جارق ەتشى ماعان, جارىق دۇنيە!

شالا تۋعان سابيگە وتا جاساۋ ءتىپتى دە مۇمكىن بولماپتى. سەبەپ, قاجەتتى مەدي­تسينالىق جابدىقتىڭ جوقتىعى. جابدىق بولا قالعان كۇننىڭ وزىندە وتا جاسايتىن مامان جوق. سول ساتتە قايران انا اتتان سالىپ, دابىل قاققان. قاقسا, قاققانداي ەكەن.

جاڭا تۋعان جاس ءسابي عانا ەمەس, ەسەيىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ ىشىندەگى كوز اۋرۋى­نا دۋشار بولعانداردىڭ بۇگىنگى ءحالى تىپتەن سۇمدىق. وبلىس ورتالىعىنداعى «وركەن» بالالار باقشاسىندا كورۋىندە كەمىستىگى بار 14 بالا ءتالىم-تاربيە الادى. مۇلدە سۋقاراڭعى سوقىر ەمەس, ارقيلى كوز اقاۋى بار بالدىرعاندار.

– بۇرىن, 1991 جىلى «الەنۋشكا» بالالار باقشاسىندا ەكى وسىنداي توپ بولدى. ارقايسىسىندا 15 بالادان ءتالىم-تاربيە الاتىن. كەيىن ءبىزدىڭ «وركەن» بالا­لار باقشاسىنا كوشىرىلدى, – دەيدى بالاباق­شانىڭ مەدبيكەسى نينا كارالاش, – وتپەلى كەزەڭدەگى قيىنشىلىققا توتەپ بەرە الماي, ءبىر توپ جابىلىپ قالدى. مۇنداعى جايدى ايتقاندا, ەتەگىڭ جاسقا تولىپ, جىلاپ الۋعا بولادى. بالالاردىڭ كوزدەرىن تەكسەرۋگە قاجەتتى اپپاراتۋرا 1970 جىلى شىققان. ەرتەرەكتە جارتى ستاۆكامەن جۇمىس ىستەيتىن كوز دارىگەرى بولعان. ءاربىر بەيسەنبى سا­يىن كەلىپ, بالالاردى تەكسەرىپ تۇرا­تىن. 2008 جىلى ول دا قىسقارتىلىپ كەتتى. بىراق جالاقى الماسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن قام­قورلىققا ءزارۋ بالالارعا جانى اشىپ, قولىنان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ تۇرادى. اتى-ءجونى – راحيا كارىموۆا.

راحيا بايكەنقىزى قازىر وبلىستىق اۋرۋ­حانانىڭ كوز اۋرۋلارى بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. زەينەت جاسىنا الدەقاشان جەتكەن. زەينەتكەردىڭ ەڭبەكتەن قول ۇزبەۋى وسى سالاداعى دارىگەرلەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ەكەن. ول جايلى تاراتىپ ايتقاندا, ءسوز ءالىبى بىلاي ورىلمەك. بەلگىلەنگەن نورماعا سايكەس, 15 مىڭ ەرەسەك ادامعا, 10 مىڭ بالا­عا ءبىر كوز دارىگەرى كەرەك. كوكشەتاۋ قالا­سىندا بالالاردىڭ كوز دارىگەرى بىرەۋ عانا. ال وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىندا دا, وب­لىس­تىق ەمحانادا دا كوز دارىگەرى جوق.

– بالالاردىڭ كوز اۋرۋلارى تۋا جانە جۇرە پايدا بولادى, – دەيدى راحيا بايكەن­قىزى, – ءبىر كەزدە ءار كوشەنى, ءار ءۇيدى ارالاپ, بالالاردىڭ جانارىن قادا­عالاۋشى ەدىك. قازىر ونداي جۇمىس بىلاي تۇرسىن, سىرقات بالالاردى كورسەتىپ, كەڭەس الاتىن دا جەر جوق. بۇل وتە كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلە. قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كادر دايىنداۋ كەرەك. ونسىز ەشتەڭە دە ونبەيدى.  جۇرە پايدا بولاتىن كوز اۋرۋ­لارىنىڭ ءبىر پاراسى, الىستان كورمەۋ. مەن دارىگەر رەتىندە ەڭ الدىمەن انا دەنساۋلىعىنا, بالا دەنساۋلىعى­نا مۇقيات كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. انالاردىڭ ۋاقتىلى دەم الۋى, دۇرىس تاماقتانۋى, جۇيكەسىنىڭ قالىپتى بولۋى, ءبارى اسەر ەتەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ دا اسەرى بار. مىسالى, ەرتەرەكتە جارتى كۇن عانا وقىتاتىن. قازىرگى جاڭارتىلعان باعدارلاما­نىڭ دا اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال بالانىڭ كوز جانارى اقاۋسىز بولۋى ءۇشىن كوپ نارسە كەرەك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ قوعامدا سپورت ۇيىرمەلەرى قولجەتىمدى مە, بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى قالاي ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر؟ ءتۇبىن قاۋزاپ كەلگەندە, ويلاستىراتىن دۇنيە از ەمەس.

ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءدال قازىر كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋگە جۇمسارتىپ ايتقاندا, كوڭىل وتە از بولىنۋدە. ايتالىق, بەلگىلى ءبىر مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتى ساتىپ الۋ ءتيىمسىز. ەگەر بۇل جابدىقپەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى مامان دارىگەر بولماسا, ونىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟

– اتا-انالار ءالى كۇنگە دەيىن ماعان كەلىپ ءوتىنىش ايتادى. تەگىن كومەك­تەسەمىن, – دەيدى راحيا بايكەنقىزى, – بالالار باقشاسىنان كەيىن بۇل بالالار جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە بارادى. ويت­كەنى كوكشەتاۋدا كوزىلدىرىك تاققان بالالار وقيتىن مەكتەپ جوق. جاعدايى جەتكەندەر نۇر-سۇلتان قالاسىنا تىركەلىپ, سوندا وقىتۋدا. ال اۋىل بالالارى شە؟ وب­لىسىمىزدىڭ بۋراباي, زەرەندى, شور­تان­دى اۋدان­دارىندا عانا ءبىر-بىردەن كوز دارىگەرلەرى بار. ونىڭ ءوزى ەرەسەك ادامداردى قارايتىن ماماندار. قازىرگى تالاپ بويىنشا بالالاردى قارايتىن دارىگەر, ەرەسەكتەردى قارايتىن دارىگەر ارنايى سەرتيفيكاتتارعا يە بولۋى كەرەك. قالعان اۋدانداردا ءبىر دە ءبىر كوز دارىگەرى جوق. ەرتەرەكتە ديسپانسەرلىك ەسەپ جۇرگىزىلەتىن. كوز اۋرۋى بار ءار بالا قاتاڭ ەسەپتە تۇراتىن, قاداعا­لاناتىن. 

كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋ ءىسىنىڭ كەرى كەتۋى 1999 جىلى كوكشەتاۋ وبلىستىق كوز اۋرۋ­لارى اۋرۋحاناسىنىڭ ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا بايلانىستى جابىلىپ قال­عان كەزىنەن باستاعان. بۇل كەز تراحوما ءتارىزدى جۇقپالى كوز اۋرۋىنىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان شاعى. جاعداي سولاي بولا تۇرا, قازىرگى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ جانىنان بولىمشە عانا اشىلعان. بالالار­دىڭ كوزىن ەمدەۋ, مىنە وسى كەزدەن باستاپ ءبىرجولا توقتاتىلعان دەسە دە بولادى.

– كەز كەلگەن سالاداعى ءتارىزدى ءداس­­تۇر ساباق­تاستىعى ءۇزىلدى, – دەيدى وب­لىس­تىق اۋرۋ­حانانىڭ كوز اۋرۋلارى بولىم­شەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەرىك نۇر­قانوۆ, – اعا بۋىن دارىگەرلەر وبلىستىق اۋرۋحاناعا كەلدى. ورتا بۋىننىڭ ءبىرى نۇر-سۇلتان قالاسىنا, ءبىرى جەكەمەنشىك اۋرۋحانالارعا اۋىستى. ال جاڭا بۋىنمەن ەكى ورتاداعى بايلانىس ءۇزى­لىپ قالدى. مەنىڭ ويىمشا, ەڭ الدىمەن قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىندا كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىن اشۋىمىز كەرەك. دياگنوستيكالىق ورتالىق كەرەك. كادىمگى «جۇرەك ورتالىعى» ءتارىزدى ورتالىق بولۋى كەرەك. مىنە قاراڭىز, جۇرەك ورتالىعىندا كارديولوگيا, كارديوحيرۋرگيا, ەمحانا, ءبارى ءبىر جەردە. ال ءبىز كوز اۋرۋلارى دارىگەرلەرى ءار جەر­دە شاشىراپ وتىرمىز. ەكىنشى ءبىر ماسەلە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتىپ, قاجەتتى مەديتسينا­لىق قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ. ءبىز قازىر كومپيۋتەرلىك توموگرافيا جاساي المايمىز. مىسالى ادامنىڭ باسىن كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا تۇسىرە­دى عوي. سول ءتارىزدى كوز اۋرۋلارىن انىق­تاۋ ءۇشىن دە كومپيۋتەرلىك تومو­گرا­­فياعا ءتۇسىرۋ كەرەك. بىراق ول جوق. كاتا­راك­­تاعا وتا جاسايتىن اپپاراتۋرا 2000 جىلى الىنعان. ەكى رەت ەسەپتەن شى­عارىپ تاس­تايتىن ۋاقىت ءوتتى, ءالى جاڭار­تىلعان جوق. ماسەلەن, وسى وراي­دا اسا قاجەتتى «ميللەنيۋم» اپپاراتۋراسىن ساتىپ الۋعا 23 ميلليون, وپتيكالىق توموگرافيا اپپاراتۋراسىنا 60 ميلليون تەڭگە قاجەت. لازەرلىك وتا جاساۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ودان وزگە دە بۇگىندە اسا قاجەتتى مەديتسينالىق اپپارا­تۋرالارعا ءزارۋ بولىپ وتىرمىز. وسىن­داي كوزقاراسپەن قازىرگى بولىمشەنىڭ ءوزى­نىڭ جابىلىپ قالۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر.

ەمحانانىڭ دالىزىندە كەزەك كۇتكەن كىسى كوپ ەكەن. اسىرەسە, تومپاڭداپ جۇگىرگەن بالالار. ت ۇلىمى جەلبىرەگەن قىز بالا, سۇق ساۋساق, بالاڭ ۇيرەگىمەن اناسىنىڭ زاتتارىن ءتۇرتىپ قويادى. سوزىلا قارمانىپ, اناسىنىڭ قۇشاعىنا ۇمتىلادى. اناسى­نىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ قويادى:

– انا, سەنى كورگىم كەلەدى! جارىق دۇ­نيەدە نە جاقسىلىق بار؟! – دەپ سۇرايدى.

«جاقسىلىق بولادى, جانىم» دەگىم كەلدى بالدىرعاندى بولاشاققا سەندىرىپ...

اقمولا وبلىسى