جاڭعىرتىپ, وبلىستاعى مەكتەپتەردىڭ ارقايسىسىنا 10 دانادان بەينەباقىلاۋ قۇرالى ورناتىلۋى جانە ولار مەكتەپ اۋماعىن (اسحانا, اجەتحانا), سپورتزالدى جانە كىتاپحانالاردى قامتۋى ءتيىس. قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن تولىق ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا باسقارما مەن پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى جەرگىلىكتى پوليتسيا جۇيەسىنە قوسىلۋى قاجەت», دەيدى ر.جولاەۆ. بۇل ورايدا بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنە 632 ملن تەڭگە قاجەت ەكەن. بۇدان بولەك, وبلىستاعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە تۋرنيكەت مۇلدەم ورناتىلماعان. ال 1 مەكتەپكە تۋرنيكەت ورناتۋ – 11 ملن تەڭ­گەنى قاجەت ەتەدى, ياعني جالپى قاجەت­تى قارجى – 1 ملرد 617 ملن تەڭگە.

ايتا كەتەلىك, وڭىردە ىشكى ىس­تەر ورگاندارىندا ەسەپكە الىنعان بالالاردى تاربيەلەپ, پسيحولو­گيا­لىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىنە دەن قويىلعان. وسى ورايدا وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن باستاۋ العان «بەس تەرەك» جوباسى جۇزەگە اسۋدا. بەس ءتۇرلى ماماننىڭ بىرىككەن زەردەلەۋ جۇمىستارى جاقسى ناتيجە بەرىپ وتىر. جاڭا جوباعا باسقا وبلىستار دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.

تۇركىستان وبلىسى