قالامگەردىڭ تۋعان جەرى وعان جان-جاقتى ازىرلەنۋدە
«التايدىڭ كەربۇعىسى» اتانعان داڭقتى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى جاقىن قالدى. تۇكپىردەگى شىڭعىستاي اۋىلىندا تۋىپ, اسقاق التايىمەن ماڭگى سىرلاسىپ وتكەن سىرشىل قالامگەردىڭ جۇرەگى سوناۋ ءۇندىستاننىڭ استاناسى دەليدە توقتاپ, ماڭگىلىك مەكەنىن الماتىدان تاپسا دا, ونىڭ رۋحى تەگەۋرىندى شىعارمالارىنان اجىراماعانى, وقىرماندارىمەن بىرگە عۇمىر سۇرەتىنى انىق. ال وراعاڭنىڭ ورامدى ويلارى كەستەلەنگەن كەز كەلگەن تۋىندى قاسيەتتى التايدان الشاق ەمەس. بيىل جازۋشى تۋعان ولكە – التاي اسقارىنىڭ ەتەگىنەن ورىن تەپكەن كاتونقاراعاي اۋدانى ورالحان بوكەيدىڭ 70 جاسقا تولعان تويىن لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ وتپەك. جۋىردا ءتور التاي ءتول قالامگەرىنىڭ تويىنا تاس-ءتۇيىن ازىرلەنىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. وسى ورايدا كاتونقاراعاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى دۇيسەن برالينوۆكە مەرەيتويعا دايىندىق بارىسى تۋرالى ساۋالدارىمىزدى قويعان ەدىك.
قالامگەردىڭ تۋعان جەرى وعان جان-جاقتى ازىرلەنۋدە
«التايدىڭ كەربۇعىسى» اتانعان داڭقتى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى جاقىن قالدى. تۇكپىردەگى شىڭعىستاي اۋىلىندا تۋىپ, اسقاق التايىمەن ماڭگى سىرلاسىپ وتكەن سىرشىل قالامگەردىڭ جۇرەگى سوناۋ ءۇندىستاننىڭ استاناسى دەليدە توقتاپ, ماڭگىلىك مەكەنىن الماتىدان تاپسا دا, ونىڭ رۋحى تەگەۋرىندى شىعارمالارىنان اجىراماعانى, وقىرماندارىمەن بىرگە عۇمىر سۇرەتىنى انىق. ال وراعاڭنىڭ ورامدى ويلارى كەستەلەنگەن كەز كەلگەن تۋىندى قاسيەتتى التايدان الشاق ەمەس. بيىل جازۋشى تۋعان ولكە – التاي اسقارىنىڭ ەتەگىنەن ورىن تەپكەن كاتونقاراعاي اۋدانى ورالحان بوكەيدىڭ 70 جاسقا تولعان تويىن لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ وتپەك. جۋىردا ءتور التاي ءتول قالامگەرىنىڭ تويىنا تاس-ءتۇيىن ازىرلەنىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. وسى ورايدا كاتونقاراعاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى دۇيسەن برالينوۆكە مەرەيتويعا دايىندىق بارىسى تۋرالى ساۋالدارىمىزدى قويعان ەدىك.
– دۇيسەن زاعىپران ۇلى, وراعاڭنىڭ 70 جاسقا تولۋ مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ وتىلۋدە. ءيسى قازاققا, الىس شەتەلدەرگە اتى ءمالىم قالامگەر تويىنا دايىندىق بارىسى قالاي؟
– ءيا, بيىل اۋدانىمىزدىڭ عانا ەمەس, مۇقىم قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ورالحان بوكەيدىڭ تۋعانىنا – 70 جىل. ال جازۋشىنىڭ مەرەيتويى تۋعان جەرىندە باستاۋ الۋى ءتيىس. سوندىقتان, وراعاڭنىڭ تويى كاتونقاراعاي اۋدانىنان باستاۋ الاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى رەتتە وتكەن جىلى قاراشا ايىندا اۋدان بويىنشا مەرەيتويدى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى قۇرىلىپ, جۇمىس جوسپارى جاسالدى. اۋدان باسشىلارى مەن وراعاڭا جاقىن بولعان قالامگەر اعالارىمىزبەن بىرگە جوسپاردا كورسەتىلگەن جۇمىستاردى قولعا الدىق. ەڭ ءبىرىنشى, قوماقتى قارجى كەرەك بولدى. ويتكەنى, جازۋشىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي كىتاپ شىعارۋ, تۋعان اۋىلى شىڭعىستايدى اباتتاندىرۋ, قالامگەردىڭ مۇراجايىن كوركەيتۋ جانە ەسكەرتكىش ورناتۋ سياقتى بىرقاتار ءىس-شارالاردى ويلاستىرعان ەدىك. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ قارجىعا تىرەلەدى. وسى سەبەپتى ورالحان بوكەي اتىنداعى قوعامدىق قور قۇرىلدى. ورالعازى ءماۋىت ۇلى قاجاەۆ ەسىمدى ازامات قوردىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. قوردىڭ باسشىلىعىمەن قالتالى ازاماتتارعا جەكەلەگەن حاتتار جازدىق. تۇراقتى تۇردە قوردىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ, اتقارىلاتىن جۇمىستاردى پىسىقتاپ تۇرامىز.
ورالحاننىڭ ابىرويى – اۋدانىمىزدىڭ ابىرويى. تياناقتى ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەشكىم ايانىپ قالعان جوق. اۋدان كولەمىندەگى مەكەمەلەردىڭ بارلىعى قال-قادەرىنشە كومەك قولىن سوزىپ, ءبىر كۇندىك ەڭبەكاقىلارىن اۋداردى. قورعا قاجەتتى قارجىنىڭ جيناقتالا باستاۋى ءىسىمىزدى ىلگەرى باستىردى. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى جەمىسى رەتىندە جۋىردا عانا جارىق كورگەن ء«بىزدىڭ ورالحان» اتتى جيناقتى ايتار ەدىك. اتالعان كىتاپ الماتىداعى «ورحون» باسپاسىنان مىڭ دانامەن شىقتى. جيناققا ورالحان بوكەيدىڭ 1961 جىلدان باستاپ 1970 جىلعا دەيىنگى بۇرىن-سوڭدى كىتاپتارىنا ەنبەگەن ماقالالارى كىردى. وسكەمەندەگى پۋشكين كىتاپحاناسىندا اۋداندىق «ەڭبەك تۋى», وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» (قازىرگى «ديدار») گازەتتەرىنىڭ تىگىندىسىن اقتارىپ, شاڭ باسقان سورەلەردە ۇمىت قالعان شىعارمالارىن جينادىق. زىريان قالاسىنىڭ مۇراعاتتارىندا, سونداي-اق, حالىق اراسىندا ساقتالعان ماتەريالداردىڭ بارلىعىن جيناستىرۋعا تالپىندىق.
ورالحاننىڭ ولەڭدەرى دە بار ەكەن. تابىلعان ولەڭدەر ارقىلى ەندى وراعاڭنىڭ اقىندىق ىزدەنىستەرىن تانۋعا مۇمكىندىك بار. جيناقتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن جازۋشىنىڭ جيناقتاردا جاريالانباعان ولەڭدەرى, اڭگىمەلەرى جانە وچەركتەرى قۇر ايدى. ەكىنشى بولىمگە وراعاڭنىڭ كوزىن كورىپ, قولىن العان سىنىپتاستارى, اۋىلداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلدى. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ «اراي» گازەتىندە ەرەسەكتەر مەن بالالار اراسىندا ورالحان شىعارمالارىنا وراي بايقاۋ جاريالادىق. بايقاۋعا قاتىسقان شىعارمالاردىڭ ۇزدىك دەپ تانىلعاندارى جيناققا كىردى. سونىمەن قاتار, وراعاڭمەن بىرگە ەڭبەك ەتكەن, جۇزدەسكەن, اڭگىمەلەسكەن, قالادان كەلگەن كەزىندە جانىندا بىرگە جۇرگەن ادامدار ءسوز الادى. وتكەن جىلى بەلگىلى قالامگەرلەر ءابىش كەكىلباەۆ پەن فاريزا وڭعارسىنوۆا كاتونقاراعايعا كەلىپ, قوناق بولعان ەدى. سوندا ءبىراز اڭگىمەلەر ايتىلىپ, ءابىش اعا: «ورالحاننىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىن قالاي وتكىزەسىزدەر؟», – دەپ سۇراعان. كىتاپ شىعارۋ تۋرالى جوسپارىمىزدى ايتقاندا, «ولاي بولسا, بۇل كىتاپقا ءبىز دە ءبىر ۇلەسىمىزدى قوسايىق» دەپ ۋادە بەرگەن بولاتىن. جيناقتى دايارلاۋ بارىسىندا اتالعان جازۋشىلارعا حابارلاستىق. فاريزا اپامىز كاتونقاراعايدا ءبىراز ولەڭدەر جازعان-دى. اقىننىڭ رۇقساتى بويىنشا وسى ولەڭدەردى قوستىق. سول سياقتى, جيناققا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ورمان كەزىپ, ولجالى ورالعان ورالحان» اتتى ماقالاسى ەندى.
– وراعاڭنىڭ اتىندا بىرقاتار مەكتەپتەر, كوشەلەر اتالاتىنى بەلگىلى. كىتاپقا وسى نىساندار تۋرالى دەرەكتەر ەندى مە؟
– ارينە. ورالحان بوكەيدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدا وسىعان دەيىن اتقارىلعان شارالاردى دا قامتىدىق دەپ ويلايمىز. جازۋشىنىڭ اتىندا قانشا كوشە, مەكتەپ, ەسكەرتكىش بار؟ قانداي كىتاپتارى شىقتى؟ وسىنىڭ ءبارىن زەردەلەپ, «ەسىمى ماڭگى ەستە» اتتى ماقالا جازدىم. وسىعان وراي سۋرەتتەر جينادىق.
– بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە وراعاڭنىڭ اتىنا قانشا كوشە بەرىلگەن ەكەن؟
– ءبىزدىڭ قولىمىزدا جازۋشى قۇرمەتىنە بەرىلگەن كوشەنىڭ ناقتى سانى جوق. بىراق, كوزىمىزگە تۇسكەن كوشەنىڭ بارلىعىن جيناققا ەنگىزدىك. ورالحاننىڭ اتىنا الماتى, وسكەمەن جانە قىزىلوردا قالالارىندا كوشە بەرىلىپتى. سونداي-اق, ءتورت جەردە جازۋشى اتىنداعى مەكتەپ بار ەكەن. ونىڭ ءبىرى – كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەلقاراعاي اۋىلىندا, ەكىنشىسى – گلۋبوكوە اۋدانىندا, ءۇشىنشىسى – وسكەمەن قالاسىنداعى №44 مەكتەپ. ال ءتورتىنشىسى – ۇلان اۋدانىنىڭ اقتاۋ اۋىلىندا ورنالاسقان.
– ء«بىزدىڭ ورالحان» جيناعىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وراعاڭ ءوز شىعارمالارىندا كوبىنە اۋىل ادامدارىن سۋرەتتەدى. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقايدا جاريالانباعان «قوش, ماحابباتىم» اڭگىمەسىن تاپتىق. مۇنداعى كەيىپكەر بالاعاز – جازۋشىنىڭ ءوزى, جاننا – روزا قاليەۆا ەسىمدى ادام. قازىر قاراعاندىدا تۇرادى ەكەن. ونىڭ فوتوسىن العىزدىق. ء«وزى سۇيگەن» اتتى جاقسى اڭگىمەسى بار. شىعارمادا التاي – ورىنباي نۇرالين جانە ونىڭ كۇمىسايىم – كۇمىساي ءنۇرسابيتوۆا دەگەن ايەلى تۋرالى ايتىلادى. ايەلى قايتىس بولعان. كەيىپكەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن تاپتىق. «ەل مەن جەر» ەسسەسىندەگى قۇمارحان باەكين, شارۋا شالدىڭ كەمپىرى ءاسيپا باەكينا, قىمىزشى اپا ايتبالا باەكينا, «ۇستاز تاعىلىمى» وچەركىندەگى كەيىپكەرلەر جۋانحان توقسانباەۆ دەگەن مۇعالىمىنىڭ سۋرەتتەرى بار. «جاستىق وتى» شىعارماسىنداعى نۇراحمەت شاباتاەۆتى شىمكەنتتەن تاۋىپ الدىق. «ۇلكەن جۇرەكتى ۇستازىم مەنىڭ» اتتى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاريالانعان وچەركىندەگى نينا سامويلوۆانى تاۋىپ, سۋرەتىمەن قوسا ەستەلىگىن دە بەردىك. «اقمارال» اتتى وچەركى بۇرىنعى شىققان كىتاپتارىنىڭ بىرىندە بار ەكەن. مۇنى دا ەنگىزدىك. وندا نۇرزاعيلا قيلىباەۆا دەگەن كىسى جونىندە ايتىلادى. «جىلقىشى جىگىتتە» – ساماش ابىلقاسىموۆ, «اسۋدا» دەگەن شىعارماسىندا جازىلعان كەيىپكەر – مالىك كىتاپباەۆ ەكەنىن بىلەمىز. «قويشى جۇلدىز» شىعارماسىنداعى اكپار نۇرجاقىپوۆ جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر اڭگىمەسىنە دە كەيىپكەر بولعان. «ادامدار نەگە جىلايدى؟» شىعارماسى تاشوك نۇرساليەۆ تۋرالى. «ىزدەگەنىن تاپتى ما؟» اڭگىمەسىندەگى دوشەن اتتى كەيىپكەردىڭ ءپروتوتيپى – سۇلتانعازى بايجۋمين, مۇحتار – مۇقتار تۇقمەتوۆ, «ەكى ءجۇز گرامم ەنەرگيا» اڭگىمەسىندەگى قيسا – ۇلىقبەك سارسەنبين, «كۇلپاشتىڭ ۇرشىعى» اڭگىمەسىندەگى كۇلپاش – كۇلاندا ۋاليەۆا, «سايتان كوپىردەگى» اياعى ءۇسىپ قالاتىن اسپان شال – قابىلبەك كۇندەباەۆ, «تورتاي مىنەر اق بوز ات» شىعارماسىنداعى تورتاي – نۇرتاي جانبولوۆ, «جەسىرلەر» شىعارماسىنداعى ماعريپا – ماعريپا يساحانوۆا, «جەتىم بوتاداعى» نۇق – نۇقسارا پىشەنوۆ, «تاۋ باسىندا قار جاتىر» وچەركىندەگى – قۇماربەك جاتاعانوۆ, «بەس تيىن» اڭگىمەسىندەگى بەس تيىندى جوعالتىپ الاتىن پوشتاشى – زارقۇمار ورالتاەۆ, «بيعاڭ» اڭگىمەسىندەگى بيمىرزا بايىروۆ, «يعاڭ» اڭگىمەسىندەگى نيعماش يبرايموۆتىڭ سۋرەتتەرىن جيناستىرىپ, وسى كىتاپ بەتىنە شىعاردىق. ولاردىڭ كەيبىرى ومىردەن ءوتىپ كەتسە, كەيبىرى ورتامىزدا بار.
سونىمەن بىرگە جازۋشىنىڭ ءار كەزدە تۇسكەن سۋرەتتەرى ەنگىزىلدى. اتالعان كىتاپ كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ مەكتەپتەرىنە, كىتاپحانالارىنا جانە مەرەيتويعا قاتىسۋشى قوناقتارعا تاراتىلادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, رەسپۋبليكا وقىرماندارى ءۇشىن «ورحو