«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى: اباي اندەرى

ۇلى اقىن ابايدىڭ تاماشا ولەڭدەرىن قۇمارتا تىڭداعان حالقى, سول ولەڭدەرىنە لايىق اسەم ءان شىعارۋىن كۇتتى. اباي حالىقتىڭ بۇل تىلەگىن تۇسىنە قويدى. اقىن سۇلۋ سۋرەتتى, تەرەڭ ماعىنالى, ءتاتتى ءتىلدى, التىنداي اسىل ولەڭدەرىنە قاراستىقتى, كورىكتى كۇيمەن, اسەرلى ۇنمەن ايتىلاتىن كوركەم ءان شىعارۋدى ءوز باسىنا ءمىناسىپ كوردى. قازاقتىڭ ءان, كۇيىمەن تەرەڭدەپ شۇعىلداندى. اسپانداعى اققۋعا داۋ­سىن قوسقان ءانشى ءبىرجان سالدى دا, ءان «پەرىسى» اتانعان ابەتتى دە, مۇحامەتجان ءانشىنى دە تىڭدادى, تامىلجىعان ءتاتتى كۇيدىڭ اتاسى تاتتىمبەتتىڭ شاكىرتى كۇيشى مۇقاندى دا تىڭدادى.

«...ارقاعا اسەم ءاندى اباي قالدى,

ۇيرەتتى اسەت سىندى تالايلاردى.

سان ساڭلاق, ءانشى كۇيشى, ءبيشى, سىرشى

ابايمەن بىرگە اتقىزدى تالاي تاڭدى...»

دەپ جىرلادى, ابايدىڭ ءبىر شاكىرتى ۋايىس اقىن. اباي پوەزيا ماسەلەسىندە ءبىر مەكتەپ بولسا, مۋزىكادا دا سونداي مەكتەپ بولدى. اباي ادەمى ءاندى جوعارى باعالادى. ءاندى بابىنا كەلتىرىپ ايتا المايتىن كەيبىر انشىلەردى قاتتى سىنادى.

«...قۇر ايقاي باقىرعان,

قۇلاققا ءان بە ەكەن؟

ونەرسىز شاتىلعان,

كىسىگە ءسان بە ەكەن؟...»

ەستەتيكالىق سەزىمى تەرەڭ ۇلى اقىن ءاندى جانىمەن سۇيسىنە تىڭدادى.

«...قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار,

جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي.

كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار,

ءاندى سۇيسەڭ مەنشە ءسۇي...»

دەدى اقىن.

اباي ورىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ا.س.پۋشكيننەن اۋدارعان «تاتيانانىڭ حاتى» دەگەن ولەڭىنە ارناپ ءان شىعاردى. تاتيانا ءانى­نىڭ سارىنى, ناقىشى قازاقتىڭ سول زامانداعى اندەرىنەن وزگەشە ەدى. مۇندا قازاق اندەرى مەن ەۋروپا اندەرىنىڭ قابىسىپ, ءبىر-بىرىنە سىڭىسكەنى بايقالادى. تاتيانا ءانى تەز تارادى, ءاربىر ءانشىنىڭ تول­قۇجاتىنداي بولا قالدى.

اباي ون جەتى ءان (قازىردە انىقتالعانى) شىعاردى. اباي اندەرىنىڭ كوبى ءوزىنىڭ ارناۋلى ولەڭدەرىمەن ايتىلادى. سوندىقتان دا اندەرىنىڭ اتتارى سول ولەڭدەرىمەن اتالادى. مىسالى: «تاتيانا», «سەگىزاياق», «قور بولدى جانىم», «كوزىمنىڭ قاراسى», «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ». بۇل اندەرى حالىققا كوپ تارادى. بۇلاردان باسقا «بىرەۋدەن بىرەۋ ارتىلسا», «سۇرعىلت تۇمان دىم بۇركىپ», «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» سىقىلدى, جۇرتشىلىققا كوپ تاراي قويماعان, تاماشا اندەرى تاعى بار.

اباي جونىندە سوڭعى جىلدارى ەلەۋلى-ەلەۋلى ىستەر ىستەلىپ جاتىر. بىراق بۇل ونىڭ پوەزياسى جايىنداعى ىستەر; ال كومپوزيتورلىق جونىندە ءماندى ىستەر ىستەلە قويعان جوق.

اباي اندەرىن سىناۋشىلار ءالى مىمىرتتاپ ءجۇر. 1936 جىلى م.اۋەزوۆ جولداس ابايدىڭ ءبىراز اندەرىن حاميدي دەيتىن جاس كومپوزيتورعا نوتاعا ءتۇسىرتىپ ەدى, ودان ماردىمدى دانەڭە شىققان جوق.

سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى تاياۋدا اباي ولەڭدەرىنىڭ ءى تومىن باستىرىپ شىعاردى. سول سىناقتىڭ رەدكوللەگياسى بىلاي دەيدى: «بۇل ءى تومعا... اقىننىڭ 12 ءانىنىڭ نوتاسى كىردى». (6-بەت). ال ءبىز كورگەن ءى تومدا 12 ءاننىڭ نوتاسى تۇگىل, ءتىزىمى دە جوق. وسى تومعا اقىننىڭ 12 ءانىنىڭ نوتاسىن كىرگىزەيىك دەگەن «ادال ويلارىن» اڭداۋسىزدا جازا سالعان سالاق رەداكتورلاردىڭ «جاقسى تىلەگى» عوي دەستىك.

اباي اندەرىن جيناتۋ جۇمىسىنا باس-كوز بولادى دەگەن كەيبىر جولداستار ء«اندى زەرتتەۋ كومپوزيتورلاردىڭ جۇمىسى عوي» دەۋمەن كەلەدى. ال, اباي اندەرىن زەرتتەپ جۇرتشىلىعىمىزدىڭ كەرەگىنە جاراتادى دەگەن كەيبىر كومپوزيتورلار ءالى «گاككۋدىڭ» «ۆاريانتتارىنان» قارا ءۇزىپ شىعا الماي ءجۇر.

اباي اندەرىن زەرتتەۋدەن يسكۋسستۆو ىستەرى باسقارماسى دا ءبىر ءبۇيىر قالىپ وتىر. بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءان-كۇيلەرىن جىيناۋعا بريگادا (ەركىمبەكوۆ پەن ەرزاكوۆيچتى) جىبەردى. ول بريگادا ابايدىڭ تۋعان اۋدانىنا بارىپ, ءبىر تۇنەپ قايتىپ كەلگەننەن باسقا ماردىمدى ەشتەمە بىتىرگەن جوق.

اباي اندەرىن ايتۋشىلار كوپ. بىراق ءاربىر ءانشى, ءارتۇرلى ناقىشپەن, ءارتۇرلى سارىنمەن, ءوز ماقامدارىنىڭ شاماسىنا «كوندىرىپ» بۇرمالاپ, مۋزىكالىق قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرىپ ءجۇر. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك.

ابايدىڭ تۋعانىنا بيىل 95 جىل تولادى. وسى 95 جىلدىق يۋبيلەي قارساڭىندا اباي اندەرى تولىق جينالىپ, نوتاعا ءتۇسىرىلۋى كەرەك. اباي اندەرىن شەبەر انشىلەردىڭ ورىنداۋىمەن پلاستينكاعا سالدىرۋ كەرەك.

ي.ماتاقوۆ

«سوتسياليستىك قازاقستان», 4 مارت, 1940 جىل