اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرى اراسىنداعى الشاقتىق ازايماي تۇر

سەبەپ پەن سالدار

پرەزيدەنت جانىنداعى ور­تالىق كوممۋنيكاتسيا­لار قىز­مەتىن­­­­­دە وتكەن جىل­دىڭ قا­زان ايىن­داعى ءباسپاسوز ءماس­لي­حا­تىندا ءبىلىم جانە عى­لىم ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كاري­نو­ۆا ەلىمىزدە جۇر­گىزىل­گەن وقۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىس­­تىك­تەرىن سىرتتاي باعالاۋ ناتي­­جەسى بويىنشا اۋىل بالا­لارىنىڭ قالاداعى قارا دوما­لاق­تارىمىزدان 8 ۇپايعا ارتتا كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ال ءبىلىم ساپاسىن انىقتايتىن PISA حالىقارالىق زەرتتەۋ قورى­تىن­دىسى 19-26 ۇپايعا ارتتا قالىپ قويعانىن كورسەتىپ وتىر. نەگىزى قالا مەن اۋىل وقۋ­شى­لارىنىڭ وقۋ جەتىستىكتەرى ارا­سىنداعى ايىرماشىلىق ۇبت قورىتىندىسىنان دا بايقا­لا­تى­نى بەلگىلى.

بۇل پروبلەمانىڭ سالدارى­مەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن تۇپكى توركىنىن ساراپتاپ كو­­رە­لىك. ۆيتسە-مينيستر ءبىلىم سا­پا­سىنداعى ايتارلىقتاي ال­شاق­­تىقتىڭ باستى سەبەبى مۇعا­لىم­دەردىڭ كاسىبيلىگى مەن بى­لىك­­­تىلىگىنە بايلانىستى ەكە­نىن ايتتى. ال اۋىلداعى ءبىلىم وشاق­تارىن, انىعىندا شاع­ىن جيناق­تى مەكتەپتەردىڭ (شجم) جاع­دايىن جان-جاق­تى زەرتتەۋ­مەن اينالىسىپ جۇر­گەن ساراپشى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سي­­تەتىندە ايماقتانۋ كافەد­را­سى دوتسەنتىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋ­­شى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن جاسۇلان نۇرباەۆ نەگىزگى سەبەپ مەك­تەپ جۇيەسىن باسقارۋ مەن قار­جى­لاندىرۋدا دەپ تۇسىن­دى­رە­دى. «پە­دا­گوگ ماماندار جوعا­رى وقۋ ورىن­دارىندا ءبىر مەم­لەكەتتىك باع­دارلامامەن, بارلىعىنا ورتاق ستاندارتقا ساي دايارلانادى. نەگىزى ماسەلە مامانداردىڭ جۇ­­مىسىن جۇيەگە كەلتىرۋ مەن قا­ر­­جى­لاندىرۋدى دۇرىس جولعا قويۋدا بولىپ تۇر. بىلايعى ادام بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, شىن­­دىعىندا پەداگوگتەردىڭ بىل­ىك­تىلىگىن ارتتىرۋ نەمەسە كا­سى­بي قىزمەتكەردىڭ جۇمىس ىس­تە­­ۋى­نە لايىقتى جاعداي جاساۋ مەكتەپتەگى مەنەدجمەنتكە جانە قارجىلاندىرۋعا تىكەلەي باي­لانىس­تى. قالاي دەرسىز؟ ما­سە­­لەن, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرسى­­نا جىبەرۋ ءۇشىن دە قارجى كە­رەك. بارىنە بىردەي اقشا بو­لىن­بەيتىندىكتەن مۇعالىمدەر امال­سىز ءوز قالتاسىنان تو­لەي­دى. قاراپايىم حيميا ءپانى­نىڭ مۇعالىمى وقۋشىلاردى قىزىق­تى­رىپ ءتۇرلى تاجىريبەلەر جاساعىسى كە­لەدى, بىراق جابدىقتار جوق ياكي جەتىسپەيدى», دەيدى ج.نۇرباەۆ. ساراپشىنىڭ سوزىندە سالماق بار. بۇل جايتتى ءتيىستى ۆەدومست­ۆو دا بىلەتىن بولار. جاقىندا مينيسترلىك 2020 جىلدان باس­تاپ ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بە­رە­تىن مەكتەپتەردىڭ جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە وتەتىنىن جاريالادى. الايدا ايماقتانۋ مامانى بۇل جۇيە قالا مەكتەپتەرىندە عانا جاقسى ناتي­جە بەرەتىنىن, شجم-گە مۇنىڭ پاي­داسىنان زيانى كوپ بولاتىنىن ايتادى. «دەمەك وقۋشى سانى از مەكتەپتەرگە تام-تۇمداپ قانا قارجى بولىنەدى دەگەن ءسوز. وندا شجم جابىلىپ تىنادى. اقشا ءجوندى جەتپەگەندىكتەن مەكتەپتى سوڭعى تەحنولوگيالار­مەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە شەشىل­مەيدى. ءىت تەحنولوگيالار الدى­ڭعى ورىنعا شىققان ءححى عا­سىردا ءبىز وقۋشىلارىمىز تۇگىلى مۇعالىمدەردى تولىق كوم­پ­يۋ­تەرمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. قازىر كۋرس­تار­دىڭ كوبى ونلاين تارتىبىمەن وتەدى. وسىعان دەيىن جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمنەن اۋىل مەكتەپ­تە­رىندە 10 كومپيۋتەردىڭ 2-ەۋى ىستەمەيتىنىن انىقتاپ وتىرمىز. وندا دا ەكى كومپيۋتەردىڭ بىرەۋى اكىمشىلىككە, ەكىنشىسى ديرەكتورعا تيەسىلى. ال قولىندا قۇرىلعىسى جوق نەمەسە مەكتەبى ينتەرنەتكە قوسىلماعان مامان قايتىپ بىلىكتىلىگىن كوتەرەدى؟», دەپ ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدى اشىق كور­سەت­تى.

ءبىلىم سالاسىنداعى پروبلە­ما­­­لاردى ءجيى كوتەرىپ جۇرەتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى, ءوزى دە ەڭ­بەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باس­تاعان جانە پەداگوگيكا سالا­سىن­دا كوپجىلدىق ەڭبەك ءوتى­لى بار يرينا سميرنوۆا دا قالا مەن اۋىل وقۋ وشاقتارى ارا­سىن­داعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايىر­ما­شىلىعىنا مەكتەپتەردىڭ جاب­دىق­تالۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى. «بىراق مەك­تەپتەردىڭ جالپى جاعدايى مەن جابدىقتالۋى – كۇردەلەنگەن كوپ سەبەپتىڭ ءبىرى عانا. باستىسى – مۇ­عا­لىمدە. بۇگىندە اۋىلعا قانداي پەداگوگ جۇمىس ىستەۋگە بارادى؟ تومەن جاعدايعا كوندىككەن مامان بارادى. اقىر اياعىندا مەك­تەپ باسشىلىعى قالادان كەلگەن قىزمەتكەردى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ساعاتىن كوبەيتەدى. قالاي؟ ءبىر مۇعالىم بىرنەشە پاننەن ساباق بەرەدى. وسىدان كەيىن قان­داي ناتيجە كۇتەمىز؟», دەيدى ما­جى­لىس­مەن.

قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانى شاشۋباي اۋىلىنداعى شجم ديرەكتورى ايمان بەكبولاتقىزى 20 جىل بۇرىنعى ماسەلەنىڭ سول كۇيىندە قالعانىنا الاڭدايدى. «ەڭبەك جولىمنىڭ ءبارىن وسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارناپ كەلەمىن. بىراق 20 جىل بۇرىنعى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ماسەلەلەر ءالى سول كۇيىندە قالىپ كەلەدى. جوعارىدا دەپۋتاتتىڭ دەرەگى ءدال كەلتىرىلدى. ءبىر مۇعا­لىم بىرنەشە پاننەن بەرەدى. سورا­قىلىعى, ءبىر مۇعالىم ساباق بەرە­تىن پاندەر حيميا مەن بيولوگيا, تاريح پەن گەوگرافيا, فيزيكا مەن ماتەماتيكا سەكىلدى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولسا مەيلى عوي. ولاي بولماي تۇر. وعان قوسا ساراپشى ج.نۇرباەۆتىڭ ايتقان جابدىقتالۋ ماسەلەسى دە ابدەن كۇردەلەنىپ كەتكەن. ءسىز 10 كومپيۋتەردىڭ 2-ەۋى عانا ىستەي­تى­نى­نە تاڭداي قاعىپ, باس شۇلعىپ وتىرعان شى­عار­سىز. ال ءبىزدىڭ مەكتەپتەگى كومپيۋتەرلەردىڭ بىرەۋى دە ىستەمەيدى. ولاردى تىزىم­نەن شىعارۋ دەگەنىڭىز كا­دىم­گىدەي «تراگەديا». تىزىمنەن شىعارۋ تۋرالى اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنە ايتساڭ, ستاتيستيكانى, وبلىس اكىمىنىڭ ءيميدجىن العا تارتىپ كەيىن قايتارادى. بىزگە 5 بالاعا 1 كومپيۋتەر دەپ كورسەتىلگەن ستاتيستيكا عانا كەرەك», دەپ جانايقايىن جەتكىزدى جىراقتاعى مەكتەپ ديرەكتورى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىستەن شىققان جابدىقتاردى تىزىمنەن الىپ تاس­تاۋ ءۇشىن ارنايى ليتسەنزياسى بار ساراپتاما جاسايتىن جك نەمەسە جشس كەرەك. ولاردىڭ ءبارى قالادا ورنالاسقان. ءبىر كومپيۋتەردى تىزىمنەن شىعارۋعا 3 500 تەڭگە تولەۋ كەرەك. ال شاقىرعان ماماندى وبلىس ورتالىعىنان الدىرىپ, قايتادان شىعارىپ سالۋ دا قالتانى قاعادى.

 شەشىم مەن سەنىم

سەبەپتەردى سارالادىق. ەندى ونى شەشۋدىڭ قانداي جولى جاقسى ناتيجە بەرەدى؟ جۋىردا ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ: «قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەر, وڭىرلەر, وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىقتىعىن قىسقارتۋ بو­يىنشا ء«موبيلدى مۇعالىم», «ۋاقىتشا وتباسى» قاناتقاقتى جوباسىن ەنگىزۋ, اۋىلدىق مەكتەپتەردەن دارىندى بالالاردى انىقتاۋ جانە قولداۋ, اۋىلدىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردى وقىتۋ ماتەريالدارىمەن, كوم­پ­يۋ­تەرلىك جابدىقتارمەن جانە تسيفرلى تەحنيكامەن جاراق­تان­دى­رۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەدى.

بۇل جوبالار قانشالىقتى جەمىسىن بەرەتىنى بەلگىسىز. ال وسى پروبلەمالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جاندار «ماسەلەنى اشىپ كورسەتتىڭ بە, ونى شەشۋدىڭ جولىن دا قوسا ۇسىن» دەگەن ۇستانىمعا بەرىك ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.

ج.نۇرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان سەبەپتەرمەن ناتيجەلى كۇرەسۋ ءۇشىن پەداگوگتەردىڭ تا­جىري­بە الماسۋىن, بىلىكتىلىك كوتە­رۋىن جانە وقۋشىلاردى ءتۇرلى وقۋ سىناقتارىنا, ونىڭ ىشىندە ۇبت-عا دايىنداۋمەن اينالىساتىن رەسۋرستىق ورتالىقتار بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ونداي ورتالىقتار مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلۋى قاجەت. ال مەكتەپتىڭ مەنەدجمەنتىن جولعا قوياتىن بىلىكتى باسشىلاردى تارتۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, كومپيۋتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, ساپالى ينتەرنەت تارتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ديرەكتورلاردىڭ جالاقىسى جوعارى بولعانى ءجون جانە جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن شجم-گە ەنگىزبەگەن دۇرىس. ال ىستەمەيتىن قۇرال-جابدىقتاردى تىزىمنەن شىعارۋ مەحانيزمىن رەتكە كەلتىرمەسە, ساپاعا ەمەس, كوزبوياۋشىلىققا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا بە­رە­مىز.

دەپۋتات ي.سميرنوۆا شەتەل­دىك تاجىريبەنى ەلىمىزگە ەنگىزۋدى ۇسىندى. «ەلباسى ن.نازارباەۆ الدىمىزعا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتىن قوي­دى. بۇل – ماڭىزدى مىندەت, سەبەبى بارلىعىمىز دامىعان, الەۋەتى جوعا­رى ەلدە ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى. قازاقستان دامىعان ەل­دەر­­دىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بالا­لارىمىز ساپالى ءبىلىم الۋى كەرەك. ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (OECD – ءOrganىsatىon for ءEconomىc ءCooperatىon and Development) مۇشە ەلدەردە اۋىلدىق مەكتەپتەر قالاداعىعا قاراعاندا جاقسى جابدىقتالعان. سەبەبى ولار شالعايداعى بالا­لار­دىڭ مەگاپوليستەردە ءبىلىم الاتىن قاتارلاستارىنان قالىپ قويماۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتەدى. بۇدان بولەك, ما­مان­­­نىڭ دا ءرولى جوعارى. قازىر اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەك­­اقىسىنا كوپ قارجى قو­سىل­­مايدى. بىلىكتى پەداگوگتەردى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باع­دارلاماسى سەكىلدى قالا ىرگە­سىن­دە­گى نەمەسە اۋدان ورتا­لىعىن­داعى كەنتتەرگە ەمەس, شال­عاي­دا­عى ەلدى مەكەندەرگە تارتۋ ءۇشىن جۇمىسقا ءجوندى جاع­داي جاسالىپ, قالاداعى ارىپ­تەستەرىنەن ەكى ەسە جوعارى جا­لا­قى تولەنۋى ءتيىس», دەيدى.

قوس ساراپشىنىڭ سوزىنەن سوڭ ساپا الدىڭعى قاتارعا شىعادى دەگەنگە سەنەيىك. دەگەنمەن, جۇيەلى جۇمىستى جۇرگىزەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن جاۋاپتى ۆەدومستۆو بۇل ءتيىمدى جولدى قۇپ كورە قويار ما ەكەن؟ ماسەلە – سوندا. وعان قوسا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارىدا ايتقان ءتۇرلى قاناتقاقتى جوبالاردى, جول كارتالارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى العا تارتار. قالاي بولعاندا دا ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋى ءتيىس. نەگىزى مۇنداي مىندەتتى وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزى­نىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىن­شى جاڭعىرۋى: جاھاندىق با­سە­كەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قا­زاقستان حالقىنا ارناعان جول­دا­ۋىندا: «قالا مەن اۋىل مەك­تەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ قاجەت. ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىستار بەرۋدى تاپسىرامىن», دەگەن-ءتىن. بۇل ماسەلەنىڭ قوردالانىپ قالعانىنا قوعام كۋا. 6 جىل بۇرىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولعان اسلان ءسارىنجىپوۆ «ۇزدىك ۇستاز» رەس­پۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ جە­ڭىم­پاز­دارىن ماراپاتتاۋ راسىمىندە ەلى­مىزدەگى 7 مىڭنان اسا مەك­تەپ­تىڭ 78 پايىزى اۋىلداعى ءبىلىم وشاقتارى ەكەنىن جانە اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنداعى ەداۋىر ال­شاق­­تىققا الاڭدايتىنىن ايتىپ: «مەملەكەتتىڭ مىندەتى – الەۋمەتتىك مارتەبەگە نەمەسە تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان, ساپالى ورتا بىلىمگە تەڭ قول­جە­تىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. اۋى­لدىق بالالاردىڭ قالالىق قۇرداستارىنان تالانتى ەش كەم ەمەس. الايدا ولارعا مەكتەپتە ءتيىستى ءبىلىم بەرىلمەسە, بىزگە وسى وقۋشىلاردىڭ الدىنداعى ەسىكتەردى جاپقانمەن تەڭ بولادى», دەگەن-ءدى بۇرىنعى مينيستر. الايدا الشاقتىق جىل وتكەن سا­يىن ازايماي تۇر. سوندايدا وسى ورتانىڭ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن مامان ا.بەكبولاتقىزىنىڭ «20 جىل بۇرىنعى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ماسەلەلەر ءالى سول كۇيىندە قالىپ كەلەدى» دەگەنى ەرىكسىز ويعا ورالادى. ساراپشىلار مەن مايتالمان مامانداردىڭ جانايقايى جوعارىعا جەتپەي جاتقانداي سەزىلەدى.