قاراپايىم ەڭبەك ادامىن اتقارعان ادال ەڭبەگىنە ساي قۇرمەتتەۋ وتە ماڭىزدى. ەڭبەگىنە ساي زەينەتىن كورسە, كەيىنگى دە ۇقساپ باعۋعا تىرىسار ەدى. اتتەڭ وسى تۇستا ۇلكەن كەمشىلىك جىبەرىپ العاندايمىز. زامانىندا تابانى تاستان تايماعان تارلانبوزداي جان اياماي جۇمىس ىستەگەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرىنىڭ بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەتكە وكپەسى قارا قازانداي.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىقتاردى ەڭبەك كۇنىمەن قۇتتىقتاعان سوزىندە: ء«بىز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىندا كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, جەتىستىككە جەتكەن بارشا ەڭبەك ادامىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتەمىز. اسىرەسە, ارداگەرلەرىمىزگە ايرىقشا العىس ايتامىز. ەڭبەك – ءبارىن جەڭبەك. ءاربىر ەڭبەك باعالى! ءبىز ەڭبەكقور ۇلت بولۋىمىز كەرەك!» دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ايتقان ءسوزى ايرىقشا ماڭىزدى. ەگەر اركىم دە تۋعان ەلىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋ ءۇشىن ءوز ۇلەسىن قوساتىن جانە جان اياماي ەڭبەك ەتەتىن بولسا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ داميتىندىعىنا, باي دا باقۋاتتى كۇن كەشەتىندىگىمىزگە ەش كۇمان جوق. ەڭبەكقور ۇلت بولۋدىڭ, جالپاق جۇرتتى وسى جولعا جۇمىلدىرۋدىڭ جاناما سەبەپتەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ ايرىقشا ەڭبەگىن ەشقاشان ۇمىت قالدىرماۋ. جاعىمىز تالعانشا ايتىپ, قولىمىز تالعانشا جازىپ, ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋ. ولاردىڭ كوكىرەگىندە جۇرگەن ويدى تاپ باسۋ. قازىرگى كۇنى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرىنىڭ كوكىرەگىندە وزەكتى ورتەر وكىنىش بار. ەتكەن ەڭبەگىنە ەمەس, سول ەڭبەگىنىڭ باعالانباي قالعاندىعىنا.
نەگىزىنەن اقتىلى مال ءوسىرىپ, اقىق ءدان تەربەتكەن ءبىزدىڭ وڭىردە توپ جارىپ ومىراۋىنا التىن جۇلدىز تاققانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ديقان مەن شوپان ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اقتاڭگەرلەرى كەشەگى كەڭەس زامانىندا قۇرمەتتەن كەندە بولعان جوق. ەسەسىنە وكشەلەرىن باسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق – ءبىز دە قاتاردان قالمايىقشى دەپ ۇمتىلدى. ءداستۇر ساباقتاستىعى جالپى كوپشىلىكتى ەڭبەككە تارتۋ, ونىڭ ىشىندە ءوز ءىسىنىڭ وزاتى بولۋعا باۋلىدى. كەيىن وتپەلى كەزەڭدە ىلكىدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەمى ءداستۇر ءۇزىلىپ قالدى.
ادامدى ەڭبەككە تاربيەلەۋ, اتقارعان ەڭبەگىنە بايلانىستى قۇرمەت كورسەتۋ كەيىنگى جاس ۇرپاقتى ادال كاسىپكە باۋليتىن تەتىك. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز داڭعايىر ديقان ەسىلباي قادىرالين دە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرسە دە, ەشقاشان قىزمەت ساتىسىمەن كوتەرىلۋگە ۇمتىلعان جان ەمەس. باقىتىن ەڭبەكتەن تاپقان.
ادال ەڭبەك قاي كەزدە بولسىن ادامدى باقىتقا بولەيدى, مەرەيىن ەلدەن ەرەك ۇستەم ەتەدى. بۇل 23 جاسىندا قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, 32 جاسىندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان ەسىلباي قادىراليننىڭ تۇجىرىمى. سوناۋ جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلدارى داڭقى جەر جارىپ تۇرعان ديقاندى قالامى قارىمدى ءبىزدىڭ اعايىن «جۇلدىزدى جىگىت» دەپ جازۋشى ەدى. شىنىندا دا جۇلدىزى ەڭبەكپەن جانعان ادام.
– 1968 جىلدىڭ اياعىندا ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم تامعان مورتىق اۋىلى كومسومولدىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى كەڭشار بولىپ بوي كوتەردى. 16 جاسىمدا شوپان بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان مەن كەيىن بىردە كومبايننىڭ, بىردە تراكتوردىڭ تىزگىنىن ۇستادىم. سول جىلى ەگىن وتە بىتىك شىقتى. گەكتار بەرەكەسى 20 تسەنتنەردەن اينالدى. ءوزىم باسشىلىق جاسايتىن №5 كومسومول-جاستار بريگاداسى ءار گەكتاردان 20 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. العاش رەت ەڭبەككە كورسەتىلەتىن قۇرمەتتى وسى كەزدەن سەزىنىپپىن. ءيا, ەڭبەگىم باعالاندى, «لەنين», «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەندەرىن, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەمە تاقتىم. 1978 جىلى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدىم, 1971-1975 جىلدارى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان كومپارتياسى حV سەزىنىڭ, ۆلكسم-ءنىڭ ءحVىى-ءحVىىى سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى, ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدىم. ايتپاقشى, دۇنيەجۇزىلىك جاستار فورۋمىنا بارعان جالعىز قازاق ەكەنمىن,–دەيدى ەسىلباي اعا.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1968 جىلدىڭ قىسى الاپات قاتتى بولعان ەكەن. ءار كۇنى اقتۇتەك بوران, ساقىلداعان سارى اياز. بىراق, ديقان قاۋىم كوكتەمگى ەگىسكە مۇقيات دايىندالعان. اق بورانمەن الىسىپ ءجۇرىپ ەگىستىك القاپتارعا تاۋ-تەڭىز قار توقتاتقان, تىڭايتقىشتى دا تاسىعان, تۇقىمدى دا تازارتقان. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا مول ءونىم جيناعان. كەڭشاردىڭ اۋەلگى 13 مىڭ گەكتار ەگىستىك القابىن كەلەر جىلى 25 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىپ, قىزىلتۋ اۋدانىندا الدىڭعى قاتارعا شىققان.
1972 جىلى قازاقستان ميللياردىنا بۇل شارۋاشىلىق تا زور ۇلەس قوسقان. كونە دەرەكتەردى قايتا تىرىلتسەك, 1 ميلليون 800 مىڭ پۇت استىق جيناپتى. ەسىلباي اعا ءتارىزدى ەسىل ەرلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ول تۇستا بەس جىلدىق اتانعان كەزەڭدەردىڭ ءوز اتاۋلارى بولعان. العاشقىسى بەتاشار, ەكىنشى جانە ءۇشىنشىسى – شەشۋشى, ال كەيىنگى جىلدار قورىتىندىلاۋشى دەپ اتالعان. مىنە, وسى بەس جىلدىقتاردا قازاقستان ميللياردتارى قامباعا قۇيىلدى. كوكشەتاۋ وبلىسى 1971 جىلى – 116, 1972 جىلى – 132, 1973 جىلى 143 ميلليون پۇت استىق تاپسىرعان. وسىنىڭ بارلىعى ەسىلباي اعا ءتارىزدى ەڭبەككەر قاۋىمنىڭ عۇمىر داستانى.
– ءبىز ەڭبەك ەتۋدى اۋىلداعى الدىڭعى تولقىننان ۇيرەندىك. سولاردىڭ ىشىندەگى الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن, شارشاپ-شالدىعۋدى بىلمەيتىن جانسەبىل ادامداردى اۋىلدىڭ اقساقالدارى, اياۋلى اجەلەرىمىز بىزگە مىسال قىلىپ, قۇرمەتتەپ وتىرۋشى ەدى. ءبىز دە سونداي قۇرمەتكە يە بولساق دەگەن كوكىرەگىمىزدە نيەت, جاس جۇرەگىمىزدە بالاۋسا ارمان بولدى. سول ارمان العا جەتەلەپ, كەزىندە اۋىلدىڭ عانا ەمەس, ايماقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندىك. ىلكىدەن قالىپتاسقان وسىنداي ءداستۇر بۇگىندە جالعاسىن تاپسا دەيسىڭ,–دەيدى ەسىلباي اعا.
ءيا, جاقسىلىققا جەتەلەيتىن جارقىن مىسال از ەمەس. كوكشە وڭىرىندە اقتىلى مال ءوسىرىپ, اقىق ءدان ايالاعان ەڭبەك ەرلەرى ءبىرتۇتاس شوعىر, ساۋلەسى مول جارىق جۇلدىزدار بولاتىن. كۇنى كەشەگى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ ەڭبەك ونەگەسى قانداي عاجاپ. زەرەندى اۋدانىنداعى بۇلاق اۋىلىنىڭ پەرزەنتى سارتاي جۇماعاليەۆتىڭ اڭىزعا اينالعان ەڭبەكتەگى ەرلىگى قانداي, شىركىن! مۇنداي مىسالداردى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتا بەرسەك, الىسقا كەتەر ەدىك.
– ول كەزدە كەڭشاردىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىنمىن, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى, زەرەندى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ماعاۋيا راحىمبەرگەنوۆ, – سارتاي اعامىز باستاعان داڭعايىر ديقانداردىڭ ادال ەڭبەكتەرىن كوزىمىزبەن كوردىك. ولاردىڭ ءار ءىسى, قاۋىرت قيمىلى, ۋاقىتپەن ساناسپايتىن ابجىلدىكتەرى كوپكە ونەگە. ەڭبەك وزاتتارىن زامانداستارىنا مىسال ەتىپ ءار كۇن سايىن قابىرعا گازەتىن شىعارىپ, قىرمان باسىنداعى قاس-قاعىم ءسات ۋاقىت الاتىن كەزدەسۋلەردە ابىرويلارىن اسقاقتاتىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدىك. وسىنداي ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستىڭ ارقاسىندا ۇجىمنىڭ بىرلىگى نىعايىپ, جۇمىسقا دەگەن ىقىلاس مولايا تۇسەتىن. قاي-قايسىسى بولسىن سايدىڭ تاسىنداي ازاماتتار ەدى. قازىرگى قوعام اعا بۋىننىڭ اق ادال ەڭبەگىن, قوسقان ۇلەسىن ۇمىتپاۋى كەرەك. بۇل جاي ساتىمەن ساباقتالسا, وتانىمىزدىڭ ەڭبەك تاريحىن التىن ارىپتەرمەن جازاتىن جارقىن جىلناماسى بولار ەدى.
– ەرتەرەكتە ءار اۋداننىڭ, وبلىستىڭ ورتالىقتارىندا قۇرمەت تاقتاسى تۇراتىن. ونەركاسىپ پەن وندىرىستە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ تولايىم تابىستارى كورسەتىلىپ, سۋرەتتەرى ىلىنەتىن. بۇل ءبىر جالپى قاۋىمدى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ادەمى ءۇردىسى ەدى,–دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ,–قوعامدا ەڭبەك ادامىن ناسيحاتتاۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ءبىز جاستاردى ادال ەڭبەك ەتە بىلۋگە, ءوز بەتىنشە قارەكەت ىستەۋگە جانە سول ەڭبەكتە تابىستى بولۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك.
– «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تۋرالى» زاڭنىڭ 4-بابىنا سايكەس سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرىنە اي سايىن 25 450 تەڭگە, ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مەن حالىق قاھارماندارىنا 367509 تەڭگە جاردەماقى تولەنەدى. جاردەماقىنىڭ ءدال وسىلاي تاعايىندالعانىنا كوڭىلىم جۇدەپ قالدى,–دەيدى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ەسىلباي قادىرالين,–قازاقتا «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەيتۇعىن ءسوز بار عوي. باسقا تاراپتا ەش كەمىستىك جوق. ەمدەلۋ, ساناتوريگە بارۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن. تەك سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرىنىڭ قادىرى قازىرگى ەرلەردەن نەگە كەم بولدى ەكەن دەيمىن. قازىر وسى وبلىستا ەكەۋىمىز عانا قالدىق.
شىنىندا دا, ەسىل ەر ەسىلباي اعا ايتقانداي, ەردەن ەردىڭ نەسى كەم؟!
Pەداكتسيادان: شىنىندا دا ەكىۇداي پىكىرگە قالدىراتىن شەشىم ەكەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «بارشا ەڭبەك ادامدارىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتەمىز» دەپ ايتىپ وتىرعاندا ەڭبەك ەرلەرى الاتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرى قانداي لوگيكاعا سايكەس تاعايىندالعانى تۇسىنىكسىز. قالاي بولعاندا دا ەلدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ەرلەردىڭ ەڭبەگىن بىردەي باعالاعان ءجون بولار!
اقمولا وبلىسى