«اباقيادا» ساباق بەرگەن الاشورداشى

سەيىتقازى نۇرتاەۆ كىم؟

بۇل سۇراققا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن ءبىز اۋەلى مەرەكە اتانى ىزدە­دىك. تاپتىق. قاريا الماتى ماڭىن­داعى بەساعاش اۋىلىندا تۇرادى ەكەن. بۇل شامامەن 2014 جىل.

ءبىزدى قاريانىڭ جۇبايى كلارا مۇقانقىزى قارسى الدى. اتامىز ۇيدە جوق ەكەن. تالدىقورعانداعى وتاۋىنا كەتىپتى. اپامىز قارا­پايىم, اڭگىمەشىل جان بولىپ شىقتى. ايتۋىنشا, 1965 جىلى سالت باستى جىگىت مەرەكەگە جو­لى­عىپ, ەكەۋى وتاۋ قۇرعان. «بەرتىنگە دەيىن مەرەكە اتالارىڭ شاكارىم قاجىنىڭ تۋعان نەمەرەسى ەكەنىن ەشكىم بىلگەن جوق» دەيدى  اپامىز. بۇعان باس­تى سەبەپ: اكەسىنىڭ قىتاي ەلىندە «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلۋى, ونىڭ سىرتىندا قىرقىنان شىقپاي اكەدەن, 6 جاسىندا انادان ايىرىلىپ, جاستاي جەگىلگەن جەتىمدىك پەن شەتقاقپايلىقتىڭ قامىتى ەڭسە كوتەرۋىنە مۇرسات بەرمەگەن سىڭايلى.

اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ىزدەپ جۇرگەن سەيىتقازى ۇستاز كەرەمەت ادام بولىپتى. 1931 جى­­لى زيات شاكارىم ۇلى قىتاي اسىپ بارعاندا قارسى الىپ, ۇلكەن قىزى ءمۇنيرانى قالىڭدىقسىز قوسقان. ءمۇنيرا ۇرىمجىدە ورىس مەكتەبىندە وقىعان. كەيىن اكە جولىن قۋىپ ول دا ۇستاز بولعان. مەرەكە باستاۋىش كلاستى ءوز انا­سىنىڭ قولىنان وقىپتى.

ءسويتىپ, جەتىم قالعان مەرەكە اقى­رى قىتاي بەتىندەگى جالعىز تۋى­سى تاكەجاننىڭ نەمەرەسى اتاقتى ءازىم­بايدىڭ بەردەشىن پانالاعان. 1955 جىلى بەردەش تۇل جەتىم مەرەكەنى زايسان ارقىلى قازاقستانعا الىپ وتكەن. «1955 جىلى 10 مامىر كۇنى ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى بويىنشا زايسان ارقىلى قۇنانباي تۇقىمىنان تاراعان 10 شاقتى وتباسى قازاقستانعا ءوتىپ, مولوتوۆ كولحوزىنا ورنالاسىپتى. مەرەكەنىڭ حابارىن بىلگەن احات شاكارىم ۇلى كىسى جىبەرىپ ونى الماتىعا الدىرىپتى» دەدى كلارا اپامىز. 

ورايى كەلگەندە اپامىزعا كومەيدە كەپتەلىپ تۇرعان «سەيىت­قازى ۇستازدىڭ ۇرپاعى قايدا؟» دەگەن سۇراقتى قويدىق. اپامىز: – جالعىز ۇلى جاۋدەت قايتىس بولعان, قانات دەگەن بالاسى بار. ول قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانى «كامەننىي برود» اتتى اۋىلدا تۇرىپ جاتىر – دەپ, ءۇيىنىڭ تەلەفونىن بەردى.  جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ قالدىق. قالاي دەسەك تە, قازاقستاندا تۋىپ, قيىن كۇندەرى قىتاي اسىپ, عازەز باسى قوبدا بەتىندە (موڭعوليا) قالعان, بۇل دا ءبىر قازاقتىڭ قيلى تاعدىرى ەمەس بە؟

 * * *

وسىلاي سەيىتقازى ۇستازدىڭ ۇرپاعىنا حابارلاستىق. بىراق جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ەكى ورتادا قانات اعامىز اۋىلدان كوشىپ كەتىپتى. قايتادان ىزدەۋ, سۇراۋ سالۋ... جۋىقتا تابىلدى. اۋدان ورتالىعى ساۋمالكول كەنتىنە قونىستانىپتى. جاڭا جىلدىڭ الدىندا شاڭىراعىنا شاقىردى. باردىق. بارلىق تۋمالارى جينالىپ كۇتىپ وتىر ەكەن. ءبىز ورتاق اڭگىمەگە تيەك بولسىن دەگەن نيەت­پەن 1937 جىلى قازاق زيالىلارى ءۇرىمجى قالاسىندا باس قوسىپ, ۇستاز سەيىتقازى نۇرتاەۆتى ورتا­عا الىپ تۇسكەن مىنا سۋرەتتى الا باردىق. كادەگە جارادى.

سەيىتقازى ۇستاز ارعىن ىشىندە اتى­عاي-قاراۋىلدىڭ باس باتىرى, ابىلاي حان­نىڭ سەنىمدى سەرىگى جاپەكتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەن. جاپەك جايلى دەرەك شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ء«حVىىى ع. قازاق باتىرلارى تۋرالى تاريحي اڭىزدار» اتتى ەڭبەگىندە كەزدەسسە, اتاقتى شال اقىن­نىڭ: «اتىعايدىڭ ءتورت قاسقا باتىرىنىڭ ءبىرى   – جاپەك» دەيتىن ءسوزى بار.

جاپەك باتىر باسەنتيىن مالاي­­سارىنىڭ قارىنداسى كە­جەك­كە ۇيلەنگەن. ودان سەي­تەن, جاۋقاي, جورتۋشى, جارتى, سارىقازاق اتتى بەس ۇل تۋعان. وسىن­داعى جورتۋشىدان – نۇر­تاي, ودان – سمايىل. سماكەڭنەن ەكى ۇل: سەيىتباتتال مەن سادۋاقاس. سەيىتباتتال كەيىن ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى اتىن سەيىت­قازى دەپ وزگەرتكەن. بۇل جەردە «ول كىسى نە سەبەپتەن اتى-ءجونىن  وزگەرتتى؟» دەگەن سۇراق تۋارى انىق.

 * * *

بۇل سۇراققا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن ۇستازدىڭ وتكەن ءومىر جولىن جۇلگەلەپ,  زەرتتەدىك. «سەيىتقازى ۇستاز (سەيىتباتتال سمايىل ۇلى) شامامەن 1880 جىلى تۋعان. 1892-1900 جىلدار ارالىعىندا ترويتسك قالاسىندا ورنالاسقان «راسۋليا» مەدرەسە-مەكتەبىندە ءبىلىم ال­عان» دەپ جازىپتى, التايلىق ولكەتانۋشى ميدحات رازدان ۇلى ءوزىنىڭ «بەلەستەر بەلگىسى» اتتى ەستەلىك كىتابىندا. بۇل شىندىققا جاناسادى. ويتكەنى ءدال وسى دەرەك شىڭجاندىق تانىمال تاريحشى, زەردەلى شەجىرەسى اسقار تاتاناي ۇلىنىڭ جازباسىندا بار ەكەن. ونىڭ سىرتىندا مەرەكە اقساقال ءوز ەستەلىگىندە: «ناعاشى اتام ورىسشا, ارابشا, پارسىشا, شاعاتايشا ءتورت ءتىلدى جانە جازۋىن بىلەتىن ادام» دەپتى («ەگەمەن قازاقستان», 2008 ج., 8 قازان, №192).

سەيىتقازى ۇستاز مەدرەسە بىتىرگەن سوڭ سەمەي وبلىسى, قارقارالى ۋەزىنە كەلگەن. نە ءۇشىن كەلدى, ول جاعى بەلگىسىز. نەمەرەسى قانات نۇرتاەۆتىڭ پايىمدا­ۋىنشا, بالا وقىتۋ ءۇشىن بارعان ءتارىزدى. ال بىزگە بەلگىلى ءبىر دەرەك – سەيىتقازى نۇرتاەۆتىڭ 1905 جىلى «قارقارالى پەتيتسياسىن» ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقاندىعى. مۇنى ايتقان قارت قالامگەر ۋاحاپ قىدىرحان. بۇل اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى پەتيتسيا وقيعاسىنان كەيىن ۋەزد باستىعى, شتابروتميستر وسسوۆسكي دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنا قۇپيا حات جولداپ, وڭىردە ورىن العان تولقۋعا بايلانىستى شارا قولدانۋدى وتىنگەن. وسى حات بويىنشا قۋدالاۋ باستالعان. اقىرى باسىنا قاۋىپ تونگەن سەيىتباتتال اتىن «سەيىتقازى» دەپ وزگەرتىپ, اباي ەلىنە بارىپ شاكارىم قاجىنى پانالاعان. ءدال وسىنداي دەرەك ولكەتانۋشى م.رازدان ۇلىنىڭ ء«ور التايدا شاكارىمنىڭ ءىزى بار» اتتى جازباسىندا كەزدەسەدى. وندا: «ول ورىس جەرىندە پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى دەموكراتياشىل توڭكەرىستىك قيمىلدارعا قاتىسىپ, ساياسي جاق­تان قۋدالانۋ سەبە­بىنەن شىڭ­عىستاۋداعى قۇنانباي ەلىنە بارىپ, بىرنەشە جىل مۇعالىمدىك ىستەگەن. اتى وزگەرىپ «سەيىتقازى ۇستاز» اتالۋى سول تۇستان باس­تالعانداي» دەيدى.

 التاي قازاقتارىنىڭ اعارتۋشىسى

سەيىتقازى ۇستاز اباي ەلىندە ۇزاق تۇراقتاپ قالماي, 1909 جىلى التاي اسىپ سارسۇمبە قالاسىنا قونىس اۋدارعان. شىندىعىندا, بىرەۋلەر بۇل كىسىنى اتتاي قالاپ الىپ كەلگەن. بۇل جەردە باسىن اشىپ ايتاتىن دۇنيە – ءحىح عاسىر باسىندا رەسەيلىك مۇسىلمان وقىمىستىلارى يسمايىل عاس­پىرالى باستاعان جاديت­شىلدەر ىقپالىمەن قازاق دالاسىندا ءدىني-دۇنيەاۋي ءىلىمدى شەندەستىرىپ وقى­تاتىن مەكتەپ-مەدرەسەلەر اشىلدى. اتاپ ايتقاندا,  ۆەرنىيدا «عابدۋليا», اقسۋدا «مامانيا», قاپالدا «ياكوبيا», زاي­ساندا «تاراقيا», قارعالىدا ء«امي­ريا», ت.ب.

بۇل ءۇردىس شىڭجاڭ ولكەسىندە جال­عاستى. – زايسانداعى «تا­راقيا» مەك­تەبىنىڭ اسەرىنەن, – دەپ جازادى ولكە­تانۋشى بي­داحمەت مۇقاي ۇلى. – 1905 جىلى ءمامي بي شيرەك عاسىر بۇرىن اكەسى جۇرتبايدىڭ قىران وزەنى بويىنا تۇرعىزعان ەسكى مەشىتىن زامانعا ساي جابدىقتاپ «اباقيا» اتتى مەكتەپ-مە­درەسە اشتى. مەكتەپتىڭ ءتورت جىلى باستاۋىش, ەكى جىلى ەرەكشە سىنىپ دەپ بەلگىلەندى. مەكتەپتىڭ وقىتۋ قاراجاتىن قاناپيا باستاعان ەل باسشىلارى وزدەرى شەشتى. مۇعالىمدەردىڭ ايلىعى, ءتۇرلى جابدىقتارعا جۇمسالاتىن اقشانىڭ بارلىعى حالىقتان ءدىني سالىق جانە وقۋ قاراجاتى رەتىندە جينالدى, دەپتى («جاس تۇلەك» جۋرنالى, № 3).

العاشقى جىلدارى مەكتەپتە ساباق بەرەتىن ۇستازداردى سىرتتان الدىرعان. التايلىق تاريحشى اسقار تاتاناي ۇلى 1987 جىلى ۇرىمجىدە جارىق كورگەن «تاريحي دەرەك, كەلەلى كەڭەس» اتتى كىتابىندا: «سەمەي قالاسىنان تاتارشا, وزبەكشە, ارابشا جاقسى بىلەتىن ۇلكەن وقىمىستى نۇعىمان مولدانى الدىردى. ول كىسى شاعاتاي جازۋىمەن بالا وقىتتى. 1909 جىلدىڭ باسىندا نۇعىمان مولدا ەلىنە قايتىپ, مەدرەسەنى تاتار نيزاميدەن مولدا باسقاردى. ول مەدرەسە وقۋشىلارىنا سۋرەت, مۋزىكا, جاعىراپيا, ورىس ءتىلى ساباقتارىن ۇيرەتتى» دەپ جازادى.

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, التاي­لىقتار «اباقيادا» تۇ­راق­تى ساباق ۇيرەتەتىن ۇستاز ىز­دەگەن. ءسويتىپ, ءمامي بي بۇعان دەيىن حات-حابار الىسىپ تۇرعان شاكارىم قاجىعا ادام جىبەرىپ جاقسى ۇستاز تاۋىپ بەرۋىن وتىنگەن («جۇلدىز» جۋرنالى. 1995 ج.  №4). بۇل وقيعا جايلى ميدحات رازدان ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «ابا­قيادا بالا وقىتاتىن ۇل­تى وز­بەك نۇرعابدوللا دەگەن مولدا بولدى. ءما­مي بي مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسىن  جاڭالاۋ ماق­ساتىندا نۇرعابدوللانى سەمەي جاق­قا جىبەرىپ, قولايلى مۇعالىم تاۋىپ كەلۋ­دى تاپسىرادى. ءسويتىپ 1909 جىلى سەيىت­قازى ۇستاز «اباقيا» مەكتەبىنە  مۇعالىم­دىككە كەلەدى» دەيدى.

التاي قازاقتارىن اعارتۋ ءۇشىن الىستان كەلگەن ازاماتقا نۇرعابدوللا مولدا ءوزىنىڭ قىزى حاميدانى قوسادى.  بۇل ايەلدەن ءمۇنيرا مەن ماريام ات­تى ەكى قىز جانە جالعىز ۇلى جاۋدەت تۋعان. سەكەڭ سول كەلگەننەن 1934 جىلعا دەيىن تابان اۋدارماي «اباقيادا» اعارتۋ­شىلىقپەن اينالىسقان. 

سەيىتقازى كەلگەن سوڭ مەك­تەپتىڭ وقۋ ءۇردىسى جاڭالانىپ, ءدىني-اعارتۋشىلىقتى ناسيحاتتايتىن پاندەر ءجاديتيزم باعىتى بويىنشا وقىتىلادى. بۇل ۇس­تانىم الاشورداشىلاردىڭ اينىماس يدەولوگيالىق تەمىر­­قازىعى ەدى. سول سەبەپتى, سەيىت­قازى ۇستازدى الاش جولىن ۇس­تانۋشى, التاي قازاقتارىنا الاش يدەياسىن ءسىڭىرۋشى تۇلعا دەپ تانىعان دۇرىس.

قارت قالامگەر ۋاحاپ قى­دىرحان مىرزا: «نۇرتاەۆ التايعا الاش يدەياسىن اپاردى ءارى اتاقتى اقىت ۇلىمجىوعلى, ارعىنبەك اپاشباي ۇلى سياقتى شايىرلارمەن دوس بولدى. ەكىنشى باسىن اشىپ ايتۋعا ءتيىس دۇنيە – 1940 جىلى باستالعان التاي قازاقتارىنىڭ قىتايعا قارسى جۇرگىزگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ رۋحاني تەتىگى سەيىتقازى ۇستاز سياقتى ادامداردىڭ ءىلىمى نەگىزىندە قالاندى» دەيدى. بۇل دۇرىس پا­يىم.

 * * *

1935 جىلى (كەيبىر دەرەكتەردە 1934) سەيىتقازى ۇستاز شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىنىڭ قالاۋىمەن ۇرىم­جىگە شاقىرىلادى. وعان سەبەپ, وسى جىلى ولكە ورتالىعىندا دۋبان شىڭ شىسايدىڭ ساياساتى نەگىزىندە «قازاق-قىرعىز مادەني-اعارتۋ ۇيىمى» قۇرىلاتىن بولىپ, سونىڭ باسشىلىعىنا ۇكىمەت سەيىتقازى نۇرتاەۆتى قولايلى دەپ تانىعان.

شىڭجاڭدىق جاس زەرتتەۋشى ەلدەس وردا جاڭادان قۇرىلۋى ءتيىس رەسمي ۇيىم­نىڭ العاشقى ماجىلىسىنە قازاقتار قونىس­تانعان التاي, تارباعاتاي, ىلە, ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى 12 اۋداننان جانە قاشقار ۋالاياتىنداعى قىر­عىزدان بارلىعى 300 وكىل قاتىسقان دەگەن دەرەك كەلتىرەدى.

ەكى اپتاعا سوزىلعان قۇرىلتاي شەشى­مىمەن «قازاق-قىرعىز ما­دەني-اعارتۋ ۇيىمى» قۇرىلىپ سەيىتقازى نۇرتاەۆ توراعا بولادى.

 * * *

كەشىكپەي ولكەدەگى ساياسي جاعداي كۇرت وزگەرىپ, قۋعىنداۋ باستالادى. اسى­رەسە, كەڭەس ەلىنەن كەلگەن ادامداردى جاپپاي تۇتقىنداۋ بارىسىندا زيات شاكارىم ۇلى قاتارلى ءبىر توپ ادام 1938 جىلى قامالىپ, بارلىعى اتىلادى. كەشىك­پەي بۇل ناۋقانعا سەيىتقازى ۇستاز باستاعان كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامدار دا ىلىگەدى. 1944 جىلى وسپان مەن گوميندان ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمى ناتيجەسىندە التايلىق قازاقتار تۇرمەدەن بوساپ شى­عا­دى. بۇلاردىڭ ىشىندە س.نۇرتاەۆ تا بار.

تۇرمەدەن بوساعان سەيىتقازى ۇستاز موڭعول ەلىن بەتكە الىپ اتتانادى. شىڭگىل ارقىلى شەكارادان وتكەن سەكەڭ تۇرمەدە العان جاراقاتى سالدارىنان باقيعا اتتانعان. قاسىندا ايەلى ءمۇنيرا مەن جالعىز ۇلى جاۋدەت بولعان. ولار مارقۇمدى موڭعوليا جەرىنە جەرلەپ تاستاپ, ۇيرەنگەن التايىنا قايتا ورالعان.

ال ەلدە قالعان سەيىتقازىنىڭ جالعىز ءىنىسى سادۋاقاس التاي اسىپ كەتكەن اعاسى جايلى قى­ت­اي­داعى كەڭەس ەلشىلىگىنە دۇر­كىن-دۇركىن حات جازىپ, ىزدەۋ سال­عان. اقىرى 1950 جىلدارى اعاسىنان قالعان جالعىز تۇياق جاۋدەتتى تاۋىپ, ونى 1953 جى­لى ەلگە الدىرعان. وسىلاي 24 جا­سىندا اكەسىنىڭ قارا­شاڭى­راعىنا ورالعان جاۋدەت ەلگە كەلىپ كاحيما ساليمجۋاروۆا دەگەن ايەلگە ۇيلەنىپ, 2000 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپتى. ارتىندا قالعان ۇلى قانات, قىزدارى سارا مەن ايگۇل امان-ەسەن ۇرپاق ءوربىتىپ وتىر.